{"id": "plwiki:2:AWK", "text": "AWK – interpretowany język programowania, którego główną funkcją jest wyszukiwanie i przetwarzanie wzorców w plikach lub strumieniach danych. Jest także nazwą programu początkowo dostępnego dla systemów operacyjnych będących pochodnymi UNIX-a, obecnie także na inne platformy.\n\nAWK jest językiem, który w znacznym stopniu wykorzystuje tablice asocjacyjne, stringi i wyrażenia regularne. Nazwa języka pochodzi od pierwszych liter nazwisk jego autorów Alfreda V. Aho, Petera Weinbergera i Briana Kernighana. Bywa zapisywana małymi literami, odczytywana jako jedno słowo awk, wymawiana jak pierwsza sylaba w awkward.\n\nDefinicja języka AWK jest zawarta w POSIX 1003.2 Command Language And Utilities Standard. Wersja ta jest z kolei oparta na opisie z The AWK Programming Language napisanym przez Aho, Weinbergera i Kernighana, z dodatkowymi właściwościami zdefiniowanymi w wersji awk z SVR4.\n\nW wierszu poleceń podaje się opcje dla awk, tekst programu (jeśli nie podano go poprzez opcję -f lub --file) i wartości, które mają być udostępnione w predefiniowanych zmiennych ARGC i ARGV.\n\nStruktura programów AWK \n„AWK jest językiem służącym do przetwarzania plików tekstowych. Plik jest traktowany jako ciąg rekordów, przy czym domyślnie rekordem jest każdy wiersz. Każda linia jest podzielona na pola, więc można traktować pierwsze pole linii jako pierwsze słowo, drugie pole jako drugie słowo itd. Program AWK składa się z sekwencji instrukcji wzorzec-akcja. AWK czyta wejście linia po linii. Każda linia jest przeszukiwana pod kątem wzorców występujących w programie i dla każdego pasującego wzorca wykonywana jest akcja z nim skojarzona.” – Alfred V. Aho\nProgram AWK składa się z sekwencji instrukcji wzorzec-akcja oraz opcjonalnych definicji funkcji.\n wzorzec { instrukcje akcji }\n function nazwa(lista parametrów) { instrukcje }\ngdzie wzorzec to zwykle jakieś wyrażenie, a akcja – lista komend. Wejście dzielone jest na rekordy, domyślnie oddzielone znakiem nowej linii.\nDla każdego rekordu wejścia awk dokonuje porównania, sprawdzając czy odpowiada on jakiemuś wzorcowi z programu AWK. Jeśli wzorzec będzie odpowiadał rekordowi, zostanie wykonana związana z nim akcja. Wzorce są sprawdzane w kolejności ich pojawienia się w programie. Domyślną akcją jest wypisanie rekordu.\n\nKomendy i składnia \nNa komendy AWK składają się wywołania funkcji, nadawanie wartości zmiennym, obliczenia lub jakaś kombinacja wymienionych zadań. AWK posiada wbudowane wsparcie dla wielu funkcji. Niektóre wersje pozwalają na dynamiczne linkowanie bibliotek, co umożliwia korzystanie z jeszcze większej liczby funkcji.\nDla uproszczenia nawiasy klamrowe ({}) w poniższych przykładach zostaną pominięte.\n\nprint \nPolecenie print jest używane do wypisywania tekstu. Wyjście jest zawsze zakończone predefiniowanym separatorem rekordów (output record separator (ORS)), który domyślnie jest znakiem nowej linii. Najprostsze zastosowanie polecenia print to:\n\n print\n Wyświetla zawartość obecnego rekordu.\nW AWK rekordy rozbijane są na pola, które można wyświetlić osobno:\n\n print $1\n Wyświetla pierwsze pole obecnego rekordu.\n\n print $1, $3\n Wyświetla pierwsze i trzecie pole obecnego rekordu oddzielone separatorem pola (output field separator (OFS)) – domyślnie spacją.\n\nChoć zapis pól ($X) może kojarzyć się z zapisem określającym zmienne (jak np. w perlu), to jednak określa pola bieżącego rekordu. Ponadto $0 odnosi się do całego rekordu, więc \"print\" oraz \"print $0\" mają takie samo działanie.\n\nprint pozwala również wyświetlić wynik obliczeń lub wywołania funkcji. Np.\n print 3+2\n print foobar(3)\n print foobar(zmienna)\n print sin(3-2)\nWyjście można również przekierować do pliku:\n print \"wyrażenie\" > \"nazwa pliku\"\nlub do innego polecenia przez użycie potoku:\n print \"wyrażenie\" | \"polecenie\"\n\nZmienne i tablice\n\nZmienne \nZmienne AWK są dynamiczne — zaczynają istnieć, gdy są po raz pierwszy użyte. Nazwy zmiennych mogą zawierać znaki z zakresu [A-Za-z0-9_], lecz nie mogą być słowami kluczowymi. Zmienne oraz pola mogą być liczbami (zmiennoprzecinkowymi), łańcuchami lub jednym i drugim naraz. Interpretacja wartości zmiennej zależy od kontekstu. Jeśli jest użyta w wyrażeniu numerycznym, jest interpretowana jako liczba. Natomiast jeśli jest użyta w wyrażeniu łańcuchowym — jest traktowana jak łańcuch.\n\nAWK posiada tablice jednowymiarowe. Symulowane mogą być również tablice wielowymiarowe. Podczas działania programu ustawianych jest kilka predefiniowanych zmiennych opisanych niżej.\n\nZmienne wbudowane \nZmienne wbudowane w AWK to m.in. zmienne określające pola: $1, $2 itd. Zwracają one wartość lub tekst przechowywany aktualnie w określonym polu rekordu. Poza nimi AWK posiada również inne zmienne:\n\nTablice \nTablice są indeksowane wyrażeniem ujętym w nawiasy kwadratowe ([]). Jeśli wyrażenie jest listą wyrażeń (wyrażenie, wyrażenie, ...), to indeks tablicy jest sklejany z wartości (łańcuchowych) każdego wyrażenia, oddzielonych wartością zmiennej SUBSEP. Jest tak dlatego, że AWK posiada wyłącznie tablice asocjacyjne, zaś klucze numeryczne pamiętane są jako łańcuchy.\n\nSymulowanie tablic wielowymiarowych polega na sklejaniu poszczególnych indeksów w unikalny łańcuch. Na przykład:\ni = \"A\" ; j = \"B\" ; k = \"C\"\nx[i, j, k] = \"hello, world\\n\"\nprzypisuje łańcuch \"hello, world\\n\" elementowi tablicy x, o indeksie będącym łańcuchem \"A\\034B\\034C\".\n\nJeśli tablica posiada wielokrotne indeksy, można użyć konstrukcji (i, j) in array. Element można skasować z tablicy przy użyciu polecenia delete. Poleceniem delete można się też posłużyć do skasowania całej zawartości tablicy, przez podanie jej nazwy bez indeksu.\n\nFunkcje \nFunkcje są wykonywane po wywołaniu ich z wyrażeń występujących we wzorcach lub akcjach. Definicja funkcji składa się ze słowa kluczowego function, jej nazwy, argumentów i ciała. Poniżej znajduje się przykład funkcji:\nfunction dodaj_siedem (liczba) {\n  return liczba + 7\n}\nTę funkcję można wywołać w następujący sposób:\nprint dodaj_siedem(51)     # zwraca 58\n\nMiędzy nazwą funkcji, a nawiasem otwierającym można wstawić spację jedynie podczas jej deklaracji – w wywołaniu nawias musi stać bezpośrednio po nazwie funkcji. Ma to na celu zapobieżenie niejednoznaczności składni z operatorem konkatenacji  (łączenia). Ograniczenie to nie odnosi się do funkcji wbudowanych.\n\nFunkcje mogą posiadać zmienne lokalne. Ich nazwy dodawane są na końcu listy argumentów w definicji funkcji. Jednak ich wartości powinno się pomijać wywołując daną funkcję. Zazwyczaj przed deklaracją zmiennych lokalnych dodaje się kilka białych znaków, by wskazać miejsce, w którym kończą się argumenty funkcji i zaczynają zmienne lokalne."}
{"id": "plwiki:10:Arytmetyka", "text": "Arytmetyka (łac. arithmetica, gr.  ἀριθμητική arithmētikē, z ἀριθμός – liczba) – dział matematyki zajmujący się liczbami; jeden z podstawowych i najstarszych. Obejmuje co najmniej dwa obszary wiedzy:\n arytmetyka elementarna opisuje podstawowe działania na liczbach, zwłaszcza tych rzeczywistych, choć mówi się także o arytmetyce liczb kardynalnych czy porządkowych; działania uznawane za arytmetyczne to dodawanie, odejmowanie, mnożenie i dzielenie, a czasem też potęgowanie, pierwiastkowanie i logarytmy;\n arytmetyka teoretyczna to inaczej teoria liczb; bada ich własności i w mniejszym stopniu dotyczy obliczeń, choć zajmuje się też niektórymi algorytmami jak sprawdzanie pierwszości czy faktoryzacja.\n\nTa pierwsza dziedzina jest trzonem matematyki elementarnej; jest rozwijana od prehistorii, przez różne kultury paleolityczne. Przez wieki opracowano ją dla różnych systemów zapisu; standardem stały się te pozycyjne, m.in. dzięki prostocie obliczeń na nich. Rozwój arytmetyki elementarnej osiągnął finał w XVII wieku, kiedy to opisano i rozpowszechniono:\n ułamki dziesiętne;\n logarytmy przyspieszające niektóre obliczenia;\n wzory umożliwiające szybkie rachunki przybliżone, np. wielomiany Taylora.\n\nMimo to także później rozwijano nowe procedury oraz sposoby zapisu, np. kod uzupełnień do dwóch. Poza tym w XVII wieku rozkwitła technologia obliczeń – obok znanych od starożytności liczydeł pojawiły się suwaki logarytmiczne oraz mechaniczne maszyny liczące jak Pascalina czy Ława licząca G.W. Leibniza. Do zadań arytmetycznych stworzono dalsze urządzenia, np. arytmometry i komputery, a ich automatyzacja i programowanie doprowadziły do początków informatyki w XIX wieku.\n\nDzieje \nWiedza o prehistorii arytmetyki jest ograniczona do kilku niewielkich artefaktów udowadniających posługiwanie się pojęciami dodawania i odejmowania przez ludy neolityczne. Najbardziej znanym jest kość z Ishango, który według Petera Rudmana powstał pomiędzy 9000 a 6500 lat p.n.e.\n\nPrawdopodobnie Babilończycy posiadali szeroką wiedzę w niemal wszystkich aspektach elementarnej arytmetyki już dwa tysiące lat przed naszą erą (patrz Plimpton 322). W papirusach ze starożytnego Egiptu pochodzących z XVII wieku p.n.e. można znaleźć dokładne algorytmy mnożenia i używania ułamków.\n\nPitagorejczycy w szóstym wieku p.n.e. uznawali arytmetykę za jedną z czterech najważniejszych nauk. Znalazło to odbicie również w programie średniowiecznych uniwersytetów jako element Quadrivium, które razem z Trivium utworzyło siedem sztuk wyzwolonych.\n\nPierwszym podręcznikiem oraz książką poświęconą arytmetyce napisaną w języku polskim jest Algoritmus, t. j. nauka liczby. Jej autorem był Tomasz Kłos, a została wydrukowana w Krakowie w 1538. Osiemnastowiecznym podręcznikiem szkolnym poświęconym arytmetyce była Arytmetyka dla szkół narodowych, publikacja Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych z (1785).\n\nWspółczesne algorytmy arytmetyczne (zarówno do obliczeń pisemnych, jak i elektronicznych) opierają się na cyfrach arabskich i pozycyjnym systemie liczbowym. Choć dziś stosowany jest w większości języków i kultur (mimo że istnieją naturalne systemy liczbowe), jego prostota jest kulminacją tysięcy lat rozwoju matematyki. Przykładowo Archimedes poświęcił całą pracę O liczeniu piasku wymyśleniu notacji dla zapisu wielkich liczb. Rozwój algebry w średniowiecznym świecie islamskim i w renesansowej Europie został umożliwiony przez znaczne uproszczenie obliczeń w systemie dziesiętnym.\n\nMiejsce w społeczeństwie \nNauczanie arytmetyki przeważnie zaczyna się w szkołach podstawowych lub jeszcze wcześniej, np. w przedszkolach. Z kolei programy szkół średnich przeważnie wyczerpują najszerzej rozumianą arytmetykę liczb rzeczywistych, obejmującą logarytmy. W starożytności i średniowieczu arytmetyka była częścią wykształcenia ogólnego jako jedna z siedmiu sztuk wyzwolonych, konkretniej jako pierwszy element quadrivium – podstawa dla geometrii, muzyki i astronomii.\n\nNiektórzy pogłębiają sztukę obliczeń pamięciowych, uprawiając ją jako formę sportu. Wykonywaniu działań był poświęcony osobny zawód obliczeniowca, który rozkwitł w pierwszej połowie XX wieku i zanikł wraz z rozwojem komputerów.\n\nArytmetyka dziesiętna \nSystem dziesiętny pozwala zapisywać liczby za pomocą dziesięciu cyfr: 0,1,2, …, 9. Liczba w takim zapisie jest sekwencją cyfr, w której znaczenie każdej cyfry zależy od jej położenia w stosunku do przecinka: przykładowo 507,36 oznacza 5 setek (10²), plus 0 dziesiątek (101), plus 7 jednostek (100), plus 3 dziesiąte (10−1) plus 6 setnych (10−2). Kluczową częścią tego zapisu (i jednym z głównych odkryć umożliwiających jego wprowadzenie) jest zastosowanie symbolu 0 mogącego pełnić tę samą rolę co inne cyfry.\n\nWarto zauważyć, że ani system dziesiętny, ani żaden inny, nie pozwalają dla dowolnej liczby rzeczywistej na dokładne jej zapisanie – w przypadku liczb niewymiernych zapis po przecinku nie jest okresowy, dokładne jej wyrażenie wymagałoby więc nieskończonej liczby cyfr.\n\nZobacz też \n\n średnia arytmetyczna\n ciąg arytmetyczny\n kodowanie arytmetyczne\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia\n\nLinki zewnętrzne \n  [dostęp 2023-06-01].\n  Arithmetic , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18].\n  Arithmetic, philosophical issues in , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10]."}
{"id": "plwiki:15:AmigaOS", "text": "AmigaOS – system operacyjny opracowany przez firmę Commodore International dla produkowanych przez nią komputerów Amiga. Wersja 1.0 została wydana w 1985 roku, wraz z premierą komputera Amiga 1000.\n\nCharakterystyka \nSystem od początku 32-bitowy, napisany został dla procesora Motorola 68000. Obsługiwane procesory to: MC68000, MC68010, MC68020, MC68030, MC68040, MC68060. Systemy w wersjach 3.x obsługują również procesory PowerPC znane także jako PPC, dzięki podsystemom WarpOS albo PowerUP. System pracuje nadal na M68x00, istnieje jednak możliwość uruchamiania programów napisanych dla PPC. Konstrukcja i oprogramowanie kart procesorowych umożliwia jednoczesną pracę obu procesorów, przy czym PPC jest wykorzystywany jako koprocesor. W krótkim czasie od pojawienia się kart z układami PPC powstał projekt MorphOS – mający na celu przeniesienie systemu Amiga OS na architekturę PPC. Pracę programistów utrudniał brak dokumentacji – kody źródłowe systemu v3.0/3.1 stały się niedostępne krótko po upadku firmy Commodore. Istnieje także otwarta implementacja systemu AmigaOS pod nazwą AROS. Dostępna jest ona między innymi na platformę x86.\n\nObecna wersja AmigaOS 4.1 została przepisana całkowicie dla procesorów PowerPC i działa na komputerach AmigaOne, micro A1, SAM440ep, SAM440 Flex, Pegasos II. Oprogramowanie, które zostało napisane dla klasycznych Amig wyposażonych w procesory serii MC68x może być uruchamiane dzięki dwóm wbudowanym w system emulatorom: interpretowanemu, zapewniającemu wysoką zgodność z oryginalnymi układami sprzętowymi oraz JIT o nazwie Petunia zapewniającemu dużą prędkość emulacji.\n\nJądro systemu charakteryzowało się wielozadaniowością, zaawansowanymi możliwościami graficznymi, ściśle związanymi z budową komputerów Amiga, a także niskim czasem reakcji, dzięki czemu znalazł on miejsce w zastosowaniach real-time, chociaż nie był do nich projektowany. Wadą był brak ochrony pamięci. Zgodność ze standardem POSIX oraz X Window System można uzyskać przy użyciu zewnętrznych bibliotek.\n\nSystem oferował nowoczesny system graficzny, w którym rolę powłoki pełnił Workbench. Istnieją też niezależne powłoki tekstowe, działające w oknie trybu graficznego. Charakterystyczną cechą układów graficznych i samego systemu był brak czysto tekstowych trybów graficznych. System już w pierwszej fazie startu oferował graficzny interfejs.\n\nStandardowymi systemami plików są OFS (Old File System – kickstart w wersji poniżej 2.0) i FFS (Fast File System). Dla tego systemu powstały również alternatywne systemy plików: MUFS (Multi User File System), PFS (Profesional File System), SFS (Smart File System), budowa modułowa umożliwiała prostą i bezproblemową instalację dodatkowych systemów plików np.: ISO 9660, FAT, FAT32, MacFS itd.\n\nKickstart – część systemu zawarta w pamięci ROM lub na twardym dysku komputerów Amiga, zawiera jądro systemu oraz biblioteki potrzebne do uruchomienia systemu.\n\nAmigaOS 4.0 \nCzwarta generacja systemu operacyjnego Amigi – AmigaOS. Prace nad systemem rozpoczęła firma Hyperion Entertainment na mocy podpisanej 1 listopada 2001 r. umowy z firmą Amiga Inc. W czerwcu 2004 r. ukazała się pierwsza publiczna wersja systemu nazwana „AmigaOS 4.0 Developer Pre-release”. Kolejne aktualizacje AmigaOS 4.0 Pre-release ukazały się w październiku 2004 r. (pierwsza aktualizacja), w czerwcu 2005 r. (trzecia aktualizacja), luty 2006 r. (czwarta aktualizacja). 24 grudnia 2006 r. ukazała się finalna wersja AmigaOS 4.0 dla komputerów Amiga One i micro Amiga One. W lipcu 2007 r. ukazała się kolejna aktualizacja AmigaOS 4.0. Wersja systemu na klasyczne Amigi wyposażone w karty z procesorem PowerPC ukazała się dnia 30.11.2007 (pierwszy pokaz tej wersji na AmiWest 21.10.2007).\n\nAmigaOS 4.1 \n 11.07.2008 – Hyperion Entertainment zapowiedział wersję 4.1 systemu AmigaOS.\n 17.09.2008 – Hyperion Entertainment wraz z firmą Acube Systems podpisał licencje OEM na dystrybucje systemu AmigaOS 4.1 wraz z płytami głównymi produkowanymi przez Acube Systems: Sam440ep i Sam440ep-Flex\n 31.01.2009 – Hyperion Entertainment udostępnił wersję 4.1 systemu AmigaOS dla płyty głównej Pegasos II produkcji Genesi.\n 14.01.2010 – Hyperion Entertainment udostępnił uaktualnienie systemu AmigaOS 4.1 nazwane „Update 1”. Update dostępne jest dla Sam440ep, Sam440ep-Flex, Amiga One, micro Amiga One i Pegasos II. Możliwość pobrania archiwum „lha” z obrazem płyty mają zarejestrowani użytkownicy poprzez stronę Hyperion Entertainment.\n 30.04.2010 – Hyperion Entertainment udostępnił kolejne uaktualnienie systemu AmigaOS 4.1 nazwane „Update 2”. Update jest dostępne dla AmigaOne, Sam440ep i Pegasos II. Możliwość pobrania archiwum „lha” z obrazem płyty mają zarejestrowani użytkownicy poprzez stronę Hyperion Entertainment. Do instalowania „Update 2” potrzebny jest zainstalowany „Update 1” na komputerze.\n 30.11.2012 – wersja „Update 6”\n 18.12.2014 – ostatnia wersja „Final Edition”\n 18.12.2015 – „AmigaOS 4.1 Final Edition Classic” (dla Amig klasycznych z procesorem PPC oraz pod emulatorem) na stronach pakietu „Amiga Forever”.\n\nOprogramowanie \nNa AmigaOS serii 4.x istnieją porty współczesnego oprogramowania. Przykładowo procesor tekstu zapisujący w formatach .odt – AbiWord, Gnumeric (arkusz kalkulacyjny), czy Gimp. Istnieje także wersja przeglądarki Firefox, Timberwolf. W trakcie beta testów była także LibreOffice.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Oficjalna strona systemu AmigaOS 4 \n Opis wszystkich edycji AmigaOS \n Polska strona w całości poświęcona AmigaOS \n\nAmiga\nSystemy operacyjne"}
{"id": "plwiki:29:Algorytm", "text": "Algorytm – skończony ciąg jasno zdefiniowanych czynności koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadań, sposób postępowania prowadzący do rozwiązania problemu. Można go przedstawić na schemacie blokowym.\n\nSłowo „algorytm” pochodzi od łacińskiego słowa algorithmus, oznaczającego wykonywanie działań przy pomocy liczb arabskich (w odróżnieniu od abacism – przy pomocy abakusa), które z kolei wzięło się od nazwy „Algoritmi”, zlatynizowanej wersji nazwiska „al-Chwarizmi” Abu Abdullaha Muhammada ibn Musy al-Chuwarizmiego, matematyka perskiego z IX wieku.\n\nZadaniem algorytmu jest przeprowadzenie systemu z pewnego stanu początkowego do pożądanego stanu końcowego. Badaniem algorytmów zajmuje się algorytmika. Algorytm może zostać zaimplementowany w postaci programu komputerowego.\n\nJako przykład stosowanego w życiu codziennym algorytmu podaje się często przepis kulinarny. Dla przykładu, aby ugotować bigos, należy w określonej kolejności oraz odstępach czasowych (imperatyw czasowy) dodawać właściwe rodzaje kapusty i innych składników. Może istnieć kilka różnych przepisów dających na końcu bardzo podobną potrawę. Przykład ten ma wyłącznie charakter poglądowy, ponieważ język przepisów kulinarnych nie został jasno zdefiniowany. Algorytmy zwykle formułowane są w sposób ścisły w oparciu o język matematyki.\n\nW niektórych krajach (między innymi Stanach Zjednoczonych) algorytmy mogą zostać opatentowane, jeżeli zostaną zaimplementowane w jakimś praktycznym celu. Przeciwnicy tego podejścia twierdzą, że patentowanie algorytmów spowalnia rozwój informatyki, bo jeden producent może uzyskać monopol na pisanie oprogramowania tworzącego pewne typy plików (jak było to w przypadku GIF). Wiele koncernów komputerowych prowadzi między sobą spory prawne dotyczące praw własności do niektórych patentów. Kontrargumentem zwolenników patentów na oprogramowanie jest prawo własności intelektualnej (którą jest na przykład utwór muzyczny, będący wytworem intelektu i pracy muzyka), zakładające, że program jest intelektualną własnością twórcy.\n\nDefinicja klasyczna \nAlgorytm – jednoznaczny przepis obliczenia w skończonym czasie pewnych danych wejściowych do pewnych danych wynikowych.\n\nZazwyczaj przy analizowaniu bądź projektowaniu algorytmu zakłada się, że dostarczane dane wejściowe są poprawne, czasem istotną częścią algorytmu jest nie tylko przetwarzanie, ale i weryfikacja danych.\n\nZgodnie z założeniem o jednoznaczności – dla identycznego zestawu danych początkowych, algorytm zdefiniowany klasycznie zawsze zwróci identyczny wynik.\n\nPrzykład \nZnalezienie największej wśród niepustej, nieposortowanej listy przypadkowych liczb można przeprowadzić na wiele sposobów; jednym z najszybszych jest przedstawiony poniżej. Niech indeks wskazuje aktualnie badany element listy (jeśli jest ona numerowana, może on oznaczać np. jej numer), a maksimum oznacza największą dotychczas znalezioną wartość.\n Niech indeks wskazuje na pierwszy element (początek) listy.\n Niech maksimum zawiera wartość elementu listy wskazywanego przez indeks (tzn. pierwszego).\n Jeżeli zawartość elementu listy wskazywanego przez indeks jest większa od zawartości maksimum, to przypisz maksimum wartość elementu wskazywanego przez indeks.\n Niech indeks wskazuje kolejny element listy; jeśli to niemożliwe (tzn. indeks wskazuje ostatni element listy, czyli jej koniec), przejdź do punktu 6.\n Wróć do punktu 3.\n Koniec.\n\nWykonanie tego algorytmu spowoduje, że największa liczba na wspomnianej liście będzie wartością maksimum. Dodatkowym atutem jest fakt, iż algorytm ten działa dla list dowolnej długości, ponieważ nie wykorzystuje on liczby elementów listy, lecz tylko tzw. operację następnika elementu danej listy, tzn. przejścia do następnego jej elementu. Niemożność wskazania kolejnego elementu jest wtedy równoważna temu, iż dany element jest ostatni na liście.\n\nInne przykłady \n algorytm Euklidesa\n algorytm Fermata\n algorytm Luhna\n algorytm mrówkowy\n algorytmy kompresji\n algorytmy kryptograficzne\n algorytmy przeszukiwania drzew: min-max i alpha-beta\n algorytmy sortowania\n algorytm unifikacji\n\nKlasyfikacja algorytmów \nIstnieje wiele różnych sposobów podziału algorytmów na grupy, jednak problem ten wzbudza kontrowersje.\n\nPodstawowe paradygmaty tworzenia algorytmów komputerowych:\n dziel i zwyciężaj – dzielimy problem na kilka mniejszych, a te znowu dzielimy, aż ich rozwiązania staną się oczywiste\n programowanie dynamiczne – problem dzielony jest na kilka, ważność każdego z nich jest oceniana i po pewnym wnioskowaniu wyniki analizy niektórych prostszych zagadnień wykorzystuje się do rozwiązania głównego problemu\n metoda zachłanna – nie analizujemy podproblemów dokładnie, tylko wybieramy najbardziej obiecującą w danym momencie drogę rozwiązania\n programowanie liniowe – oceniamy rozwiązanie problemu przez pewną funkcję jakości i szukamy jej minimum\n wyszukiwanie wyczerpujące – przeszukujemy zbiór danych, aż do odnalezienia rozwiązania\n heurystyka – człowiek na podstawie swojego doświadczenia tworzy algorytm, który działa w najbardziej prawdopodobnych warunkach; rozwiązanie zawsze jest przybliżone.\n\nNajważniejsze techniki implementacji algorytmów komputerowych to:\n proceduralność – algorytm dzieli się na szereg podstawowych procedur. Wiele algorytmów ma wspólne biblioteki standardowych procedur, z których są one wywoływane w razie potrzeby.\n praca sekwencyjna – wykonywanie poszczególnych procedur algorytmu, według kolejności ich wywołań; naraz pracuje tylko jedna procedura\n praca wielowątkowa – procedury wykonywane są sekwencyjnie, lecz kolejność ich wykonania jest trudna do przewidzenia dla programisty\n praca równoległa – wiele procedur wykonywanych jest w tym samym czasie, wymieniają się one danymi\n rekurencja – procedura lub funkcja wywołuje sama siebie, aż do uzyskania wyniku lub błędu\n obiektowość – procedury i dane łączy się w pewne klasy reprezentujące najważniejsze elementy algorytmu oraz stan wewnętrzny wykonującego je systemu\n algorytm probabilistyczny – działa poprawnie z bardzo wysokim prawdopodobieństwem, ale wynik nie jest pewny.\n\nAlgorytmy równoległe \n\nJednym ze sposobów rozwiązywania złożonych problemów jest zastosowanie algorytmów równoległych. Oznacza to, że program nie jest wykonywany tylko jeden raz na jednym procesorze, ale wielokrotnie równolegle na wielu różnych maszynach. Podejście takie jest stosowane od lat w superkomputerach, jednak w takiej realizacji jest ono bardzo kosztowne. Nowym pomysłem jest tutaj zastosowanie sieci zwykłych komputerów tworzących klaster. Całe zadanie jest wtedy rozdzielane na wiele maszyn i obliczane równolegle przy pomocy tysięcy procesorów. Czasami taką potężną sieć rozproszoną nazywa się grid. Przykładem jej zastosowania może być program SETI@home, gdzie dane z nasłuchu kosmosu analizują dziesiątki tysięcy komputerów należących do zwykłych użytkowników. Maszyny są podłączone do Internetu, przez który przesyłają wyniki pracy uruchomionych na nich aplikacji. Rozwinięciem tego rozwiązania jest projekt parasolowy BOINC@home, który obejmuje kilkadziesiąt tego typu projektów co SETI@home, zajmujących się zagadnieniami z wielu dziedzin nauki, nie tylko ścisłych."}
{"id": "plwiki:42:Aceton", "text": "Aceton, propanon, keton metylowy – organiczny związek chemiczny z grupy ketonów, najprostszy keton alifatyczny. Ma ostry, charakterystyczny zapach. Miesza się w każdych proporcjach z wodą, etanolem, eterami i innymi ketonami o niskiej masie cząsteczkowej.\n\nWystępowanie i otrzymywanie \nAceton obecny jest w niewielkich ilościach w krwi i moczu. Większe od normy jego stężenie pojawia się w organizmie przy zaawansowanej i nieleczonej cukrzycy. Aceton jest naturalnie obecny w tkankach wielu roślin (np. ziemniaków, żyta), gazach wulkanicznych i gazach spalinowych. Tworzy się on w dużych ilościach w trakcie suchej destylacji drewna, która była niegdyś głównym sposobem jego produkcji. Obecnie w przemyśle produkuje się go najczęściej metodą kumenową przy okazji otrzymywania fenolu.\n\nW laboratorium można go otrzymać przez suchą destylację octanu wapnia.\n\nAceton wytwarzany jest efektywnie przez bakterie Clostridium acetobutylicum. Proces ten został opisany po raz pierwszy w latach 1904–1907, natomiast wykorzystany w praktyce do przemysłowej produkcji acetonu w roku 1915 przez brytyjskiego biochemika pochodzenia żydowskiego Chaima Weizmana, późniejszego pierwszego prezydenta państwa Izrael. W okresie I wojny światowej występowało duże zapotrzebowanie na aceton, niezbędny składnik kordytu (rodzaj prochu bezdymnego), natomiast działania wojenne uniemożliwiały Wielkiej Brytanii import octanu wapnia, prekursora acetonu. Technologia opracowana przez Weizmana umożliwiła produkcję acetonu na dużą skalę. Ponieważ pożywkę dla C. acetobutylicum przygotowywano z deficytowej kukurydzy, konieczne było przeniesienie produkcji do Kanady (1916) i USA (1917). Weizman w zamian za swoje zasługi zasugerował swoje poparcie dla idei państwa żydowskiego w Palestynie, co w dużej mierze przyczyniło się do uchwalenia deklaracji Balfoura.\n\nObecnie otrzymywany jest głównie na skalę przemysłową metodą kumenową z propylenu, a także katalitycznie z alkoholu izopropylowego, acetylenu w wyniku fermentacji butanolowo-acetonowej.\n\nZastosowanie \n\nAceton jest powszechnie stosowanym rozpuszczalnikiem organicznym o dużej polarności. Rozpuszcza większość miękkich tworzyw sztucznych, lakiery, tłuszcze, oleje (nawet nagar silnikowy). Dobrze rozpuszcza się w nim acetylen, przez co używa się go w butlach na ten gaz w celu uniknięcia zbyt wysokiego ciśnienia, pod którym acetylen jest niestabilny. Stosuje się go przy produkcji leków, barwników, farb, lakierów i środków czyszczących. Jest często stosowany jako składnik zmywacza do paznokci.\n\nAceton może być wykorzystywany jako prekursor do produkcji narkotyków i w związku z tym obrót nim podlega w Polsce kontroli, zgodnie z Ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii oraz rozporządzeniami Wspólnoty Europejskiej. Jednak z uwagi na to, że aceton należy do prekursorów niskiej kategorii (trzeciej), przepisy nie ograniczają jego dostępności w handlu detalicznym.\n\nSzkodliwość \nAceton jest substancją wysoce łatwopalną. Działa drażniąco na oczy, wysusza skórę i może wywołać uczucie senności lub zawroty głowy. Jego LD50 wynosi 5,8 g/kg (szczur, doustnie) (dla porównania dla alkoholu etylowego jest to 10,5 g/kg). W klasyfikacji toksyczności według Hodge’a i Sternera aceton należy do grupy słabo toksycznych. Według kryteriów UE substancje o LD50 powyżej 2 g/kg nie są klasyfikowane jako toksyczne. Opary acetonu łatwo wchłaniają się przez płuca do krwi, która rozprowadza ten związek po całym organizmie. Jeśli stężenie acetonu we krwi nie jest zbyt wysokie, jest on skutecznie metabolizowany przez wątrobę. W większym stężeniu aceton zaczyna powodować ostre podrażnienia błon śluzowych nosa i ust oraz łzawienie oczu i ból głowy. Duże stężenie acetonu w powietrzu powoduje utratę przytomności i śpiączkę (LC50 50,1 g/m³/8 h; szczur, wdychanie). Nie stwierdzono, aby miał działanie genotoksyczne lub rakotwórcze.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n \n\nKetony\nRozpuszczalniki"}
{"id": "plwiki:50:AtheOS", "text": "AtheOS – zaprojektowany przez norweskiego programistę Kurta Skauena system operacyjny, przeznaczony do zastosowań multimedialnych i biurowych. Obecnie projekt nie jest rozwijany, jego kontynuację stanowi Syllable. Architektura systemu posiada wiele podobieństw do systemu BeOS oraz AmigaOS.\n\nJądro systemu obsługuje architekturę SMP, posiada możliwość dołączania sterowników urządzeń oraz systemów plików podczas działania, ponadto oferuje wbudowany stos TCP/IP oraz system graficzny (GUI). System graficzny jest podzielony na dwie części:\n\n serwera aplikacji, z którym programista komunikuje się za pomocą API w języku C++, a który to oferuje funkcje wysokiego poziomu,\n części umieszczonej w jądrze, komunikującej się z serwerem aplikacji za pomocą niewidocznego dla programisty protokołu, niekompatybilnego z protokołem X Window System.\n\nMacierzysty system plików to AtheOS FS.\n\nDomyślną powłoką jest Bash.\n\nPrzypisy \n\nSystemy operacyjne"}
{"id": "plwiki:52:AIX", "text": "AIX () – odmiana systemu Unix tworzona przez firmę IBM na podstawie zarówno SysV, jak i BSD. W systemie zostały zaimplementowane także technologie z systemów mainframe, które zwiększają jego niezawodność i dostępność. System operacyjny AIX jest przeznaczony dla serwerów firmy IBM z procesorami z rodziny Power (RS/6000, pSeries, Power System). Wczesne wersje systemu AIX były też instalowane na komputerach Macintosh firmy Apple wyposażonych w procesory POWER. Obecnie dostępna jest bardzo szeroka gama systemów serwerowych wyposażonych w procesory Power, od największych Power System 795 (do 256 układów POWER7) do serwerów typu blade (najmniejszy dostępny serwer JS12 wyposażony w 2 układy POWER6). O ile cały czas dostępna jest możliwość natywnej instalacji (bezpośrednio na serwerze), to jednak jest ona stosowana stosunkowo rzadko, a preferowane są raczej środowiska zwirtualizowane, wykorzystujące hiperwizor PowerVM. W przypadku dużych maszyn (np. p590) jest to rozwiązanie domyślne.\n\nOd lipca 2007 dostępna jest wersja 6.1. Minimalnym wymaganiem sprzętowym dla wersji 6 jest procesor Power4+ lub nowszy. Oznacza to, że system pracuje na procesorach POWER4, PowerPC970, POWER5, POWER6 oraz POWER7.\n\nOd roku 2010 dostępna jest wersja 7.1. Wersja 7 systemu AIX jest przeznaczona do maszyn z procesorami POWER7, ale zgodnie z polityką firmy IBM zachowuje zgodność dwie generacje w tył.\n\nAIX jest przeznaczony przede wszystkim dla klienta wymagającego dużej wydajności i niezawodności. Stanowi doskonałą platformę dla systemów baz danych (głównie DB2, Informix oraz Oracle) lub serwerów aplikacji (np. WebSphere czy SAP ABAP). Dzięki takim komponentom jak PowerHA (dawniej HACMP) oraz PowerVM, AIX może zapewnić bardzo wysoki poziom niezawodności oraz elastyczności opartych na nim środowisk informatycznych.\n\nLinki zewnętrzne \n Strona domowa AIX\n\nUnix\nSystemy operacyjne"}
{"id": "plwiki:54:Acetylocholina", "text": "Acetylocholina, ACh – organiczny związek chemiczny, ester kwasu octowego i choliny. Jest neuroprzekaźnikiem syntetyzowanym w neuronach cholinergicznych. Występuje w: połączeniach nerwowo-mięśniowych, synapsach przedzwojowych układu współczulnego, zakończeniach zazwojowych układu przywspółczulnego, a także w różnych strukturach mózgowia.\n\nIstnieją dwa typy receptorów cholinergicznych:\n nikotynowe – wbudowane w błonę komórki zwoju autonomicznego;\n muskarynowe – występujące w synapsach obwodowych zakończeń przywspółczulnych, wbudowane w błonę komórki efektorowej.\n\nDziałanie \nAcetylocholina pobudza mięśnie szkieletowe. Powoduje także rozszerzenie naczyń krwionośnych, przez co obniża ciśnienie tętnicze krwi. Jednocześnie zmniejsza częstość akcji serca oraz siłę jego skurczu. Powoduje także skurcze mięśni gładkich: oskrzeli, jelit (przez co pobudza ich perystaltykę) oraz pęcherza moczowego. Oprócz tego powoduje zwężenie źrenic oraz pobudza funkcje wydzielnicze gruczołów.\n\nAcetylocholina nie ma obecnie zastosowania w lecznictwie, ponieważ bardzo szybko ulega hydrolizie (katalizowanej przez acetylocholinoesterazę) do choliny i kwasu octowego.\n\nCholina ulega estryfikacji, to znaczy przyłączeniu grupy acetylowej (reszty kwasu octowego) do grupy hydroksylowej choliny przy udziale acetylotransferazy cholinowej. Część powstałej acetylocholiny jest uwalniana z zakończeń presynaptycznych do przestrzeni synaptycznej przez dopływające impulsy nerwowe, a część magazynowana w ziarnistościach neuronów. Po wydzieleniu z zakończeń presynaptycznych acetylocholina działa na receptory znajdujące się w zakończeniach postsynaptycznych i jest bardzo szybko rozkładana przez acetylocholinoesterazę. Jest to jedyny mechanizm unieczynniania acetylocholiny. Szybkość syntezy acetylocholiny zależy od stężenia choliny oraz acetylocholiny w neuronie. Związki fosforoorganiczne (sarin, soman) są inhibitorami acetylocholinoesterazy, co warunkuje ich toksyczność.\n\nPrzypisy \n\nCzwartorzędowe związki amoniowe\nEstry kwasu octowego\nNeuroprzekaźniki\nParasympatykomimetyki"}
{"id": "plwiki:56:Architektura komputera", "text": "Architektura komputera oznacza w informatyce technicznej zbiór zasad i metod opisujących funkcjonalność, organizację i implementację komputerów. Niektóre definicje architektury komputerów definiują ją jako opis możliwości i model programowy komputera, ale nie konkretną implementację. W innych definicjach architektura komputera obejmuje projekt architektury zestawu instrukcji, projekt mikroarchitektury, syntezę logiczną i implementację.\n\nWprowadzenie \nKomputer jest systemem złożonym o strukturze hierarchicznej - układem wzajemnie powiązanych podsystemów, z których każdy również ma strukturę hierarchiczną, aż do osiągnięcia najniższego poziomu - podsystemu elementarnego. Na każdym poziomie projektant zajmuje się strukturą (sposobem wzajemnego powiązania) i funkcjami (działaniem) poszczególnych składników.\n\nKomputer składa się z jednostki centralnej (CPU), magistrali systemowej, pamięci oraz urządzeń wejścia-wyjścia. Jednostka centralna składa się z rejestrów, jednostki arytmetyczno-logicznej (ALU), jednostki sterującej i połączeń wewnętrznych. Jednostka sterująca składa się z układów logicznego szeregowania, rejestrów i dekoderów jednostki sterującej oraz jej pamięci.\n\nPodstawowe zagadnienia \n\n Struktura i działanie procesora\n Pamięć podręczna\n Pamięć wewnętrzna\n Pamięć zewnętrzna\n Wejście wyjście\n Wspieranie systemu operacyjnego\n Arytmetyka komputera\n Własności i funkcje listy rozkazów\n Tryby adresowania i formaty rozkazów\n Paralelizm na poziomie rozkazu i procesory superskalarne\n Działanie jednostki sterującej\n Sterowanie mikroprogramowe\n\nHistoria \nPierwszą udokumentowaną architekturę komputera można znaleźć w korespondencji pomiędzy Charlesem Babbage i Adą Lovelace, opisującą tzw. silnik analityczny. Podczas budowy komputera Z1 w 1936, Konrad Zuse opisał po raz pierwszy komputer którego instrukcje są przechowywane w pamięci, tzw. stored-program computer.\n\nKlasyfikacje \nZe względu na rodzaj połączeń procesor-pamięć i sposób ich wykorzystania dzielimy architektury zgodnie z taksonomią Flynna:\n SISD (ang. Single Instruction Single Data) – skalarne,\n SIMD (ang. Single Instruction Multiple Data) – wektorowe (macierzowe), \n MISD (ang. Multiple Instruction Single Data) – strumieniowe, \n MIMD (ang. Multiple Instruction Multiple Data) – równoległe.\n\nZe względu na sposób podziału pracy i dostęp procesora do pamięci możemy podzielić architektury na:\n SMP (ang. Symmetric Multiprocessing) – symetryczne,\n ASMP (ang. Asymmetric Multiprocessing) – asymetryczne,\nNUMA (ang. Non-Uniform Memory Access) – asymetryczne (rozróżniające pamięć lokalną i zdalną),\n AMP (ang. Asynchronous Multiprocessing) – asynchroniczne,\n MPP (ang. Massively Parallel Processors) – równoległe.\n\nZe względu na sposób organizacji pamięci i wykonywania programu:\n architektura von Neumanna – zarówno dane, jak i kod programu przechowywany jest w tym samym obszarze pamięci;\n architektura harwardzka – rozkazy i dane przechowywane są w odseparowanych obszarach pamięci;\n architektura mieszana – połączenie dwóch powyższych typów: obszary pamięci dla rozkazów i danych są odseparowane, jednak wykorzystują wspólne magistrale.\n\nZobacz też\n architektura oprogramowania\n\nPrzypisy \n\n!"}
{"id": "plwiki:64:Azot", "text": "Azot (N, ) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 7, niemetal z grupy 15 (azotowców) układu okresowego. W warunkach normalnych jest bezbarwnym, bezzapachowym gazem. Został odkryty w 1772 roku przez Daniela Rutherforda.\n\nAzot jest podstawowym składnikiem powietrza (78,09% objętości), a jego zawartość w litosferze Ziemi wynosi 50 ppm. Wchodzi w skład wielu związków, takich jak: amoniak, kwas azotowy, azotyny oraz wielu ważnych związków organicznych (kwasy nukleinowe, białka, alkaloidy i wiele innych).\n\nStabilnymi izotopami azotu są 14N i 15N. W stanie wolnym występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki N2. W cząsteczce te dwa atomy tego pierwiastka są połączone ze sobą wiązaniem potrójnym.\n\nHistoria \nCzysty azot otrzymał z powietrza Daniel Rutherford, usuwając z niego tlen przez spalanie substancji w zamkniętej przestrzeni. Powstały dwutlenek węgla usunął przez absorpcję w roztworze wodorotlenku potasu.\n\nŁacińska nazwa powstała z połączenia łacińskiego nitrum (saletra) i greckiego genes (tworzący). Jako pierwszy polską nazwę – azot – zaproponował Filip Walter (1844). Używano też nazwy dusień i saletroród.\n\nOtrzymywanie \nAzot o wysokiej czystości można uzyskać poprzez termiczny rozkład azotynu amonu, jednak taki azot zawiera małe ilości tlenków azotu:\n NH4NO2 → N2↑ + 2H2O\n\nNajczystszy azot otrzymuje się przez rozkład termiczny w próżni azydku sodowego.\n\nW laboratorium można otrzymać azot w wyniku łagodnego ogrzewania mieszaniny chlorku amonu (salmiaku) i azotynu sodu:\n NH4Cl + NaNO2 → N2↑ + NaCl + 2H2O\n\nW przemysłowej metodzie otrzymywania azotu skrapla się powietrze, stosując odpowiednie ciśnienie i temperaturę. W tych warunkach azot i wszystkie gazy znajdujące się nad nim na skali temperatur wrzenia skraplają się i są w otrzymanej cieczy. Trzy pierwiastki znajdujące się pod azotem: neon, wodór i hel pozostają w stanie gazowym i są przekazywane do oddzielnego procesu. Następny etap to frakcjonowanie poprzez podwyższenie temperatury (lub obniżenie ciśnienia), powodujące odparowanie ciekłego azotu. Odprowadzony azot jest powtórnie skraplany, przechowywany i transportowany w tzw. naczyniach Dewara lub w formie gazowej w temperaturze otoczenia w stalowych butlach.\n\nWybrane związki azotu \nNieorganiczne:\n Tlenki azotu: tlenek diazotu (N2O), tlenek azotu (NO), tritlenek diazotu (N2O3), dwutlenek azotu (NO2), tetratlenek diazotu (N2O4), pentatlenek diazotu (N2O5)\n Związki z wodorem: amoniak, hydrazyna i azotowodór\n Kwasy: kwas azotowy i kwas azotawy\n Sole: azotany i azotyny, sole amonowe\n azotki\n\nOrganiczne:\n aminy\n amidy\n\nWłaściwości \nW warunkach normalnych jest bezbarwnym i bezwonnym gazem. W temperaturze  skrapla się pod normalnym ciśnieniem dając również bezbarwny ciekły azot, a po dalszym schłodzeniu ,do , zestala się.\n\nJest bierny chemicznie, co spowodowane jest bardzo wysoką energią wiązania potrójnego w cząsteczce N2, wynosi ona 945,33 ± 0,59 kJ·mol−1. Stopień dysocjacji w temperaturze 4000 K wynosi niecałe 3%. W podwyższonej temperaturze reaguje z metalami dając azotki, a także z innymi pierwiastkami, np. z wodorem tworzy amoniak, a z tlenem tlenki azotu, np.:\n N2 + 3H2 ⇌ 2NH3      ΔG −22,0 kcal (0 °C)\n N2 + O2 ⇌ 2NO      ΔG 43,2 kcal\nProcesy te (współcześnie zwłaszcza synteza amoniaku) wykorzystywane są przemysłowo do wiązania azotu atmosferycznego w celu produkcji licznych związków azotu. Innym wysokotemperaturowym procesem przemysłowym wiązania azotu jest reakcja azotu z karbidem prowadząca do cyjanamidu wapnia:\n CaC2 + N2 → CaCN2 + C\nNaturalnie azot wiązany jest głównie przez bakterie azotowe w brodawkach roślin motylkowych oraz w trakcie wyładowań atmosferycznych.\n\nOdmiany alotropowe \nW fazie stałej występuje w trzech odmianach alotropowych. Dwie pierwsze to α o regularnej strukturze krystalicznej, która w  przechodzi w heksagonalną formę β. Ponadto w 2020 r. uzyskano nową, wysokociśnieniową i wysokotemperaturową odmianę alotropową, której nadano nazwę azot czarny. Powstaje on pod ciśnieniem 1,4 mln atm. i w temp. ok.  (dla uzyskania takiego ciśnienia stosuje się prasę wyposażoną w diamentowe kowadła, natomiast odpowiednio wysoką temperaturę zapewnia wiązka lasera). W warunkach tych otrzymano monokryształy tej formy pierwiastka i zbadano je za pomocą synchrotronowej rentgenografii strukturalnej oraz spektroskopii Ramana. Azot czarny ma strukturę polimeryczną, analogiczną do struktury fosforu czarnego. Atomy azotu tworzą pofałdowane warstwy, w których odległości międzyatomowe wynoszą 1,34 i 1,43 Å (dla porównania, odległość między atomami diazotu  wynosi 1,10 Å, natomiast wiązanie  w hydrazynie ma 1,45 Å), natomiast minimalna odległość między atomami sąsiednich warstw to 2,33 Å, co wyklucza powstawanie wiązań kowalencyjnych między warstwami.\n\nZnaczenie biologiczne azotu \n\nNależy do pierwiastków o bardzo dużym znaczeniu biologicznym. Wchodzi w skład wielu biocząsteczek, takich jak aminokwasy i białka, nukleotydy i kwasy nukleinowe. Większość organizmów nie jest zdolna do przyswajania azotu pierwiastkowego, z wyjątkiem bakterii azotowych wiążących wolny azot z powietrza, żyjących swobodnie w glebie lub symbiotycznych z roślinami bobowatymi (daw. motylkowatymi) bakterii brodawkowych. Dopiero w związkach, takich jak azotany, azotyny lub sole amonowe, jest przyswajalny przez rośliny.\n\nWpływ azotu na organizm\n\nAzot atmosferyczny \n:\n przy ciśnieniu 4 atm\n euforia, skłonność do śmiechu, gadulstwo\n spowolnienie reakcji na bodźce\n przy ciśnieniu 10 atm\n ostre zaburzenia pracy mięśni, koordynacji ruchów\n zawroty głowy\n zaburzenia świadomości\n przy ciśnieniu powyżej 10 atm\n po kilku minutach następuje utrata świadomości i śpiączka\n\nZwiązki azotu w pożywieniu i wodzie pitnej \n Ich obecność w glebie i wodzie pitnej jest jednak znikoma. Dość niebezpieczne dla środowiska jest składowanie związku azotu np. nawozów w zbiornikach z blachy ocynkowanej ze strony wewnętrznej, gdyż związki azotu wchodzą w reakcje ze związkami cynku i żelaza, a po zastosowaniu takiego nawozu powstałe związki przedostają się do wód gruntowych.\n\nAzot w glebie \nAzot wolny z atmosfery nie jest przyjmowany przez rośliny, ponieważ wymagają one związków, dodatkowo 99% azotu glebowego pozostaje w związkach organicznych o zbyt złożonej budowie, by mogła je przyjąć większość gatunków roślin. Azotu, który może zostać przyjęty przez roślinny wyższe, jest przeciętnie mniej niż 34 kg/ha, a azotu w związkach – około 3385 kg/ha. Ilość azotu przyjmowanego może wynieść nawet do 112,5 kg/ha."}
{"id": "plwiki:70:AMP", "text": "Akronim AMP oznaczać może:\n Asynchronous multiprocessing – wieloprocesorowość asynchroniczna w architekturze komputera\n adenozyno-5′-monofosforan – organiczny związek chemiczny, jeden z nukleotydów\n Akademickie Mistrzostwa Polski – ogólnopolskie rozgrywki sportowe\n AMP –  zestaw oprogramowania Apache, MySQL, PHP/Perl/Python\n AMP Warsaw – od Advanced Management Program Warsaw – nazwa programu dla menedżerów najwyższego szczebla prowadzonego w Polsce przez hiszpańską Wyższą Szkołę Zarządzania IESE.\n Australian MultiCam Pattern – nowy kamuflaż australijski oparty na MultiCam\n ArcelorMittal Poland – polski koncern hutniczy\n Accelerated Mobile Pages – zarzucony przez Google format tworzenia stron internetowych dla urządzeń przenośnych"}
{"id": "plwiki:79:Argon", "text": "Argon (Ar, ) – pierwiastek chemiczny będący gazem szlachetnym. Jest praktycznie niereaktywny i nie ma żadnego znaczenia biologicznego, jest także jednym ze składników powietrza. Argon wyodrębnili i zidentyfikowali Lord Rayleigh i sir William Ramsay w 1894 roku, usuwając z powietrza tlen, azot, dwutlenek węgla i parę wodną.\n\nAtomy argonu mogą zostać uwięzione w sieci innych cząsteczek tworząc klatraty, np. Ar6(H2O)46 i Ar(hydrochinon)3. W roku 2000 doniesiono o otrzymaniu pierwszego związku argonu, fluorowodorku HArF.\n\nIzotopy stabilne to 36Ar, 38Ar i 40Ar.\n\nWystępujący na Ziemi argon ma wyższą masę atomową (39,948 u) niż następny po nim potas (39,0983 u). Jest to spowodowane tym, że nietrwały izotop potasu 40K przechodzi w argon (prawie cały argon na Ziemi pochodzi właśnie z tego źródła), zgodnie z reakcjami (kanałami rozpadu):\n  (wychwyt elektronu 10,72%)\n  (rozpad beta plus 0,001%)\n  (rozpad beta minus 89,28%)\n\nDominujący izotop potasu 39K jest natomiast stabilny.\n\nW atmosferze ziemskiej argon występuje w ilości 0,934% objętościowo (1,29% wagowo).\n\nWykorzystanie \nSkroplenie argonu (a także jego zestalenie) zostało dokonane po raz pierwszy przez polskiego fizyka i chemika, profesora UJ w Krakowie Karola Olszewskiego w 1895 roku.\n\nArgon jest wykorzystywany do procesów chemicznych potrzebujących niereaktywnej atmosfery, jeśli nawet atmosfera azotu byłaby zbyt reaktywna. Z tego samego powodu jest jednym z podstawowych gazów (obok dwutlenku węgla) stosowanych w spawaniu w atmosferze ochronnej. Jego zaletą jako atmosfery ochronnej jest też jego większa gęstość od gęstości powietrza, dzięki czemu nie jest wypierany z nieszczelnej aparatury, lecz „ściele” się na jej dnie. Używa się go też w żarówkach, a dzięki niższej od powietrza przewodności cieplnej, podobnie jak krypton, wykorzystywany jest do wypełniania szyb zespolonych w nowoczesnych oknach. Argonem są wypełniane dyski twarde komputerów, w celu zmniejszenia zużycia talerzy i głowic czytających. W postaci mieszanin wypełnia się nim też detektory promieniowania.\n\nOd 1976 roku pod kierownictwem dr Franklina Chang-Díaz trwają badania laboratoryjne nad wykorzystaniem argonu w silniku plazmowym o zmiennym impulsie właściwym.\n\nJony argonu Ar+ są wykorzystywane jako ośrodek czynny w laserze argonowym.\n\nArgon-41 \nIzotop argon-41, o okresie półrozpadu 110 minut, emitujący cząstki beta o energii 1,2 MeV i gamma (1,29 MeV), powstaje (w wyniku aktywowania neutronami termicznymi argonu-40) w dużych ilościach w reaktorach jądrowych, zwłaszcza tych chłodzonych powietrzem. Emitowany jest kominami wentylacyjnymi. Poziom jego aktywności nazywany jest aktywnością argonową. Organizmy żywe są narażone jedynie na napromieniowanie zewnętrzne, gdyż jako gaz szlachetny nie jest metabolizowany.\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n\n \nGazy szlachetne"}
{"id": "plwiki:114:Algorytm Euklidesa", "text": "Algorytm Euklidesa – algorytm wyznaczania największego wspólnego dzielnika dwóch liczb. Został opisany przez greckiego matematyka, Euklidesa w jego dziele „Elementy”, w księgach siódmej oraz dziesiątej.\n\nPierwsze wzmianki na temat tego algorytmu pojawiły się w dziele Euklidesa zatytułowanym „Elementy”, około trzysetnego roku przed naszą erą, co sprawia, że jest jednym z najstarszych, wciąż używanych algorytmów numerycznych. Pierwsza wersja algorytmu została opisana tylko dla liczb naturalnych. W XIX wieku powstały odmiany algorytmu dla liczb całkowitych Gaussa oraz wielomianów z jedną niewiadomą. Doprowadziło to do powstania współczesnych pojęć algebry abstrakcyjnej, takich jak dziedzina Euklidesa. W późniejszych czasach opracowano odmiany algorytmu dla innych struktur matematycznych, jak węzły czy wielomiany z wieloma niewiadomymi.\n\nIstnieje wiele teoretycznych i praktycznych zastosowań algorytmu. Może on zostać wykorzystany do generowania rytmów muzycznych, stosowanych jako ostinato w muzyce. Jest wykorzystywany w algorytmie RSA. Algorytm Euklidesa używany jest też do rozwiązywania równań diofantycznych, na przykład do znajdowania liczb spełniających zadany układ kongruencji (chińskie twierdzenie o resztach) czy znajdowania liczb odwrotnych w ciele skończonym. Może być także stosowany do generowania ułamków łańcuchowych w metodzie Sturma do obliczania pierwiastków rzeczywistych wielomianu. Wykorzystywany jest również w kilku współczesnych algorytmach do faktoryzacji liczb całkowitych.\n\nJeżeli algorytm zostanie zaimplementowany poprzez obliczanie reszt z dzielenia, a nie odejmowanie, to jest wydajny dla dużych liczb: nigdy nie wymaga więcej dzieleń niż liczba cyfr (w systemie dziesiętnym) mniejszej liczby pomnożona przez 5. Zostało to udowodnione przez Gabriela Lamé w 1844 i uważane jest za pierwszy przypadek analizy złożoności obliczeniowej algorytmu. Sposoby zwiększenia wydajności algorytmów zostały opracowane w XX wieku.\n\nNajwiększym wspólnym dzielnikiem dwóch liczb jest największa z liczb, która dzieli obie te liczby bez reszty. Algorytm Euklidesa opiera się na założeniu, że największy wspólny dzielnik dwóch liczb nie zmienia się, jeżeli od większej liczby odejmujemy mniejszą. Dla liczb całkowitych k, m oraz n załóżmy, że k jest wspólnym czynnikiem liczb A oraz B; załóżmy też, że   oraz  Możemy teraz dokonać działania  wiemy więc, że k jest także wspólnym czynnikiem różnicy tych liczb.\n\nOpis algorytmu \nNajprostsza wersja algorytmu rozpoczyna się od wybrania dwóch liczb naturalnych, dla których należy wyznaczyć największy wspólny dzielnik. Następnie z tych dwóch liczb tworzymy nową parę: pierwszą z liczb jest liczba mniejsza, natomiast drugą jest różnica liczby większej i mniejszej. Proces ten jest powtarzany aż obie liczby będą sobie równe – wartość tych liczb to największy wspólny dzielnik wszystkich par liczb wcześniej wyznaczonych. Wadą tej wersji algorytmu jest duża liczba operacji odejmowania, które należy wykonać w przypadku, gdy różnica pomiędzy liczbami z pary jest znacząca.\n\nOperacja odejmowania mniejszej liczby od większej może zostać zastąpiona przez wyznaczanie reszty z dzielenia. W tej wersji nowa para liczb składa się z mniejszej liczby oraz reszty z dzielenia większej przez mniejszą. Algorytm kończy się w momencie, w którym jedna z liczb jest równa zero – druga jest wtedy największym wspólnym dzielnikiem.\n\nPrzykład – wersja z odejmowaniem \nZałóżmy, że chcemy znaleźć największy wspólny dzielnik liczb 1989 oraz 867. Jeżeli od większej liczby odejmiemy liczbę mniejszą, wartość największego wspólnego dzielnika nie ulegnie zmianie. Ponieważ 1989 – 867 = 1122, nowa para liczb wygląda następująco:\n 1122, 867\n\nPonownie odejmujemy mniejszą liczbę od większej 1122 – 867 = 255, tworząc w ten sposób kolejną parę:\n 255, 867\n\n867 nie jest już mniejszą liczbą. Stosując ten sam sposób, ponownie zmniejszamy wartość większej liczby o wartość mniejszej: 867 – 255 = 612, nowa para liczb to:\n 255, 612\n\nPierwsza liczba, 255, jest wciąż mniejsza, ponownie więc odejmujemy 255 od liczby większej: 612 – 255 = 357, więc kolejna para liczb to:\n 255, 357\n\n357 – 255 = 102, kolejna para to:\n 255, 102\n\nTeraz widać, że 255 jest większą liczbą, odejmujemy więc od niej 102, co daje nam parę:\n 153, 102\n\nOdjęcie 102 od 153 tworzy nam kolejną parę:\n 51, 102.\n\nTeraz odejmujemy 51 od 102, co daje nam:\n 51, 51\n\nPonieważ obie liczby są sobie równe, kolejne odejmowanie da nam zero. Oznacza to, że największym wspólnym dzielnikiem liczb 1989 i 867 jest liczba 51.\n\nAlgorytm wykorzystujący funkcję modulo \nAlgorytm wykorzystujący funkcję modulo to druga równoważna implementacja algorytmu Euklidesa. Poniżej przedstawiono wersję obliczania NWD liczb a i b wykorzystującą operację reszty z dzielenia (modulo):\n oblicz c jako resztę z dzielenia a przez b\n zastąp a liczbą b, następnie b liczbą c\n jeżeli wartość b wynosi 0, to a jest szukaną wartością NWD, w przeciwnym wypadku przejdź do kroku 1\n\nPseudokod \n\n podprogram NWD(a, b)\n     dopóki b ≠ 0\n         c := reszta z dzielenia a przez b\n         a := b\n         b := c\n     zwróć a\n\nDowód poprawności \nLemat: \n Aby to wykazać, należy udowodnić, że wspólny podzielnik liczb  i  jest również podzielnikiem liczby \n\n Przyjmijmy:\n \n \n gdzie  są liczbami całkowitymi.\n\n Wtedy:\n \n zatem  jest również podzielnikiem \n\nZ lematu wynika przez indukcję, że jeśli algorytm się zakończy, to da poprawny wynik. Pozostaje udowodnić, że się zakończy. Wystarczy w tym celu zauważyć, że  więc w każdym kroku algorytmu wartość  zmniejsza się przynajmniej o 1. Ponieważ nie może nigdy być ujemna, algorytm musi się zakończyć.\n\nZłożoność czasowa \nDla dowolnych liczb  algorytm Euklidesa zwraca wartość NWD(m, n) po co najwyżej  przebiegach pętli.\n\nDowód\n Lemat: Jeśli  to\n \n\n  jest równoważne \n Podstawiając\n \n otrzymuje się:\n \n i ponieważ  to  oraz ponadto z własności modulo  otrzymujemy:\n \n\n Przy pierwszej iteracji mamy  po k-tym przebiegu pętli:\n \n\n Ponieważ  po ostatnim, l-tym przebiegu pętli będzie:\n \n \n \n \n\nNajwiększej liczby kroków algorytmu wymagają takie liczby m i n, które są kolejnymi elementami ciągu Fibonacciego.\n\nRozszerzony algorytm Euklidesa \nJeśli przechowywana będzie informacja o kolejnych ilorazach, to będzie też można wyznaczyć liczby całkowite w równaniu  Ta metoda nazywana jest rozszerzonym algorytmem Euklidesa."}
{"id": "plwiki:116:Adaptive Transform Acoustic Coding", "text": "Adaptive TRansform Acoustic Coding (ATRAC) – format stratnej kompresji dźwięku stworzony przez firmę Sony. Kompresja ATRAC stosowana jest w Minidiskach.\n\nSystem jest przystosowany do kompresji 16-bitowego dźwięku PCM o częstotliwości próbkowania 44.1 kHz, czyli dźwięku o jakości płyty CD-Audio, zmniejszając jego rozmiar pięciokrotnie w przypadku wersji ATRAC*1 lub dwudziestokrotnie dla algorytmu ATRAC3plus.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Opis formatu ATRAC na stronie Sony Global \n Opis formatu ATRAC na stronie minidisc.org \n\nKodeki dźwięku"}
{"id": "plwiki:163:Adrenalina", "text": "Adrenalina, epinefryna – organiczny związek chemiczny, hormon zwierzęcy i neuroprzekaźnik katecholaminowy wytwarzany przez gruczoły dokrewne pochodzące z grzebienia nerwowego (rdzeń nadnerczy, ciałka przyzwojowe, komórki C tarczycy) i wydzielany na zakończeniach włókien współczulnego układu nerwowego.\n\nPierwsza nazwa pochodzi z łaciny od ad- + renes, a druga z greki od epi- + nephros. Obie oznaczają to samo – „nad nerkami”. Termin adrenalina jest stosowany wymiennie z nazwą epinefryna, gdyż oba terminy odnoszą się do dokładnie tej samej substancji. Adrenalina określana jest też jako hormon 3xF (z ang. fright, fight and flight), czyli hormon strachu, walki i ucieczki.\n\nHistoria \nW 1895 roku polski fizjolog Napoleon Cybulski otrzymał ekstrakt z kory nadnerczy, nazywany nadnerczyną, który zawierał aminy katecholowe, w tym adrenalinę. Adrenalina była pierwszym hormonem otrzymanym w stanie krystalicznym. Wyizolowana została w 1901 roku przez japońskiego chemika Jōkichi Takamine, który jako pierwszy nazwał ten związek adrenaliną. Jego współpracownik, fizjolog i biochemik Thomas Bell Aldrich, ustalił jej wzór strukturalny. Proces sztucznego wytwarzania opracował w 1904 roku Friedrich Stolz.\n\nDziałanie \nAdrenalina odgrywa decydującą rolę w mechanizmie stresu, czyli błyskawicznej reakcji organizmu człowieka i zwierząt kręgowych na zagrożenie, objawiających się przyspieszonym biciem serca, wzrostem ciśnienia krwi, rozszerzeniem oskrzeli oraz krtani, rozszerzeniem źrenic itd. Oprócz tego adrenalina reguluje poziom glukozy (cukru) we krwi, poprzez nasilenie rozkładu glikogenu do glukozy w wątrobie (glikogenoliza).\n\nAdrenalina występuje również w roślinach. Jej znaczenie farmakologiczne jest ograniczone z powodu niewielkiej trwałości hormonu.\n\nAdrenalina należy do szeregu fenyloetyloamin. Pod względem chemicznym jest pochodną katecholu, która w organizmach żywych jest otrzymywana w wyniku przemian dwóch aminokwasów: fenyloalaniny i tyrozyny.\n\nDziałanie adrenaliny polega na bezpośrednim pobudzeniu zarówno receptorów α- jak i β-adrenergicznych (powinowactwo adrenaliny do obu receptorów jest podobne), przez co wykazuje działanie sympatykomimetyczne. Wyraźny wpływ na receptory α widoczny jest wobec naczyń krwionośnych, ponieważ w wyniku ich skurczu następuje wzrost ciśnienia tętniczego. Adrenalina przyspiesza czynność serca jednocześnie zwiększając jego pojemność minutową, w nieznaczny sposób wpływając na rozszerzenie naczyń wieńcowych; rozszerza źrenice, a także krtań i oskrzela ułatwiając oraz przyspieszając oddychanie. Mobilizuje także spalanie tkanki tłuszczowej przez aktywację lipaz. Ponadto hamuje perystaltykę jelit, wydzielanie soków trawiennych i śliny oraz obniża napięcie mięśni gładkich.\n\nAdrenalina jako hormon działa antagonistycznie w stosunku do insuliny: przyspiesza glikogenolizę, zwiększając stężenie glukozy w krwi. Wyrzut adrenaliny do krwi jest jednym z mechanizmów uruchamianych przy hipoglikemii. Zwiększa ciśnienie rozkurczowe w aorcie oraz zwiększa przepływ mózgowy i wieńcowy. Poprawia przewodnictwo i automatykę w układzie bodźcotwórczo-przewodzącym. Zwiększa amplitudę migotania komór, przez co wspomaga defibrylację.\n\nPodobne działanie do adrenaliny wykazuje pokrewna jej noradrenalina. Noradrenalina stosowana w ciężkich stanach niewydolności krążenia również podnosi ciśnienie krwi oraz poziom glukozy, jednak nie wpływa w ogóle na przemianę materii.\n\nZastosowanie lecznicze \nAdrenalina stosowana jest w przypadkach zatrzymania krążenia krwi niezależnie od mechanizmu. Ma działanie pobudzające kurczliwość mięśnia sercowego, poprawiające przewodnictwo bodźców w sercu, a także poprawę skuteczności defibrylacji elektrycznej. Adrenalina podawana w przypadku anafilaksji szybko likwiduje objawy ostrej reakcji alergicznej. Wywołuje szybki skurcz naczyń krwionośnych, dzięki czemu podnosi się ciśnienie krwi. Rozluźniają się także mięśnie gładkie oskrzeli, krtani i gardła, co ułatwia oddychanie. Epinefryna zmniejsza ponadto opuchliznę wokół ust i na twarzy.\n\nAdrenalina jest lekiem pierwszego rzutu preferowanym w leczeniu anafilaksji i lekiem drugiego rzutu w leczeniu wstrząsu kardiogennego. Stosuje się ją także w przypadkach napadów astmy oskrzelowej i ostrych odczynach alergicznych, kiedy nie pomaga podawanie innych leków i choroba staje się zagrożeniem dla życia. Adrenalina ma też zastosowanie w laryngologii (w celu szybkiego obkurczenia obrzękniętej błony śluzowej dróg oddechowych u dzieci z zapaleniem krtani (tzw. krup krtaniowy) o średnio ciężkim lub ciężkim przebiegu oraz we wszystkich grupach wiekowych w przypadku reakcji anafilaktycznej przebiegającej z niebezpiecznym dla życia obrzękiem dróg oddechowych) i w stomatologii. Bywa używana np. do zmniejszenia krwawienia, silnie zwęża naczynia krwionośne.\n\nAdrenalina podawana jest w czworaki sposób:\n domięśniowo: wchłania się szybko, a następnie jest szybko rozkładana – tak podawana jest m.in. przy anafilaksji\n podskórnie: działa wolniej niż po podaniu domięśniowym\n dożylnie: działa szybko, lecz krótko (ten sposób stosuje się przy reanimacji)\n wziewnie (w nebulizacji): działa miejscowo (szybciej i silniej od glikokortykosteroidów), skutecznie rozkurczając górne drogi oddechowe (obecnie w Polsce sposób podania off label).\n\nAdrenalina podawana doustnie zostaje rozłożona przez soki trawienne, przez co traci skuteczność. Nie jest zalecane podawanie adrenaliny przez rurkę dotchawiczą, ze względu na brak potwierdzonych danych co do skuteczności leków podawanych tą drogą.\n\nDawkowanie \n\nDawkowanie przy NZK 1 mg i.v. co 3–5 minut. Nie stosuje się już dużych dawek, bo po przywróceniu akcji serca powoduje tachykardię i zwiększone zużycie tlenu przez mięsień sercowy. Rozszerza również źrenice, co nie pozwala na ocenę ośrodkowego układu nerwowego. U dzieci zalecana dawka dożylna lub doszpikowa wynosi 10 μg/kg masy ciała.\n\nW anafilaksji stosuje się uproszczone dawkowanie domięśniowe w formie autowstrzykiwaczy lub ampułkostrzykawek. W dostępnych w Polsce preparatach stosuje się dwie dawki. Dla dzieci, których masa ciała mieści się w przedziale od 15–30 kilogramów, dawka wynosi 0,15 mg. Dawka dla dzieci i dorosłych powyżej 30 kilogramów wynosi 0,3 mg.\n\nW celu zniesienia silnego obrzęku górnych dróg oddechowych (głównie w trakcie objawów tzw. krupu krtaniowego u dzieci), jednorazowa dawka adrenaliny w nebulizacji wynosi maksymalnie 5 ml roztworu 0,1%, jednak zazwyczaj wystarcza zastosowanie 1-2 ml roztworu 0,1%. U bardzo małych dzieci o mc. <6 kg, nie należy przekraczać dawki 0,5 mg/kg mc. W razie konieczności, dawkę można powtórzyć po dwóch godzinach (w stanach bezpośredniego zagrożenia życia nawet po 30 minutach).\n\nSposób podawania adrenaliny \nAdrenalinę podaje się podskórnie, domięśniowo, dożylnie oraz wziewnie – w nebulizacji (w Polsce obecnie zastosowanie off label). Najczęstszym sposobem podawania adrenaliny zwłaszcza przy anafilaksji jest jej domięśniowe wstrzyknięcie, przy czym nie należy wstrzykiwać leku w mięśnie pośladka. Najbardziej zalecanym miejscem podania są mięśnie w przednio-bocznej części uda."}
{"id": "plwiki:168:AM", "text": "am, AM, a.m., A.M. – anglosaskie określenie pory dnia (od łac. ante meridiem, przed południem)\n am – attometr, jednostka długości\n Am – ameryk, pierwiastek chemiczny\n Am – akord a-moll w muzyce\n AM – jeden z rodzajów modulacji\n AM – kategoria prawa jazdy\n AM – skrót od łacińskiego Anno Mundi, oznaczający datę roczną w kalendarzu żydowskim\n AM – album Arctic Monkeys\n AM – kod przypisany Armenii według standardu ISO 3166-1 alfa-2\n\nUczelnie wyższe \n AM – akademia medyczna\n AM – akademia morska\n AM – akademia muzyczna"}
{"id": "plwiki:177:Asembler x86", "text": "Asembler x86 – język programowania z rodziny asemblerów do komputerów klasy PC, które posiadają architekturę głównego procesora zgodną z x86. \n\nW rzeczywistości jest to kilka różnych języków używanych do zapisu tych samych instrukcji i dyrektyw, różniących się składnią. \n\nTrzy najpopularniejsze składnie to:\n składnia Intel/Microsoft - używana w asemblerze MASM firmy Microsoft i w przykładach zamieszczonych w dokumentacji firmowej procesorów Intel rodziny x86; dawniej korzystała z niej większość narzędzi programistycznych dla systemów DOS i Windows.  \n składnia NASM - używana w asemblerze NASM, podobna do składni Intel/Microsoft, ale uproszczona i pozbawiona niejednoznaczności zapisu \n składnia AT&T - używana w systemach UNIX i uniksopodobnych. \n\nPonieważ kod w języku asemblera jest niskopoziomowy, istnieją automatyczne translatory między obydwoma składniami.\n\nKonwencje \nW składni i metodach programowania za pomocą danej składni asemblera x86 wykorzystuje się kilka ogólnie przyjętych (bądź sprzętowo narzuconych) konwencji. Przykładowo dla składni Intel/Microsoft i NASM są to m.in.:\n\n operand docelowy instrukcji jest podawany jako pierwszy z operandów, np. instrukcja:\n mov ax, bx\n spowoduje wpisanie zawartości rejestru BX do rejestru AX.\n(w przypadku „składni AT&T” jest odwrotnie)\n\n kolejność bajtów w procesorach zgodnych z x86 to little-endian (mniej znaczący bajt pierwszy).\n\nRóżnice pomiędzy NASM a Intel/Microsoft \nOprócz prostszego zapisu dyrektyw i atrybutów, NASM eliminuje niejednoznaczności zapisu składni Intel/Microsoft.\n\nMASM (Intel/Microsoft) \nW składni MASM interpretacja argumentu operacji przez asembler zależy od sposobu jego wcześniejszego zdefiniowania - w przykładzie poniżej argumenty x i y mają różną interpretację, a zapis [x] jest interpretowany podobnie do zapisu y.x       equ     1000    ; definicja symbolu x o wartości 1000\ny       dd      123     ; definicja zmiennej y o wartości początkowej 123, zajmującej 32 bity\n\n        mov     eax, x          ; ładuje stałą 1000\n        mov     ebx, [x]        ; ładuje wartość danej spod adresu 1000\n        mov     edx, y          ; ładuje WARTOŚĆ zmiennej y\n        mov     edx, [y]        ; ładuje wartość zmiennej y, tak samo, jak linia powyżej\n        mov     ecx, offset y   ; ładuje adres zmiennej y\n        movzx   eax, byte ptr y ; ładuje bajt spod adresu y z rozszerzeniem zerami do 32 bitów\n        mov     eax, 8[ebp]     ; ładuje daną spod adresu ebp+8\n\nNASM \nKażde odwołanie do danej w pamięci jest w składni NASM oznaczone nawiasami kwadratowymi. Brak nawiasów oznacza stałą lub adres.x       equ     1000    ; definicja symbolu x o wartości 1000\ny       dd      123     ; definicja zmiennej y o wartości początkowej 123, zajmującej 32 bity\n\n        mov     eax, x          ; ładuje stałą 1000\n        mov     ebx, [x]        ; ładuje wartość danej spod adresu 1000\n        mov     edx, y          ; ładuje ADRES zmiennej y\n        mov     edx, [y]        ; ładuje wartość zmiennej y\n        movzx   eax, byte [y]   ; ładuje bajt spod adresu y zrozszerzeniem zerami do 32 bitów\n        mov     eax, [ebp+8]    ; ładuje daną spod adresu ebp+8\n\nPrzykłady programów \nPoniżej dwa przykłady, możliwe do skompilowania w systemie Linux: pierwszy można skompilować przy użyciu nasm, drugi – asemblerem z binutils (lub samym gcc, jeśli ma on rozszerzenie .s). Linkowanie w obu przypadkach gcc lub ręcznie.\n\nKompilacja pierwszego:\n nasm -f elf32 beer.asm && gcc -s -o beer beer.o\n\nKompilacja drugiego:\n gcc -s -o beer beer.s\n\nPrzykład składni NASM – program \"99 Bottles of Beer\" (ang. 99 butelek piwa) \nglobal main\nextern printf\n\nsection .data\n\nbeer    db      \"%d bottles of beer on the wall, %d bottles of beer.\"\n        db      0x0a\n        db      \"Take one down and pass it around, %d bottles of beer.\"\n        db      0x0a\n        db      0\n\nmain:\n        mov ecx, 99\n\n_loop:\n        dec  ecx\n        push ecx\n        push ecx\n        inc  ecx\n        push ecx\n        push ecx\n        push beer\n        call printf\n        add  esp,16\n        pop  ecx\n        or   ecx, ecx\n        jne  _loop\n        xor  eax,eax\n        ret\n\nPrzykład składni AT&T – ten sam program - \"99 Bottles of Beer\" (ang. 99 butelek piwa) \n.section .rodata\n.beer:\n.ascii \"%d bottles of Beer on the wall, %d bottles of Beer.\\n\"\n.asciz \"Take one down and pass it around, %d bottles of Beer.\\n\"\n\n.text\n.global main\nmain:\n\nmov $99, %ecx\n\nloop:\ndec   %ecx\npush  %ecx\npush  %ecx\ninc   %ecx\npush  %ecx\npush  %ecx\npushl $.beer\ncall  printf\nadd   $16,%esp\npop   %ecx\nor    %ecx, %ecx\njne   loop\nxorl  %eax,%eax\nret\n\nZobacz też \n IA-32\n mikroprocesory firmy Intel \n MMX\n SSE, SSE2, SSE3, SSSE3, SSE4, SSE5\n AVX\n adres pamięci\n Rejestry procesorów x86\n\nPrzypisy \n\nAsembler"}
{"id": "plwiki:202:Akromegalia", "text": "Akromegalia (łac. acromegalia) – choroba spowodowana nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu (somatotropiny) przez hormonalnie czynnego gruczolaka komórek kwasochłonnych przedniego płata przysadki mózgowej. Akromegalia występuje u osób dorosłych, u których skończony został proces wzrastania kości, a nasady kości długich uległy mineralizacji i zrośnięciu. U dzieci i młodzieży nadmiar hormonu wzrostu powoduje gigantyzm, odróżniający się od akromegalii nadmiernym wzrostem kości długich.\n\nHistoria \nJako pierwszy zespół objawów opisał i nazwał akromegalią Pierre Marie w 1886 roku. Hipotezę o związku przyczynowo-skutkowym między powiększeniem przysadki a akromegalią postawił w 1887 roku Oskar Minkowski, a Harvey Cushing w 1909 roku przeprowadził udaną operację usunięcia guza przysadki. Po operacji objawy choroby ustąpiły.\n\nObjawy i przebieg \n Rozrost tkanek miękkich – stóp i dłoni, żuchwy, nosa (wczesny objaw), małżowin usznych, języka, wałów nadoczodołowych, serca. Powiększenie języka może spowodować problemy z mową, obturacyjny bezdech senny.\n Przerost i deformacja kości, deformacje stawów, bóle stawów i kości\n Powiększenie narządów wewnętrznych (wisceromegalia – splenomegalia, hepatomegalia, kardiomegalia)\n Wzmożona potliwość (zlewne poty)\n Pogrubienie skóry, nadmierne owłosienie\n Cukrzyca z insulinoopornością\n Nadciśnienie i choroby układu sercowo-naczyniowego (kardiomegalia)\n Bóle głowy\n Zespół cieśni kanału nadgarstka, niedowłady\n Zaburzenia czynności wzroku (ograniczone pola widzenia)\n Zaburzenia miesiączkowania, brak miesiączki, mlekotok, zaburzenia potencji, obniżone libido\n Kamica nerkowa\n Zaparcia\n Polipy jelita grubego\n Przerost mięśni.\n\nRozpoznanie \n\n Określenie poziomu IGF-1 – to najczulszy i najbardziej przydatny test laboratoryjny.\n Wzrost stężenia hormonu wzrostu w surowicy. W związku z istnieniem znacznych wahań dobowych poziomu hormonu wzrostu w surowicy, należy wykonać profil dobowy stężenia hormonu wzrostu w surowicy.\n Brak hamowania lub niedostateczne hamowanie wydzielania hormonu wzrostu po podaniu glukozy w teście doustnego obciążenia glukozą (OGTT). Zmniejszenie stężenia hormonu wzrostu w surowicy do wartości 1 ng/ml po podaniu doustnym 75 g glukozy w zasadzie wyklucza akromegalię.\n Wzrost stężenia somatomedyny C w surowicy.\n Badania radiologiczne: tomografia komputerowa oraz obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego.\n\nLeczenie \nLeczenie operacyjne jest metodą z wyboru i polega na usunięciu gruczolaka z dostępu przez zatokę klinową (transsfenoidalnie), ewentualnie przezczaszkowo (transskranialnie). Przygotowanie do zabiegu operacyjnego polega na podawaniu syntetycznych analogów somatostatyny.\n\nLeczenie farmakologiczne analogami somatostatyny o przedłużonym działaniu (oktreotyd, lanreotyd, wapreotyd, pazyreotyd) wdraża się, gdy istnieją przeciwwskazania do zabiegu lub gdy pacjent nie wyraża nań zgody, albo gdy leczenie operacyjne okazało się nieskuteczne lub guz jest nieoperacyjny (nacieka nerw wzrokowy).\nPonieważ większość gruczolaków ma charakter prolaktynomy, stosuje się leczenie dodatkowe lekami dopaminergicznymi (agonistami dopaminy – bromokryptyną, kabergoliną), a także antagonistami receptora hormonu wzrostu (pegwisomantem).\n\nRadioterapia (teleradioterapia, nóż gamma) stosowana jest jako leczenie uzupełniające w razie niepowodzenia leczenia chirurgicznego i farmakologicznego.\n\nRokowanie \nUmieralność u chorych z nieleczonymi guzami przysadki produkującymi hormon wzrostu jest ponad dwukrotnie większa, głównie z powodu powikłań sercowych (kardiomegalia, niedomykalność zastawek) i chorób mózgowonaczyniowych.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nChoroby endokrynologiczne"}
{"id": "plwiki:210:Anonim", "text": "Anonim ( – „bezimienny”) – termin oznaczający nieznanego autora dzieła, jak również samo niepodpisane dzieło. W ujęciu bibliologicznym za anonim uważa się całkowity brak podpisu, który uniemożliwia rozpoznanie autora nawet poprzez porównanie do autorstwa innych dzieł. Nie jest nim więc osoba, która ukrywa się pod pseudonimem.\n\nPojęciem anonimu określa się również prywatnie adresowany list nieznanego autora, lub też list przeznaczony do wiadomości publicznej, którego autor również chce pozostać nieznany. W tym drugim przypadku przyczyną anonimowości autora może być głoszenie przez niego poglądów niepopularnych lub nawet niebezpiecznych dla niego, ale również może to być chęć wywołania publicznej dyskusji (lub udziału w niej) przez autora na tyle znanego, że zawarte w liście myśli mogłyby być nadinterpretowane przez czytelników poprzez pryzmat jego publicznie znanej postawy w danym temacie.\n\nZobacz też \n\n allonim\n anonimowość\n ananim\n hagionim\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n \n\nBibliologia\nLiteraturoznawstwo\nPrywatność"}
{"id": "plwiki:219:Agrypina Starsza", "text": "Agrypina Starsza (łac. Vipsania Agrippina Maior, ur. ok. 14 p.n.e., zm. 18 października 33 n.e.) – córka Marka Agrypy i Julii, córki Augusta.\n\nW rok po śmierci ojca, Marka Agrypy, zyskała ojczyma, Tyberiusza, którego August zmusił do rozwodu z Wipsanią Agrypiną i poślubienia Julii wdowy po Agrypie. Małżeństwo nie było udane, Tyberiusz za zgodą Augusta w 6 p.n.e. wyjechał na Rodos, chcąc oddalić się od żony. Starsi bracia Agrypiny zmarli: Lucjusz w 2 n.e. i Gajusz w 4 n.e. Matka, Julia została w końcu wygnana z Rzymu za złe prowadzenie się. W 5 n.e. Agrypina poślubiła Germanika, bratanka Tyberiusza. W 6 n.e. August wygnał z Rzymu jej siostrę Julillę i brata Agrypę Postumusa. Tylko Agrypina z całej rodziny cieszyła się przychylnością Augusta. Była oddaną żoną, towarzyszącą mężowi we wszystkich wyprawach. Urodziła w sumie dziewięcioro dzieci, z których szóstka przeżyła okres dziecięcy. Zarzucano jej jednak niepohamowany charakter oraz ostrość w postępowaniu i nadmierną ambicję. Te cechy za życia Germanika stanowiły o sile i powodzeniu obojga, zaś po jego śmierci przyspieszyły upadek rodziny, rozdrażniając przeciwników w walce o panowanie. W 19 roku n.e. Agrypina przebywała z Germanikiem we wschodnich prowincjach Rzymu, gdy jej mąż zmarł w niejasnych okolicznościach.\n\nO morderstwo Germanika oskarżyła Gnejusza Kalpurniusza Pizona.\n\nJej groźnym przeciwnikiem stał się Sejan, prefekt pretorianów, który oskarżał ją przed Tyberiuszem o dążenie do władzy. Tyberiusz i jego faworyt Sejan obawiali się, że będzie usiłowała osadzić na tronie któreś z jej dzieci i próbowali ją usunąć. Tyberiusz nie zezwolił jej na powtórne małżeństwo. Również jej interwencja u Tyberiusza w sprawie Klaudii Pulchry oskarżonej o nierząd i obrazę majestatu nie odniosła skutku. Po przeniesieniu się Tyberiusza na Capri, Sejan miał wolną rękę i z jego inicjatywy Agrypina i jej syn Neron zostali ponownie oskarżeni, Agrypina została tak dotkliwie pobita przez żołnierzy Tyberiusza, że straciła oko. Wyrokiem Senatu została wygnana do Herkulanum, a później na wyspę Pandaterię. Tam zagłodziła się na śmierć, pomimo rozkazu Tyberiusza o karmieniu jej siłą. Została pochowana w Mauzoleum Augusta. Dwóch jej starszych synów Klaudiusz Neron Juliusz Cezar i Druzus III zostało zamorzonych głodem. W 37, gdy jej syn Kaligula został cesarzem, zrehabilitował pośmiertnie matkę.\n\nGenealogia:\n\nDzieci:\n\nBibliografia \n  \n\nKaligula\nCzłonkowie rodzin władców starożytnego Rzymu\nDynastia julijsko-klaudyjska\nUrodzeni w 14 p.n.e.\nZmarli w 33\nZmarli z głodu"}
{"id": "plwiki:240:Atopowe zapalenie skóry", "text": "W dermatologii i alergologii  atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekłe, nawracające zapalenie skóry (dermatoza), przebiegające z okresami zaostrzeń i remisji. Choroba objawia się uporczywym świądem i liszajowaceniem skóry. Jest często i powszechnie występującym schorzeniem, które najczęściej pojawia się w dzieciństwie, ale chorują także ludzie dorośli. \n\nPoprzednio atopowe zapalenie skóry nazwane było wypryskiem atopowym, świerzbiączką Besniera (łac. Prurigo Besnier), wypryskiem alergicznym lub alergicznym zapaleniem skóry.\n\nObjawy choroby występują okresowo i nie jest ona uważana za uleczalną, ale można ją leczyć i kontrolować jej przebieg.\n\nAZS jest chorobą zaliczaną do atopowych chorób skóry, wywołana genetycznie uwarunkowaną nieprawidłową reakcją immunologiczną na małe dawki antygenów.\n\nNiektórzy zaliczają atopowe zapalenie skóry do chorób psychosomatycznych.\n\nEpidemiologia \nSchorzenie dotyka od 0,25 do 20% populacji. \nChoroba najczęściej pojawia się w dzieciństwie, ale chorują także dorośli. \nChociaż u większości dzieci choroba ustępuje, to u części trwa dalej także w wieku dorosłym. Około ¼ przypadków atopowego zapalenia skóry rozpoczyna się osób w wieku dorosłym.\n\nEtiopatologia \nAtopowe zapalenie skóry ma złożoną, wieloczynnikową etiopatologię, na którą tworzą się składniki genetyczne, immunologiczne i środowiskowe, a \nmiejscem w którym zachodzą zmiany chorobowe jest naskórek. AZS jest chorobą zaliczaną do atopowych chorób skóry. \nCzynnik genetyczny polega na nieprawidłowej reakcji immunologicznej (nadmierna reaktywność komórek Langerhansa, związana z nieprawidłową odpowiedzią odpornościową na małe dawki antygenów, w wyniku której dochodzi do nadmiernego wytwarzania przeciwciał IgE skierowanych głównie przeciwko tym alergenom). Przeciwciała IgE wykazują zdolność do wiązania swoistych alergenów, które są następnie modyfikowane i prezentowane limfocytom T pomocniczym. Prowadzi to do proliferacji tych komórek i wytworzenia się przewagi komórek pomocniczych Th2, które wydzielają cytokiny prozapalne, między innymi interleukiny 4, 5 oraz 10, które pogarszają stan kliniczny skóry.\n\nWażne znaczenie w etiopatogenezie ma uszkodzenie bariery ochronnej naskórka (zbudowaną głównie z lipidów, tzw. płaszcz lipidowy). Skóra chorego pod wpływem alergenów – substancji drażniących (mydło, rozpuszczalniki), alergenów wziewnych/kontaktowych (roztocze, sierść) lub pewnych pokarmów (jajka, mleko, białko pszenicy, czekolada, truskawki) i innych szkodliwych substancji pochodzenia zewnętrznego ulega uszkodzeniu i szeregu zmian chorobowych.\n\nCzynniki genetyczne \nZnaczącą rolę w rozwoju atopii odgrywają skłonności genetyczne. Jednak sposób dziedziczenia i rodzaj haplotypu biorącego udział w patogenezie schorzenia nie zostały dotychczas dookreślone. Ryzyko wystąpienia AZS u bliźniąt jednojajowych wynosi 70%, a u dwujajowych między 20 a 30%. Atopowe zapalenie skóry stwierdzone u obojga rodziców daje 70% szans na ponowienie choroby u dzieci, natomiast diagnoza AZS u matki lub ojca podnosi ryzyko zachorowania u potomków do 30%. Ryzyko wystąpienia choroby u dzieci, których żaden z rodziców nie jest dotknięty chorobą atopową waha się w granicach od 5 do 15%.\n\nObjawy i przebieg \n\n \nW obrazie klinicznym atopowego zapalenia skóry (AZS) wyróżnia się trzy fazy choroby:\n niemowlęcą (do 2. r. ż.) – ze zmianami wysiękowymi i strupami zlokalizowanymi na twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i tułowiu;\n dziecięcą (od 3 do 11 r. ż.) – ze zmianami zlokalizowanymi na zgięciach łokciowych i podkolanowych, karku oraz nadgarstkach. Możliwe jest wystąpienie zmian typu łupież białawy oraz złuszczającego zapalenia czerwieni wargowej z pęknięciami w kącikach ust;\n młodzieżową/osób dorosłych (od 12 do 23 r. ż.; niekiedy dłużej) – o lokalizacji podobnej, jak w zmianach dziecięcych, z dodatkowym – częstym – wystąpieniem zmian skórnych na powierzchni grzbietowej rąk. Może dojść też do pobrużdżenia i pogrubienia skóry.\n\nNie każdy pacjent musi przechodzić przez wszystkie fazy choroby. AZS może wystąpić we wczesnym dzieciństwie lub w późniejszym okresie rozwoju, ale zazwyczaj początek rozwoju AZS przypada zwykle między 3 a 6 miesiącem życia. U ok. 40% dzieci choroba ustępuje z wiekiem. U pozostałych chorych zdarzają się nawroty w wieku dorosłym. Ze względu na historię naturalną schorzenia może ono trwać wiele lat bądź nawet całe życie.\n\nCechą wspólną dla wszystkich faz występowania choroby jest uporczywy świąd. \nPozostałymi głównymi objawami atopowego zapalenia skóry są: zaczerwienienie i suchość skóry, jej łuszczenie się i skłonność do nawrotowych zakażeń bakteryjnych. W 100% przypadków AZS jest sprzężone z lichenizacją (pogrubieniem) naskórka. Zmiany najczęściej lokalizują się na zgięciach łokciowych i kolanowych, na twarzy i szyi, ale mogą obejmować całe ciało (patrz: erytrodermia). Objawem charakterystycznym dla AZS jest również objaw Dennie-Morgana.\nW przebiegu schorzenia występują również objawy, które nie są charakterystyczne dla żadnej z faz, są to np. przebarwienia bądź odbarwienia pozapalne skóry, które ulegają repigmentacji po około 6 miesiącach. Choroba ma przebieg wieloletni z okresami, kiedy objawy są mniej lub bardziej nasilone.\n\nW przebiegu choroby ma znaczenie stres emocjonalny, który sam nie jest bezpośrednią przyczyną objawów, ale poprzez wpływ układu nerwowego może stać się czynnikiem wyzwalającym objawy u osoby chorej. \n\nU osoby chorej na atopowe zapalenie skóry często mogą współwystępować również inne schorzenia atopowe: astma oskrzelowa, alergiczny nieżyt nosa/alergiczne zapalenie spojówek i alergia pokarmowa. Występowanie po sobie lub razem u tej samej osoby schorzeń atopowych (pierwszym zwykle jest AZS) określa się jako marsz alergiczny.\n\nRozpoznanie \nOpracowano kryteria rozpoznawcze AZS (kryteria Hannifina-Rajki).\n\nKryteria większe\n\nKryteria mniejsze \n\nDo rozpoznania AZS wystarczające jest spełnienie 3 spośród 4 głównych kryteriów; mniejsze kryteria mają znaczenie uzupełniające.\n\nBardzo pomocne są tzw. kryteria Williama, które pozwalają na rozpoznanie schorzenia z 85% czułością i 95% swoistością. Kryterium podstawowym, które musi być bezwzględnie spełnione, jest obecność swędzących zmian skórnych w chwili badania i w poprzedzających 12 miesiącach. Z kryteriów dodatkowych muszą być spełnione trzy.\n\nKryteria dodatkowe według Williama:\n widoczny wyprysk\n po stronie zginaczy (pacjent powyżej 4 r.ż.)\n na twarzy (pacjent poniżej 4 r.ż.)\n w wywiadzie wyprysk\n po stronie zginaczy (pacjent powyżej 4 r.ż.)\n na policzkach (pacjent poniżej 4 r.ż.)\n wczesny początek zmian (do 4 r.ż)\n uogólniona suchość skóry w ciągu ostatniego roku\n współistnienie innych chorób atopowych\n astma, katar sienny (pacjent powyżej 4 r.ż.)\n lub dodatni wywiad atopowy u krewnych I stopnia (pacjent poniżej 4 r.ż)"}
{"id": "plwiki:267:Astma", "text": "Astma (łac. asthma, polski termin to dychawica) – przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych z nadreaktywnością oskrzeli, prowadząca do nawracających epizodów świszczącego oddechu, duszności, uczucia ściskania w klatce piersiowej i kaszlu, występujących szczególnie w nocy lub nad ranem. Dominującym objawem astmy jest ostra duszność powiązana ze świszczącym oddechem.\n\nNajczęściej występują:\n astma oskrzelowa – zazwyczaj określana po prostu jako astma\n astma sercowa – jeden z objawów przewlekłej niewydolności krążenia pochodzenia sercowego.\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:271:Angstrem", "text": "Angstrem (Å) – jednostka długości równa 10−10 m. Angstrem nie jest w Polsce legalną jednostką miar; nie jest jednostką układu SI.\n\nUżycie \nSłuży do liczbowego wyrażania wartości bardzo małych długości, porównywalnych z rozmiarami atomów. Często stosowany w chemii i fizyce przy opisywaniu obiektów i zjawisk zachodzących w skali atomowej, gdzie posługiwanie się jednostkami układu SI wymagałoby używania ułamków (1 Å = 0,1 nm) lub liczbami rzędu setek (1 Å = 100 pm). Przykładowo promień van der Waalsa atomu wodoru wynosi 0,53 Å, a długość wiązania H−H w cząsteczkach  to 0,74 Å. Jednostka ta używana jest też do oznaczania długości fal promieniowania, np. widzialnego, ultrafioletowego, rentgenowskiego i in.\n\nGeneza \nNazwa angstrem pochodzi od nazwiska Andersa Jönasa Ångströma, szwedzkiego fizyka i astronoma, jednego z twórców astrofizyki i pioniera spektroskopii, który po raz pierwszy wprowadził tę jednostkę w 1868 roku.\n\nZobacz też \n promień atomu Bohra\n X (jednostka długości)\n\nPrzypisy \n\nJednostki wielkości pochodzące od nazwisk"}
{"id": "plwiki:284:As", "text": "As – symbol chemiczny arsenu\n as – karta do gry\n as – moneta w cesarstwie rzymskim\n as – dźwięk\n as – symbol attosekundy\n as – w astronomii, symbol pozaukładowej sekundy łuku (z )\n As – polski samochód osobowy produkowany w latach 20. XX w.\n As – polski miniserial nakręcony w 2002 roku\n \"As\" – polski tygodnik ukazujący się do 1939\n as – polecenie systemu Linux, wchodzące w skład zestawu programów binutils\n AS – system autonomiczny (ang. autonomous system)\n Ås – miasto i gmina w Norwegii\n Aš – miasto w Czechach\n Ås – miasto w Szwecji\n As – gmina w Belgii\n as myśliwski – honorowy tytuł w lotnictwie wojskowym\n As – dynastia bogów nordyckich\n As – superbohater, postać w filmie Hydrozagadka\n As (samolot) – projekt samolotu szkolno-treningowego\n as serwisowy – rodzaj zagrywki w tenisie lub siatkówce\n As (czasopismo) – polskie czasopismo o tenisie ziemnym\n As (zespół muzyczny) – zespół muzyczny disco polo\n As – utwór muzyczny Steviego Wondera\n\nZobacz też \n AS\n Ås"}
{"id": "plwiki:289:Afrodyzjak", "text": "Afrodyzjaki – substancje, co do których panuje opinia, że powodują one zwiększony popęd płciowy lub potencję. Zwykle działają bezpośrednio lub pośrednio na przewodnictwo dopaminergiczne lub modyfikują poziom hormonów płciowych. Często są to zwykłe pokarmy i napoje. Uważa się, że działanie takie ma szampan, kawa z dodatkiem imbiru, cynamonu i koziego mleka, owoce morza, morele zmiksowane z mleczkiem pszczelim. Jednym z najsilniejszych afrodyzjaków jest johimbina.\n\nPodział afrodyzjaków \nZe względu na cel działania, afrodyzjaki można podzielić na dwie grupy:\n Afrodyzjakami określa się środki, zwykle o charakterze magicznym, często tzw. napoje miłosne, mające spowodować zakochanie się lub ukierunkowany pociąg seksualny, dawniej nazywane lubczykami.\n Afrodyzjakami nazywa się też substancje mające zwiększyć możliwości seksualne, najczęściej przez pobudzenie (lub poprawienie) erekcji prącia u mężczyzn lub pobudzenie seksualne u kobiet, niekoniecznie powiązane z miłością.\n\nZe względu na sposób działania afrodyzjaki można dzielić na:\n magiczne, w większości przypadków niemające w swym składzie żadnych substancji oddziaływających w oczekiwany sposób na organizm.\n magiczne lub ludowe, mogące rzeczywiście skutecznie działać, dzięki zawartym w nich substancjom\n ludowe lub tradycyjne środki, bez działania magicznego, często określone pokarmy lub napoje. Niekiedy tradycja przypisuje właściwości afrodyzjaku potrawom przyrządzonym z produktów przypominających członek w stanie erekcji (szparagi, smardze, młode pędy bambusa, pora). Niekiedy badania naukowe wykazały, że niektóre z nich mogą pozytywnie wpływać na seksualność, np. dzięki dużej zawartości pewnych mikroelementów lub witamin albo dużą kaloryczność. Jedzenie niektórych afrodyzjaków może być bardzo niebezpieczne – np. japońskiej ryby fugu.\n lekarstwa medycyny naturalnej i ludowej, skuteczne działanie niektórych zostało pozytywnie zweryfikowane przez naukę. Często jednak stosowanie niektórych środków (np. hiszpańskiej muchy) może mieć niekorzystne uboczne skutki. Wiara w niektóre tradycyjne medykamenty czasem przyczynia się do polowania na zagrożone lub zanikające gatunki zwierząt lub zbieranie chronionych roślin. (np. róg nosorożca stosowany w medycynie chińskiej)\n współczesne lekarstwa – oferowane przez firmy farmaceutyczne mają różne działanie. Niekiedy tylko efektem placebo, wzmocnionym odpowiednio dobranymi witaminami i mikroelementami, czasem oddziaływanie na ciała jamiste członka, poprawiającymi lub zwiększającymi ukrwienie lub wpływającymi pozytywnie na system nerwowy. Mają formy tabletek, kapsułek, kropli lub maści.\n narkotyki, środki odurzające, alkohol – najczęściej ich działanie opiera się na zmniejszeniu lub zniesieniu hamulców moralnych, nieśmiałości, wstydu lub spowodowaniu stanu ogólnej euforii lub pobudzenia.\n Pewnego rodzaju afrodyzjakami są kosmetyki zawierające według producentów ludzkie feromony, mające zwiększać atrakcyjność seksualną osoby ich używającej.\n\nPrzykłady afrodyzjaków \n pokarmy: awokado, truskawki, befsztyki (zwłaszcza krwiste lub tatarskie), cebula (szczególnie zupa cebulowa), czekolada, dziczyzna, grzyby (pierścieniaki, smardze, trufle), jaja (szczególnie przepiórcze), kawior, małże, miód, orzechy włoskie, ostrygi, pory, ryby (szczególnie fugu, pstrągi, rekin, sardynki), seler, sery (roquefort, sery kozie), suszone owoce (daktyle, figi, morele), szparagi;\n przyprawy: chili, chrzan, cynamon, czosnek, cząber, gałka muszkatołowa, imbir, kardamon, pieprz, pieprz kajeński, wanilia, kapary, seler;\n zioła i preparaty roślinne: epimedium wielkokwiatowe, lotos, lubczyk ogrodowy, muira-puama, niektóre kaktusy, nasiona powoju amerykańskiego, Damiana (Turnera diffusa), preparaty z miłorzębu, preparaty, cukierki i herbaty z żeń-szenia; ruta stepowa\n napoje: czekolada, kakao, kawa, szampan, różne koktajle alkoholowe i mleczne, mleko kozie;\n medykamenty i paramedykamenty: johimbina, kantarydyna, mleczko pszczele, papaweryna, preparaty witaminowe, DHEA.\n leki wydawane z przepisu lekarza o udowodnionej skuteczności w pewnych formach zaburzeń erekcji: Cialis, Viagra, preparaty hormonalne (np. zawierające testosteron, estrogen).\n\nAfrodyzjaki w przeszłości \nZ umiejętności przygotowywania magicznych eliksirów wzmagających popęd płciowy słynęły czarownice. Do typowych składników tychże mikstur należały: żywica drzew, jądra zwierząt, ostrygi, jaszczurki, przepiórki, fasola oraz włosy należące do mężczyzny, na którego miał zostać rzucony czar. Warzywami pełniącymi rolę afrodyzjaków były: karczochy, szparagi, por, pasternak, rzepa, sałata, kapusta, a wśród grzybów: trufle. Do środków roślinnych należała mandragora oraz przedstawiciel storczykowatych – Coeloglossum bracteatum, którego ziele należało rozpuścić w kozim mleku. \n\nCzęstą praktyką wśród kobiet było przygotowywanie potraw i specyfików wzmagających pociąg seksualny partnera. Jednym z bardziej drastycznych sposobów było przyrządzanie mężowi potrawy z ryby, którą należało żywą włożyć do pochwy, poczekać, aż zdechnie a następnie wyjąć i ugotować. Popularne wśród kobiet było też posmarowanie skóry miodem, posypanie jej pszenicą, następnie zeskrobanie ziarna i zmielenie go w młynku, przy czym najważniejszą rzeczą było, aby obracać rączkę w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara (obracanie jej w drugą stronę wywoływało impotencję). Z tak uzyskanej mąki należało upiec chleb i podać go do zjedzenia partnerowi. Istotny był także sposób wyrabiania ciasta, otóż należało to robić między udami a im wyżej, tym lepsze przynosiło efekty.\n\nW kręgu kultury francuskiej obfitość orzechów laskowych wiązano ze wzrostem urodzin dzieci. Z tego też względu od XV do XVIII w. za afrodyzjak uznawano popiół ze spalonych skorupek tych orzechów.\n  \nW medycynie Wschodu popularnym afrodyzjakiem był sproszkowany róg nosorożca, o którym obecnie wiadomo, że składa się wyłącznie z keratyny.\n\nZobacz też \n\n anafrodyzjak\n\nPrzypisy \n\nAkcesoria seksualne\nSubstancje psychoaktywne"}
{"id": "plwiki:298:Ahenobarbus", "text": "Ahenobarbus ( – miedziany oraz barba – broda; Miedzianobrody) – przydomek jednej z dwu głównych gałęzi rzymskiego rodu plebejskiego Domicjuszów. \n\nJak głosiła legenda, Dioskurowie zwiastowali protoplaście rodu, Lucjuszowi Domicjuszowi, zwycięstwo Rzymian nad Latynami w 496 p.n.e. nad jeziorem Regillus i na potwierdzenie, że to co mówią jest prawdą, uderzyli jego czarną brodę i włosy, które natychmiast przemieniły się w rude.\n\nZobacz Drzewo genealogiczne Domicjuszy Ahenobarbów.\n\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.192\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.162\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.122\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.96\n Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus k.94\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus zm. 82\n Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus k.54\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus konsul w 32 p.n.e.\n Lucjusz Domicjusz Ahenobarbus konsul w 16 p.n.e.\n Gnejusz Domicjusz Ahenobarbus konsul w 32 n.e.\n Domicja\n Domicja Lepida\n Neron\n\nGnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.192 \nGnaeus Domitius Ahenobarbus polityk rzymski; edyl plebejski w 196 p.n.e., zbudował świątynię Fauna na wyspie na Tybrze, otwartą w czasie jego pretury w 194 p.n.e. Konsul w 192 p.n.e. Wysłany przeciwko celtyckiemu plemieniu Bojów, początkowo uległ im, ale pozostał w ich kraju na następny rok i w końcu pokonał ich. W 190 p.n.e. był legatem w wojnie przeciwko Antiochowi Wielkiemu.\n\nGnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.162 \nGnaeus Domitius Ahenobarbus syn konsula z 192 p.n.e. W 172 p.n.e. jako młody człowiek został wybrany pontifeksem. W 169 został wysłany jako jeden z trzech komisarzy do Macedonii. Ponownie w 167 został jednym z dziesięciu komisarzy, którzy mieli ułożyć sprawy w Macedonii. W 162 p.n.e., kiedy konsulowie abdykowali z powodu błędów w auspicjach przy ich wyborze, został wybrany konsulem zastępczym wraz z Korneliuszem Lentulusem.\n\nGnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.122 \nGnaeus Domitius Ahenobarbus konsul w 122 p.n.e.; cenzor w 115 p.n.e. Jako prokonsul pokonał galickie plemiona Arwernów i Allobrogów, uzyskując prawo do tryumfu. Budowniczy drogi via Domitia. Fundator kolonii rzymskiej w Narbo (dziś Narbonne) na wybrzeżu Morza Śródziemnego, od 118 roku stolicy prowincji rzymskiej Galli Narbońskiej (Gallia Narbonensis).\n\nGnejusz Domicjusz Ahenobarbus k.96 \nGnaeus Domitius Ahenobarbus syn konsula z 122 p.n.e., polityk rzymski. Kolejno trybun ludowy w 104 p.n.e.; najwyższy kapłan (pontifex maximum) od 103 p.n.e.; konsul w 96 p.n.e.; cenzor w 92 p.n.e.\n\nLucjusz Domicjusz Ahenobarbus k.94 \nLucius Domitius Ahenobarbus syn konsula z 122 p.n.e., polityk rzymski. Pretor w 97 p.n.e.; propretor Sycylii.; konsul w 94 p.n.e.\n\nGnejusz Domicjusz Ahenobarbus zm. 82 \nGnaeus Domitius Ahenobarbus syn konsula z 96 p.n.e., polityk rzymski. Poślubił Kornelię, córkę Cynny, konsula w 87. W wojnie domowej stronnictwa Mariusza i Cynny z Sullą stanął po stronie tych pierwszych. Kiedy Sulla ponownie uzyskał pełnię władzy w Rzymie, Ahenobarbus został proskrybowany i zbiegł do prowincji Afryka. Przyłączyło się tam do niego wielu zwolenników Mariusza, będących w takiej samej jak on sytuacji. Z pomocą króla Numidii, Hiarbasa zebrał armię. W 81 p.n.e. został jednak pokonany w pobliżu Utyki przez wojska pod dowództwem Pompejusza które Sulla wysłał przeciwko niemu. Według jednych źródeł zginął w czasie szturmu na jego obóz, według innych został stracony po bitwie na rozkaz Pompejusza.\n\nLucjusz Domicjusz Ahenobarbus k.54 \nLucius Domitius Ahenobarbus syn konsula z 96 p.n.e., polityk rzymski. Kwestor w 66; pretor (wraz z Publiuszem Nigidiuszem Figulusem, Gajuszem Memmiuszem i Publiuszem Korneliuszem Lentullusem) w 58 p.n.e.; konsul w 54 p.n.e.; pontifex. Przyjaciel Cycerona. Polityczny zwolennik Pompejusza a zacięty przeciwnik Cezara. Uczestniczył w bitwie pod Farsalos po stronie Pompejusza. Żonaty z Porcją, siostrą Katona Utyceńskiego. Zmarł w 48 p.n.e.\n\nRzymianie\n\nfr:Domitius Ahenobarbus\npt:Ahenobarbo"}
{"id": "plwiki:347:Adenina", "text": "Adenina, 6-aminopuryna – organiczny związek chemiczny z grupy puryn, jedna z pięciu zasad azotowych, wchodzących w skład podstawowych nukleotydów kwasów nukleinowych (DNA i RNA). W dwuniciowych kwasach nukleinowych adenina tworzy parę komplementarną z tyminą lub uracylem za pomocą dwóch wiązań wodorowych.\n\nAdenina połączona z rybozą wiązaniem N-glikozydowym tworzy nukleozyd adenozynę, która fosforylowana jest w pozycji 5' do nukleotydów: adenozynomonofosforanu (AMP), adenozynodifosforanu (ADP) i adenozynotrifosforanu (ATP). Znany jest także 3′,5′-cykliczny adenozynomonofosforan (cAMP). Połączenie adeniny z deoksyrybozą to deoksyadenozyna. Do innych związków adeniny pełniących istotne funkcje biologiczne należą S-adenozylometionina (SAM) oraz dinukleotydy: nikotynoamidoadeninowy (NAD) i flawinoadeninowy (FAD).\n\nNazwa związku pochodzi od greckiego słowa   oznaczającego „gruczoł” i została nadana w 1885 roku przez Albrechta Kossela, który wyizolował adeninę z trzustki. Dawniej była również nazywa witaminą B4, jednak nie jest obecnie uznawana za witaminę.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nPuryny\nZasady azotowe nukleotydów"}
{"id": "plwiki:370:Amfibole", "text": "Amfibole (z  amphibolos – \"nieokreślony\", ze względu na różnorodność koloru i formy) – duża grupa minerałów skałotwórczych, krzemianów, czasami też glinokrzemianów.\n\nWłaściwości \n Wzór chemiczny ogólny amfiboli:\n A BVI2 CIV5 T8 O22 (OH, F, Cl)2\n Wzór chemiczny amfiboli oblicza się przy założeniu 24 (O, OH, F, Cl), gdzie:\n A = nadwyżka Na, i cała ilość K (suma powinna być zawarta w granicach 0,00-1,00);\n B = nadwyżka Mn, Fe2+ Mg, oraz Ca, Na (suma = 2,00);\n C = nadwyżka Al, Cr3+, Fe  3+, Ti  4+ oraz Mg, Fe  2+ Mn (suma = 5,00);\n T = Si, Al, Cr3+, Fe  3+, Ti  4+ (suma = 8,00);\n\n K – występuje tylko na pozycji A\n Na – występuje na pozycji A lub B\n Ca – występuje tylko na pozycji B\n jony typu: Mg, Fe 2+, Mn2+ Li, Zn, Ni, Co – występują na pozycji C lub B\n Al – występuje na pozycji C lub T\n Fe3+, Mn3+, Cr3+ – występują tylko na pozycji C\n Si – występuje tylko na pozycji T\n\nSą to krzemiany lub glinokrzemiany wapnia, magnezu, glinu, żelaza i sodu, manganu, tytanu, potasu z niewielką zawartością wody.\n\n Układ krystalograficzny: najczęściej rombowy oraz jednoskośny\n Gęstość – 2,85-3,5 g/cm³,\n Twardość – 5-6.\n Barwa: przeważnie zielona, brunatna lub czarna\n Rysa: biała, szara, jasnobrunatna\n Przełam: najczęściej nierówny lub muszlowy\n Połysk: najczęściej szklisty, tłusty bądź perłowy\n Łupliwość: doskonała, dwukierunkowa, krzyżująca się pod kątem 124° (ta cecha pozwala je odróżnić od podobnych piroksenów)\n Inne cechy:\n Bardzo często tworzą pomiędzy sobą roztwory stałe (kryształy mieszane), co wpływa na bardzo duże ich zróżnicowanie.\n Najczęściej wykazują pokrój słupkowy, igiełkowy lub włóknisty (azbest amfibolowy). Kryształy odznaczają się sześciobocznym przekrojem.\n Występują w skupieniach ziarnistych i zbitych.\n Niektóre amfibole po oszlifowaniu wykazują efekt kociego oka.\n\nNazewnictwo \nPrzed uchwaleniem międzynarodowej krystalochemicznej klasyfikacji amfiboli IMA (International Mineralogical Association) (1978 r.) wyznacznikiem klasyfikacji były cechy optyczne. Uchwalenie nowej klasyfikacji zdyskredytowało prawie 170 dawniejszych nazw amfiboli i ich odmian.\n\nObecnie wyróżnia się cztery grupy amfiboli\n Amfibole Mg-Fe-Mn-Li – amfibole magnezowo-żelazowo-manganowo-litowe /MFML/\n Amfibole-Ca – amfibole wapniowe /C/ - caltic\n Amfibole-Na-Ca – sodowo-wapniowe /SC/ - sodic-caltic\n Amfibole sodowe /S/ - sodic\n\nDo amfiboli należą między innymi: aktynolit, antofyllit, niektóre azbesty naturalne, cummingtonit, gedryt, glaukofan, hornblenda, krokidolit, richteryt, riebeckit, tremolit.\n\nWystępowanie \nWażne minerały skałotwórcze wielu skał magmowych i metamorficznych (są głównym składnikiem amfibolitu). Spotykane są też w skałach okruchowych: piaskach i żwirach.\n\nZastosowanie \n mają znaczenie naukowe i kolekcjonerskie\n wiele z nich znajduje zastosowanie jako kamienie ozdobne i jubilerskie (np. aktynolit, nefryt)\n\nZobacz też \n pirokseny, miki\n geologia, mineralogia\n minerał, minerały skałotwórcze\n\nKrzemiany (minerały)"}
{"id": "plwiki:371:Argentyt", "text": "Argentyt ( ‘srebro’) – rzadki minerał z grupy siarczków, rozpowszechniony tylko w niektórych rejonach Ziemi.\n\nWłaściwości \nTworzy kryształy mające postać sześcianów, ośmiościanów i ich kombinacji. Występuje w skupieniach ziarnistych, skrytokrystalicznych i dendrycznych. Często tworzy wrostki w innych minerałach (takich jak: galena, piryt). Jest trwały, poniżej 179 °C przechodzi w modyfikację jednoskośną (akantyt). Jest izostrukturalny z kuprytem.\nJest kowalny, ciągliwy, strugalny – doskonale daje się kroić nożem – i plastyczny. Często zawiera domieszki miedzi, ołowiu, żelaza, antymonu.\n\nWystępowanie \nSpotykany w srebronośnych żyłach hydrotermalnych (niskotemperaturowych). Znany jest też ze stref wietrzejących złóż kruszcowych.\n\nMiejsca występowania: Niemcy (Saksonia, Harz, Rudawy), USA (Nevada), Meksyk i Czechy (Jachymov), Norwegia, Wielka Brytania (Kornwalia), Peru, Chile.\n\nW Polsce stanowi pospolity składnik wielu srebronośnych żył hydrotermalnych na Dolnym Śląsku. Występuje też w okolicach Lubina w łupkach miedzionośnych.\n\nZastosowanie \nJest najważniejszą rudą srebra (zawiera 87% Ag).  Dobrze wykształcone kryształy osiągają wagę do 4 kg (pochodzenie: Niemcy).\n\nPonieważ był od starożytności wydobywany, aktualnie większość jego złóż jest wyeksploatowana.\n\nBibliografia \n \n\nKruszce i rudy\nSiarczki (minerały)\nSrebro"}
{"id": "plwiki:400:Automatyczne dowodzenie twierdzeń", "text": "Automatyczne dowodzenie twierdzeń (ang. automated theorem proving) – proces, w którym komputer rozstrzyga czy dane twierdzenie jest dowodliwe w jakiejś teorii, często przy okazji generując jego dowód. Twierdzenia te należą zwykle do rachunku zdań lub rachunku predykatów pierwszego rzędu.\n\nDla komputera wygodniejsze jest zwykle wnioskowanie w tył, choć czasem stosuje się też wnioskowanie w przód.\n\nPrzykładem twierdzenia, które zostało dowiedzione dopiero przez ATP jest \"Algebry Robbinsa są boolowskie\".\n\nAutomatyczne dowodzenie twierdzeń rachunku zdań \nChodzi o stwierdzenie czy dane twierdzenie jest tautologią, lub czy jest spełnialne. Oba przypadki są wzajemnie połączone: zaprzeczenie twierdzenia jest spełnialne wtedy i tylko wtedy, gdy twierdzenie to nie jest tautologią.\n\nTwierdzenia rachunku zdań zawsze są rozstrzygalne – choćby metodą brute force, która polega na sprawdzeniu 2n kombinacji wartości prawda-fałsz dla n zmiennych zdaniowych występujących w twierdzeniu.\n\nIstnieje wiele innych metod, które mają większą wydajność i generują bardziej czytelne dowody. Do najprostszych z nich należą sekwenty Gentzena, systemy Hilberta oraz dedukcja naturalna. W praktyce używa się zwykle metod bazowanych na procedurze Davisa-Putnama. Można też używać uproszczonych wersji metod dla rachunku predykatów pierwszego rzędu.\n\nProblem spełnialności jest jednak w każdym systemie NP zupełny, zaś problem tautologii – CoNP zupełny.\n\nAutomatyczne dowodzenie twierdzeń rachunku predykatów \nDominujące metody to tableau, a przede wszystkim różne wersje rezolucji. W systemach z równością używa się też paramodulacji. Warto zaznaczyć, że \"ogólny\" język I rzędu jest nierozstrzygalny. W szczególności nie istnieje algorytm, który dla ogólnego języka I rzędu może określić, czy dane zdanie jest w nim prawdziwe, czy nie. Istnieją jednak \"szczególne\" języki I rzędu, które są rozstrzygalne. Przykładem rozstrzygalnego języka I rzędu może być arytmetyka liczb rzeczywistych, co udowodnił Alfred Tarski. Do weryfikacji zdań o liczbach rzeczywistych służy metoda eliminacji kwantyfikatorów.\n\nZobacz też \n rachunek lambda\n CADE\n CASC\n subsumpcja\n unifikacja\n term\n indeksowanie termów\n system wspomagający dowodzenie twierdzeń\n system Mizar\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne"}
{"id": "plwiki:416:Algorytm alfa-beta", "text": "Algorytm Alfa-Beta – algorytm przeszukujący, redukujący liczbę węzłów, które muszą być rozwiązywane w drzewach przeszukujących przez algorytm min-max. Jest to przeszukiwanie wykorzystywane w grach dwuosobowych, takich jak kółko i krzyżyk, szachy, go. Warunkiem stopu jest znalezienie przynajmniej jednego rozwiązania czyniącego obecnie badaną opcję ruchu gorszą od poprzednio zbadanych opcji. Wybranie takiej opcji ruchu nie przyniosłoby korzyści graczowi ruszającemu się, dlatego też nie ma potrzeby przeszukiwać dalej gałęzi drzewa tej opcji. Ta technika pozwala zaoszczędzić czas poszukiwania bez zmiany wyniku działania algorytmu.\n\nPoprawiony min-max \nKorzyść płynąca z algorytmu alfa-beta leży w fakcie, że niektóre gałęzie drzewa przeszukiwania mogą zostać odcięte. Czas przeszukiwania ograniczony zostaje do przeszukania najbardziej obiecujących poddrzew, w związku z czym możemy zejść głębiej w tym samym czasie. Tak samo jak klasyczny min-max, algorytm należy do algorytmów wykorzystujących metody podziału i ograniczeń (branch and bound). Współczynnik rozgałęzienia jest dwukrotnie mniejszy niż w metodzie min-max. Algorytm staje się wydajniejszy, gdy węzły rozwiązywane są układane w porządku optymalnym lub jemu bliskim.\n\nZe średnim albo stałym współczynnikiem rozgałęzienia b i głębokością d maksymalna liczba rozwiązanych węzłów (kiedy porządkowanie ruchów jest przypadkiem pesymistycznym) wynosi O(b*b*...*b) = O(bd) i jest taki sam jak w przypadku min-max. Jeśli porządek wykonywania ruchów jest optymalny, czyli najlepsze ruchy są przeszukiwane jako pierwsze, liczba przeszukiwanych pozycji wyniesie O(b*1*b*1*...*b) dla nieparzystej głębokości i odpowiednio O (b*1*b*1*...*1), gdy głębokość będzie parzysta lub  W późniejszych przypadkach efektywny współczynnik rozgałęzienia jest redukowany do pierwiastka lub przeszukiwanie może odbywać się dwukrotnie głębiej. b*1*b*1*... bierze się stąd, że wszystkie pierwsze ruchy gracza muszą zostać sprawdzone w celu znalezienia ruchu najlepszego, ale dla każdego kolejnego tylko najlepszy ruch gracza jest potrzebny, aby odrzucić wszystkie ruchy poza pierwszym, najlepszym ruchem – alfa-beta dba o to, że żaden inny ruch drugiego gracza nie musi być brany pod uwagę. Jeśli b=40 (szachy) i głębokość wynosi 12, współczynnik pomiędzy optymalnym i pesymistycznym przypadkiem współczynnika jest bliski 406.\n\nNormalnie w trakcie wykonywania algorytmu alfa-beta poddrzewa są tymczasowo zdominowane przez przewagę pierwszego gracza (kiedy ruchy gracza są dobre i w każdym wyszukiwaniu głębokość jest odpowiednia, ale każda odpowiedź drugiego gracza jest nastawiona na odparcie ataku) lub vice versa. Ta przewaga może się wiele razy powtórzyć w trakcie poszukiwań, jeśli porządek ruchów jest niewłaściwy – za każdym razem prowadząc do marnotrawstwa. Jako że liczba pozycji zmniejsza się wykładniczo dla każdego ruchu początkowego, warto zastanowić się nad sortowaniem pierwszych ruchów. Zastosowanie sortowania na każdej głębokości wykładniczo zredukuje liczbę przeszukiwanych pozycji, ale sortowanie wszystkich pozycji na głębokości bliższej korzeniowi jest relatywnie tańsze z powodu ich niewielkiej liczby. W praktyce porządkowanie ruchów jest określane przez wyniki wcześniejszych mniejszych poszukiwań, takich jak iteracyjne pogłębianie.\n\nAlgorytm utrzymuje dwie wartości alfa i beta, które reprezentują minimalny wynik gracza MAX i maksymalny wynik gracza MIN. Początkowo alfa jest -nieskończonością, a beta +nieskończonością. W miarę postępowania rekursji przedział (alfa; beta) staje się mniejszy i kiedy beta staje się mniejsze niż alfa, oznacza to, że obecna pozycja nie może być wynikiem najlepszej gry przez obu graczy i wskutek tego nie ma potrzeby przeszukiwania głębiej.\n\nUsprawnienia heurystyczne \nDalsza poprawa może zostać osiągnięta bez utraty skuteczności poprzez użycie porządku heurystycznego do przeszukiwania drzew, które zostają odcięte wcześnie. Na przykład w szachach ruchy, które biją pionki, mogą być sprawdzone przed innymi albo ruchy punktowane wysoko w poprzednich analizach mogą być sprawdzane przed innymi. Inną często stosowaną i tanią metodą heurystyczną jest sprawdzenie na początku ruchów, które spowodowały beta-odcięcie na tej samej głębokości. Idea ta może zostać zgeneralizowana jako refutation tables.\n\nPrzeszukiwanie może stać się nawet szybsze poprzez rozważanie wąskiego okna przeszukiwania, bazowanego na doświadczeniu. Jest to znane jako aspiration search. W przypadku ekstremalnym przeszukiwanie jest wykonywane z alfa = beta techniką zwaną zero-window search, null-window search, lub scout search. Jest to użyteczne dla wygrywających/przegrywających przeszukiwań w pobliżu końca gry, gdzie najwęższe okno i proste rozwiązania przegrywające/wygrywające mogą prowadzić do zakończenia rozgrywki. Jeśli aspiration search się nie uda, powinno się wykryć, czy przyczyną była za duża alfa / za mała beta. Da to informację o tym, czy wartości okna mogą być użyteczne w poszukiwaniu rozwiązania na nowo.\n\nInne algorytmy \nBardziej zaawansowane algorytmy, nawet szybsze w obliczaniu dokładnej wartości min-max, są znane jako Negascout i MTD-f.\n\nPonieważ min-max i jego warianty są rozwinięciem przeszukiwania w głąb, zazwyczaj w parze z alfa-beta używa się iteracyjnego pogłębiania – po to, aby dobry ruch został zwrócony, nawet gdy algorytm został przerwany, zanim zakończył swoje działanie. Inną przewagą używania metod przeszukiwania iteracyjnego jest to, że na niskich głębokościach dają one wskazówki do porządkowania ruchów, które mogą być pomocne w odcinaniu gałęzi dla większych głębokości znacznie wcześniej, niż byłoby to możliwe w przypadku innych algorytmów.\n\nAlgorytmy takie jak SSS* z drugiej strony używają strategii best-first strategy.\n\nPseudokod \nPseudokod algorytmu alfa-beta:\n\n funkcja minimax(węzeł, głębokość)\n     zwróć alfabeta(węzeł, głębokość, -∞, +∞)\n\n funkcja alfabeta(węzeł, głębokość, α, β)\n     jeżeli węzeł jest końcowy lub głębokość = 0\n         zwróć wartość heurystyczną węzła\n     jeżeli przeciwnik ma zagrać w węźle\n         dla każdego potomka węzła\n             β := min(β, alfabeta(potomek, głębokość-1, α, β))\n             jeżeli α≥β\n                 przerwij przeszukiwanie  {odcinamy gałąź Alfa}\n         zwróć β\n     w przeciwnym przypadku {my mamy zagrać w węźle}\n         dla każdego potomka węzła\n             α := max(α, alfabeta(potomek, głębokość-1, α, β))\n             jeżeli α≥β\n                 przerwij przeszukiwanie  {odcinamy gałąź Beta}\n         zwróć α\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n \n \n \n\nAlfa-beta"}
{"id": "plwiki:423:Atropina", "text": "Atropina () – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów tropanowych, ester 3-hydroksytropanu i kwasu 3-hydroksy-2-fenylopropanowego. Antagonista pozazwojowych receptorów muskarynowych M1-M2. Nie wykazuje istotnego działania na pozostałe receptory muskarynowe. Stosowana jako lek rozkurczowy i środek rozszerzający źrenice. Jest racematem składającym się z dwóch enancjomerów różniących się konfiguracją przy atomie 2 grupy fenylopropanianowej; enancjomer 2S to hioscyjamina (L-atropina), wykazująca silniejsze działanie niż racemat.\n\nWystępuje naturalnie w wielu roślinach rodziny psiankowatych (Solanaceae), m.in.: pokrzyku wilczej jagodzie (Atropa belladonna), bieluniu dziędzierzawie (Datura stramonium) czy lulku czarnym (Hyoscyamus niger).\n\nWpływ na organizm \nAtropina poraża zakończenia przywspółczulnego układu nerwowego, blokując receptory muskarynowe, co skutkuje obniżeniem wydzielania gruczołowego oraz rozkurczem mięśni gładkich przewodu pokarmowego, oskrzeli i układu moczowego. Poraża akomodację oka i rozszerza źrenice, przyspiesza tętno. W małych dawkach pobudza ponadto korę mózgową, a także działa negatywnie na układ pozapiramidowy i ośrodek wymiotny. W dużych dawkach wywołuje natomiast tzw. śpiączkę atropinową (dawna metoda leczenia chorób psychicznych).\n\nZatrucie atropiną charakteryzuje się szeregiem poniższych objawów:\n zaczerwienienie twarzy – wskutek poszerzenia naczyń skóry właściwej,\n bardzo rozszerzone źrenice, upośledzenie ostrości wzroku, zaburzenia akomodacji, światłowstręt, wzrost ciśnienia śródgałkowego u chorych na jaskrę z zamkniętym kątem przesączania,\n suchość śluzówek (kserostomia) z towarzyszącą jej utratą smaku oraz suchość skóry,\n trudności w przełykaniu spowodowane utrudnionym formowaniem kęsów przy zmniejszonym wydzielaniu śliny,\n przyspieszona akcja serca,\n zatrzymanie moczu,\n porażenie perystaltyki jelita,\n hipertermia – w dużych dawkach atropiny, wskutek zahamowania wydzielania potu,\n stany pobudzenia, omamy i drgawki kloniczne, głęboka utrata przytomności wraz z zejściem śmiertelnym w wyniku ośrodkowego porażenia oddechu.\n\nZapamiętanie wyglądu osoby zatrutej atropiną ułatwia mnemotechnika:\n Czerwony jak burak, rozpalony jak piec, suchy jak pieprz, ślepy jak nietoperz, niespokojny jak tygrys w klatce.\n\nLeczenie ostrego zespołu antycholinergicznego polega na zapobieżeniu dalszego wchłaniania substancji, leczeniu objawowym oraz zastosowaniu benzodiazepin oraz fizostygminy. Ważne jest zabezpieczenie pobudzonego chorego przed urazem.\n\nZastosowanie \nW lecznictwie atropina używana jest zazwyczaj w postaci siarczanu. Atropina w związku z hamowaniem skurczu oskrzeli i wydzielania z dróg oddechowych oraz blokowaniem odruchów z nerwu błędnego jest używana w premedykacji przed znieczuleniem ogólnym.\n\nAtropina stosowana jest do przywracania prawidłowej pracy serca przy bradykardii. Do 2010 r. podawano ją także w ramach akcji resuscytacyjnej w rozkojarzeniu elektromechanicznym oraz asystolii, jednak według najnowszych wytycznych nie jest zalecana do stosowania przy zatrzymaniu krążenia. Typową dawką dożylną jest 0,5 mg (pod kontrolą EKG do maksymalnie 3 mg). Dawki mniejsze niż 0,5 mg mogą paradoksalnie pogłębić bradykardię. Atropina nie powinna być podawana pacjentom po przeszczepie serca, ponieważ może wywołać zaawansowany blok serca lub zatrzymanie zatokowe.\n\nZnajduje zastosowanie w leczeniu stanów spastycznych przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowodów, w tym w spastycznych zaparciach, skurczu odźwiernika, kolce żółciowej i kolce nerkowej.\n\nW okulistyce używa się atropiny w długotrwałym rozszerzeniu źrenicy w zapaleniu tęczówki i ciała rzęskowego w celu zapobieżeniu zrostom. Jest używana również jako lek rozszerzający źrenice w celach diagnostycznych. Nie powinna być stosowana u osób prowadzących pojazdy mechaniczne.\n\nJest odtrutką w przypadku zatruć spowodowanych inhibitorami acetylocholinoesterazy, do których należą niektóre związki fosforoorganiczne, wśród nich fosforoorganiczne pestycydy i bojowe środki trujące, takie jak soman, sarin, tabun i VX, a także niektóre pestycydy karbaminianowe.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n \n\nAlkaloidy\nAntagonisty muskarynowe\nATC-A03\nATC-S01\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia\nDelirianty\nEstry\nOdtrutki\nToksyny\nTropany\nOneirogeny"}
{"id": "plwiki:455:Algorytm rsync", "text": "Algorytm rsync – algorytm będący podstawą działania protokołu i narzędzia transferu plików rsync. Algorytm znajduje różnice między dwoma plikami umieszczonymi na dwóch różnych komputerach (czy bardziej ogólnie: urządzeniach) połączonych łączem o niskiej przepustowości; różnice dane są jako lista poleceń, które opisują w jaki sposób przekształcić jeden plik w drugi, bez konieczności transmisji wszystkich danych.\n\nZałożenia algorytmu są następujące: jeden plik jest w pełni dostępny na pierwszym komputerze (A), natomiast informacje o drugim pliku, znajdującym się na innym komputerze (B), są częściowe.\n\nPierwszy etap algorytmu wykonywany jest na komputerze B. Synchronizowany plik jest dzielony na bloki o rozmiarze kilkuset bajtów-kilku kilobajtów. Dla każdego z nich liczone są wartości dwóch funkcji mieszających – słabej 32-bitowej (ozn. ) oraz mocniejszej, wymagającej więcej obliczeń, 128-bitowej MD5 (w sumie 20 bajtów na blok). Te dane są transmitowane do komputera A.\n\nNatomiast na komputerze A, w pliku wyszukiwane są wszystkie wystąpienia bloków, przy czym ich pozycje mogą być dowolne; jeśli plik ma rozmiar  bajtów, a blok  bajtów, to sprawdzane jest  bloków. Dla każdego rozpatrywanego bloku oblicza się wartość słabej 32-bitowej funkcji skrótu. Jeśli taki skrót został przesłany z komputera B, obliczany jest skrót MD5 i dopiero na jego podstawie określa się numer bloku.\n\nKluczowa dla wydajności wyszukiwania jest 32-bitowa funkcja mieszająca, o takiej własności, że znając   i  można łatwo wyliczyć  Oprócz tego funkcja używana w praktycznej implementacji powoduje relatywnie małą ilość kolizji.\n\nOstatecznie na podstawie pozycji bloków wysyłane są albo dane niewystępujące na komputerze B, albo numery znalezionych bloków, co pozwala na odtworzenie wszystkich informacji z komputera A.\n\nZobacz też \n algorytm Karpa-Rabina\n diff\n najdłuższy wspólny podciąg\n\nLinki zewnętrzne \n Opis algorytmu w języku angielskim\n\nrsync"}
{"id": "plwiki:469:BeOS", "text": "BeOS – system operacyjny opracowany przez firmę Be Inc. Zaprojektowany do zastosowań multimedialnych. Do obsługi multimediów zastosowano nowoczesne rozwiązania takie jak; obsługę wielowątkowości, obsługę wielozadaniowości czy 64-bitowy system plików Be File System.\n\nWielowątkowe jądro zaprojektowane w architekturze mikrojądra. Zgodny z interfejsem POSIX (posiada także własne API: obiektowe, zorganizowane w klasy, opracowane dla języka C++). Oferuje bezpośredni dostęp do grafiki (omijając swój system graficzny). BeOS wykorzystywał biblioteki OpenGL do sprzętowej akceleracji grafiki.\n\nDomyślną powłoką tekstową jest Bash, a funkcję powłoki graficznej w systemie graficznym (GUI) pełni program Tracker. Brak typowego trybu tekstowego – aplikacje tekstowe działają w okienku.\n\nBeOS mógł być uruchamiany również w środowisku Microsoft Windows, dzięki specjalnej wersji używającej wirtualnego środowiska startowego.\n\nHistoria wersji\n\nWspółczesne odpowiedniki \nW 2001 prawa autorskie do BeOS-a zostały odsprzedane przez Be Inc. za kwotę 11 milionów dolarów firmie Palm, znanemu producentowi komputerów kieszonkowych. W związku z brakiem zainteresowania rozwojem tego systemu ze strony Palma, społeczność entuzjastów próbowała wymóc na firmie przekazanie kodu źródłowego. Nieupublicznienie kodu źródłowego przez Palm doprowadziło do prób stworzenia otwartego odpowiednika tego systemu.\n\nSą one prowadzone w ramach projektu:\n Haiku (dawniej OpenBeOS) – projekt bazujący na jądrze NewOS-a. Z założenia jego pierwsza wersja ma być w 100% zgodna z wersją R5. Jest on najbardziej zaawansowanym i jedynym rozwijanym projektem mającym za cel stworzenie następcy systemu BeOS.\nI dawniej w ramach:\n BlueEyedOS – projekt oparty na jądrze Linux, ma umożliwiać uruchamianie zarówno programów BeOS-owych, jak i linuksowych.\n Zeta, będąca komercyjnym produktem firmy YellowTAB, bazującym na kodzie BeOS dano/exp. System był rozpowszechniany nielegalnie, obecnie nie jest już rozwijany.\n PhosphurOS – nielegalna wersja systemu bazująca na wyciekłym z firmy Be, Inc. kodzie projektu „Exp/Dano”.\n\nZobacz też \n BeBox\n BeIA\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n http://www.beosnews.com/\n http://www.blueeyedos.com/\n http://www.haiku-os.org/\n https://web.archive.org/web/20160109185947/http://haiku-os.pl/ http://haiku-os.pl/\n http://www.beincorporated.com/\n \n https://web.archive.org/web/20190516165603/http://www.bebits.com/\n\n \nSystemy operacyjne"}
{"id": "plwiki:492:Benzoesan sodu", "text": "Benzoesan sodu, E211,  – organiczny związek chemiczny, sól sodowa kwasu benzoesowego, stosowana jako konserwant żywności. Na skalę przemysłową uzyskuje się go syntetycznie. Ma właściwości bakteriostatyczne i fungistatyczne, hamuje rozwój drożdży, pleśni, bakterii masłowych, octowych oraz w mniejszym stopniu mlekowych. Obecność dwutlenku siarki, dwutlenku węgla, soli kuchennej, cukru spożywczego, kwasu sorbowego (lub jego soli) zwiększa jego aktywność.\n\nWystępowanie \nW postaci anionu benzoesanowego występuje głównie w jagodach borówki czarnej, a także w niewielkich ilościach w jagodach żurawiny, grzybach, cynamonie, goździkach oraz niektórych produktach mlecznych (efekt fermentacji bakteryjnej).\n\nWłaściwości biologiczne \nW organizmie dobrze się wchłania z przewodu pokarmowego. W wątrobie tworzy kwas hipurowy, przez połączenie z glicyną. Kwas ten w ciągu 12 godzin jest całkowicie wydalany z moczem (do 97% może być wydalony w ciągu 4 godzin).\n\nZastosowanie\n\nSpożywcze \nBenzoesan sodu jest szeroko stosowany w przemyśle spożywczym jako środek do konserwacji żywności o symbolu E211 według nomenklatury Unii Europejskiej. Pełni również rolę solubilizatora, na przykład w połączeniu z kofeiną w preparacie Coffeini et Natrii benzoas.\n\nStosuje się go do konserwacji, między innymi:\n przetworów owocowych (dopuszczalna zawartość: 0,5 grama na kilogram produktu)\n przetworów warzywnych, różnych sałatek (< 1 g/kg), koncentratu pomidorowego (1,5 g/kg – dotyczy półproduktu)\n konserw rybnych, ryb (< 1 g/kg), krewetek gotowanych (< 2 g/kg)\n napojów gazowanych (< 0,15 g/l)\n margaryny.\n\nUżywany jest także jako konserwant: przecierów, dżemów, soków owocowych, sosów, marynat, majonezów, serów oraz jako ekstrakt słodowy w piekarnictwie.\n\nMedyczne \nDziała słabo wykrztuśnie i odkażająco. Podrażnia śluzówkę przewodu pokarmowego, przez co zwiększa rozpuszczalność niektórych związków (np. kofeiny). Podrażnia, zarówno bezpośrednio, jak i odruchowo, błonę śluzową oskrzeli, dzięki czemu zwiększa wydzielanie oskrzelowych gruczołów błonowych. Stosuje się go przy stanach zapalnych i rozstrzeniu oskrzeli oraz przy zapaleniach jamy ustnej pochodzenia bakteryjnego. Jest także składnikiem zapobiegającym korozji w płynach do przechowywania narzędzi chirurgicznych. Niekiedy stosuje się go również jako składnik odkażający różnej postaci leków.\n\nJest składnikiem pomocniczych środków diagnostycznych przy badaniach wątroby oraz past do zębów.\n\nW pirotechnice \nBenzoesan sodu ma dość szerokie zastosowanie w pirotechnice amatorskiej, jak i komercyjnej. Wykonuje się z niego mieszaninę świszczącą (potocznie świszczała lub SSA). Jest dobrym żółtym barwnikiem płomienia (dzięki zawartości sodu), który spalając się wytwarza duże ilości gazów.\n\nZagrożenia \nW badaniu The International Programme on Chemical Safety nie stwierdzono szkodliwego wpływu dziennych dawek 647–825 mg benzoesanu sodu na kilogram masy ciała człowieka. Substancja ta nie kumuluje się w organizmie i jest łatwo z niego wydalana w moczu.\n\nDuże dawki benzoesanu sodu działają drażniąco na śluzówkę żołądka, dlatego spożycie zawierających go produktów może u osób nadwrażliwych (np. chorych na chorobę wrzodową) powodować dolegliwości bólowe. W połączeniu z witaminą C (E300) może przekształcić się w rakotwórczy benzen, co ma znaczenie szczególnie w przypadku napojów gazowanych, w których stosuje się jednocześnie obie te substancje. Ciepło i naświetlenie to czynniki przyspieszające formowanie się benzenu. Według badań z lat 2005–2007 w zdecydowanej większości napojów poziom benzenu był poniżej progu wykrywalności lub znacznie poniżej dozwolonego limitu 5 ppb.\n\nW bezpośrednim kontakcie może wywołać podrażnienia skóry, oczu, śluzówki nosa, a nawet wstrząs anafilaktyczny.\n\nPrzypisy \n\nAntyseptyki\nKonserwanty\nOrganiczne sole sodu\nSole kwasu benzoesowego"}
{"id": "plwiki:503:Beryl (pierwiastek)", "text": "Beryl (Be, ) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 4, metal należący do drugiej grupy głównej układu okresowego. Stosunkowo rzadko występuje we Wszechświecie, z reguły jako produkt spalacji większych jąder atomowych pod wpływem promieniowania kosmicznego. \n\nW związkach jest dwuwartościowy. Naturalnie występuje jedynie w połączeniu z innymi pierwiastkami w minerałach. Ważniejszymi kamieniami szlachetnymi zawierającymi ten pierwiastek są akwamaryn, szmaragd i chryzoberyl.\n\nW postaci wolnej beryl jest twardym, lekkim i kruchym metalem o stalowoszarej barwie. Jedynym jego stabilnym izotopem jest . Został odkryty przez Louisa Vauquelina w 1798 roku.\n\nDodany jako pierwiastek stopowy do glinu, miedzi, żelaza i niklu, znacznie zmienia ich właściwości fizyczne. Narzędzia wykonane ze stopów berylu z miedzią są twarde, trwałe i nieiskrzące. W zastosowaniach konstrukcyjnych, połączenie wysokiej sztywności, stabilności termicznej, przewodności cieplnej oraz niskiej gęstości (1,85 gęstości wody) czyni beryl materiałem odpowiednim do produkcji podzespołów samolotów, rakiet, statków kosmicznych i satelitów. Z powodu niskiej gęstości i masy atomowej przepuszcza promienie rentgenowskie oraz innego rodzaju promieniowanie jonizujące. Z tego względu stanowi najpowszechniejszy materiał do produkcji okien w aparaturze rentgenowskiej oraz komponentów wykorzystywanych do eksperymentów fizyki cząstek elementarnych. Wysoka przewodność cieplna berylu i tlenku berylu pozwoliła na wykorzystanie w systemach do zarządzania ciepłem.\n\nKomercyjne wykorzystanie tego pierwiastka wymaga zastosowania odpowiedniego systemu odprowadzenia pyłu oraz sterowania przemysłowego ze względu na toksyczność pyłów zawierających beryl. U niektórych ludzi mogą one wywołać zagrażającą życiu chorobę alergiczną, zwaną berylozą. Uczulenie na beryl dotyczy około 16% populacji.\n\nHistoria \nBeryl odkrył francuski chemik Louis Nicolas Vauquelin podczas badania składu minerałów o tej samej nazwie, głównie szmaragdu. O odkryciu poinformował 15 lutego 1798 roku, na posiedzeniu Akademii Francuskiej. Czysty beryl po raz pierwszy otrzymał francuski chemik Paul Lebeau (1898) podczas elektrolizy stopionego fluoroberylanu sodowego .\n\nWystępowanie \nZawartość berylu w górnych warstwach skorupy Ziemi wynosi 0,0002%, występuje w minerałach takich jak beryl (), chryzoberyl () lub fenakit (). Niektóre odmiany minerału berylu (szmaragd, akwamaryn, heliodor) uznawane są za kamienie szlachetne.\n\nOtrzymywanie \nMetaliczny beryl można wydzielić elektrolitycznie ze stopionych soli –  i .\n\nWłaściwości\n\nWłaściwości fizyczne \nBeryl jest twardym, kruchym metalem o zwartej heksagonalnej strukturze krystalicznej. Charakteryzuje się wyjątkowo wysoką sztywnością (moduł Younga 287 GPa) i wysoką temperaturą topnienia, wynoszącą .\n\nWłaściwości chemiczne \nW związkach chemicznych występuje na +II stopniu utlenienia. Nie roztwarza się na zimno w kwasie azotowym (ulega pasywacji). Aby reakcja berylu z wodą zaszła efektywnie należy podgrzać ją niemal do wrzenia. Rozcieńczone kwasy siarkowy i solny reagują z berylem już w temperaturze pokojowej. Z powodu amfoterycznych właściwości rozpuszcza się w roztworach wodorotlenków metali alkalicznych:\n \n\nStosunkowo duża elektroujemność sprawia, że beryl łączy się z innymi pierwiastkami poprzez wiązania kowalencyjne. Sole berylu są podatne na hydrolizę, w wyniku której powstają kationy tetraakwaberylowe , wchodzące w skład soli kompleksowych o charakterze jonowym, np. [ i . Beryl może tworzyć także inne związki kompleksowe, np. .\n\nZ tlenem beryl tworzy tlenek berylu (BeO, krystalizuje w układzie heksagonalnym). Znane są także związki berylu z wodorem , siarką – BeS, azotem – , węglem – .\n\nWodorotlenek berylu  jest trudno rozpuszczalny w wodzie i ma własności amfoteryczne, z silnymi zasadami dając berylany, np.  i . Siarczan berylu  jest dobrze rozpuszczalny w wodzie (41,3 g/100 cm³ w ), natomiast węglan  rozpuszcza się dużo słabiej (0,36 g/100 cm³ w ).\n\nWłaściwości biologiczne \nBeryl prawdopodobnie nie ma znaczenia biologicznego; dotychczas nie stwierdzono wykorzystywania tego pierwiastka przez organizmy żywe. Związki berylu są silnie trujące, wywołując berylozę, głównie przy kontakcie ze skórą lub poprzez wdychanie pyłu berylowego.\n\nZastosowanie\n\nTechnika jądrowa \nZe względu na mały przekrój czynny wychwytu neutronów termicznych, metaliczny beryl stosowany jest jako moderator spowalniający neutrony w reaktorach jądrowych, oraz do wyrobu prętów sterujących i awaryjnych. W mieszaninie z pierwiastkami emitującymi cząstki alfa stosowany jest jako źródło neutronów. Będąc dobrym reflektorem neutronów, wykorzystywany jest w broni jądrowej jako osłona (reflektor) ładunku jądrowego, co pozwala na zmniejszenie masy krytycznej.\n\nTechnika radiacyjna \n\nBeryl bardzo słabo pochłania promieniowanie rentgenowskie, co pozwala na stosowanie go do wyrobu okienek w aparatach i mikroskopach rentgenowskich oraz w detektorach promieniowania rentgenowskiego.\n\nDzięki przezroczystości berylu dla wysokoenergetycznych cząstek naładowanych elektrycznie, wykorzystuje się go do budowy detektorów takiego promieniowania w akceleratorach cząstek elementarnych (np. Wielki Zderzacz Hadronów).\n\nTechnika głośnikowa \nDuża sztywność (moduł Younga 287 GPa) i niska gęstość sprawiają, że stosuje się go do wytwarzania membran głośników wysokotonowych charakteryzujących się znacznie lepszymi parametrami od wykonanych typowo z tytanu lub glinu (pasmo przenoszenia 1000 –  Hz). Ze względu na toksyczność berylu i jego trudną obróbkę, ich cena jest znacznie wyższa i są produkowane przez niewiele firm.\n\nInne zastosowania \nBeryl może służyć jako dodatek do stopów innych metali, gdzie zwiększa twardość i odporność na korozję. Stop miedzi z berylem jest wykorzystywany w produkcji narzędzi nieiskrzących, elementów sprężystych, podzespołów aparatury chemicznej oraz elementów żaroodpornych. Pył berylowy jest składnikiem stałego paliwa rakietowego o najwyższym impulsie właściwym oraz rakietowych silnikach o zastosowaniach militarnych.\n\nZe względu na małą gęstość i dobre parametry mechaniczne, beryl wykorzystano do budowy zwierciadeł w Kosmicznym Teleskopie Jamesa Webba.\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nPierwiastki chemiczne"}
{"id": "plwiki:504:Bor", "text": "Bor (B, ) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 5, półmetal z bloku p układu okresowego.\n\nCharakterystyka \nBor pod względem chemicznym przypomina krzem i węgiel, gdyż tworzy borowodory – analogi węglowodorów i krzemowodorów. Reakcja boru z gorącym, stężonym kwasem azotowym prowadzi do utworzenia kwasu borowego . Bor tworzy kompleksy z alkoholami polihydroksylowymi, reakcja kwasu borowego z mannitolem jest jednym ze sposobów oznaczania zawartości boru w próbce.\n\nOdmiany alotropowe \nBor ma liczne odmiany alotropowe:\n amorficzne – brązowy proszek lub czarne szkliwo,\n krystaliczne – czarne, bardzo twarde (ponad 9 w skali Mohsa) i odporne chemicznie kryształy.\n\nZastosowanie \nBor w postaci wolnego pierwiastka stosuje się jako domieszkę do półprzewodników, natomiast związki boru znajdują zastosowanie w postaci lekkich materiałów, nietoksycznych środków owadobójczych i konserwantów oraz odczynników dla syntezy chemicznej.\n\nW technice jądrowej stosowany w produkcji szkła ochronnego, liczników borowych i prętów regulacyjnych reaktorów jądrowych (z uwagi na duży przekrój czynny na neutrony, ok. 75 000 fm²).\n\nOdkrycie \nCzysty bor wyizolowało w 1808 jednocześnie trzech chemików: Humphry Davy (przez elektrolizę kwasu borowego), Joseph Louis Gay-Lussac i Louis Jacques Thénard (w reakcji potasu z tlenkiem boru ).\n\nWystępowanie \nZawartość w górnych warstwach Ziemi wynosi 0,0009%. Ważniejsze minerały boru to: boraks, kernit, kolemanit i aszaryt.\n\nStabilne izotopy to 10B (19%) oraz 11B (81%). W naturze nigdy nie występuje jako wolny pierwiastek, jego głównym źródłem jest boraks.\n\nZ punktu widzenia odżywiania, bogatym źródłem boru są świeże warzywa i owoce, a wśród tych ostatnich przede wszystkim orzechy.\n\nZwiązki \n\nChemia nieorganiczna boru bywa określana jako najbardziej złożona spośród wszystkich pierwiastków. Najczęściej przyjmuje on stopień utlenienia III. W zdecydowanej większości związków jest on trójwiązalny, ma przy tym zdolność do tworzenia związków z wiązaniami wielocentrowymi (jednym z przykładów jest diboran, , zawierający trójcentrowe-dwuelektronowe wiązania ). Znana jest bardzo duża liczba jego związków, zwłaszcza borków metali, o bardzo zróżnicowanej stechiometrii, od  do  (a nawet >100), które nie są zgodne ze standardowymi koncepcjami wiązania chemicznego. Przykłady tego typu związków to   i wiele innych. Atomy boru w takich związkach mogą być izolowane lub tworzyć rozmaite układy zawierające wiązania : pary, łańcuchy proste, rozgałęzione i podwójne, warstwy i sieci trójwymiarowe. Znanych jest też wiele układów niestechiometrycznych o zmiennym składzie.\n\nZwiązki boru wykazują zróżnicowaną rozpuszczalność w wodzie. Oksoborany są w większości słabo rozpuszczalne (poza solami potasowców), jednak żaden ze związków boru nie strąca się w sposób ilościowy, co stanowi problem w oczyszczaniu ścieków.\n\nPrzykładowe związki boru:\n borowodorek sodu \n borowodory, np. diboran \n borazol (tzw. nieorganiczny benzen) \n trifluorek boru , trichlorek boru , tribromek boru \n tlenek boru , kwas borowy \n boran trietylu BEt3\n związki boroorganiczne\n\nLotne związki boru barwią płomień na kolor zielony.\n\nZnaczenie biologiczne \nBor, będąc pierwiastkiem śladowym, jest niezbędny dla roślin i zwierząt. U roślin odpowiada za transport związków organicznych w łyku (głównie cukrów), wpływa na prawidłowy wzrost łagiewki pyłkowej (jego brak powoduje zahamowanie jej wzrostu), wpływa na wytworzenie elementów płciowych u roślin. Jest pierwiastkiem, który bardzo trudno przemieszcza się w roślinie. Jego niedobór może powodować zgorzel liści sercowych i suchą zgniliznę korzeni buraka.\n\nBor ma również wpływ na organizm człowieka, przede wszystkim na jego kościec. Przypuszcza się, iż jest niezbędny do prawidłowej gospodarki wapniowej organizmu. Razem z wapniem, magnezem i witaminą D reguluje metabolizm, wzrost, rozwój tkanki kostnej.\n\nJego niedobór powoduje utratę wapnia i demineralizację kości.\n\nW większych ilościach związki boru, szczególnie lotne, są trujące.\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n \n\nPierwiastki chemiczne\nBor"}
{"id": "plwiki:515:Bzip2", "text": "bzip2 – algorytm i program komputerowy implementujący algorytm bzip, służący do bezstratnej kompresji danych. Program jest dostępny na licencji analogicznej do licencji BSD.\n\nBzip2 jest popularny w systemach Unix i Linux. Zwykle jest używany do kompresji archiwów tar, często używanych do rozpowszechniania oprogramowania. Nowe wersje RPM korzystają z bzip2 (poprzednio gzip) do kompresji archiwum cpio. Obecnie bzip2 zastępuje się przez wydajniejsze i szybsze w dekompresji algorytmy takie jak LZMA pochodzące z programu 7-Zip.\n\nAlgorytm \nProgram kompresuje bloki danych o rozmiarach od 100 do 900 kilobajtów, w skokach co 100 kilobajtów.\nKażdy blok jest transformowany za pomocą transformaty Burrowsa-Wheelera, następnie przekształcany przez algorytm Move To Front, a w końcu kompresowany za pomocą algorytmu Huffmana.\n\nBzip2 osiąga znacznie lepsze (zwykle o 10–20%) wyniki niż algorytmy strumieniowe typu deflate.\n\nProgram potrzebuje do 8 megabajtów pamięci do kompresji i do 4 do dekompresji. Jest dostępny także wolniejszy, lecz zużywający mniej pamięci tryb dekompresji, który potrzebuje 2,5 megabajta. Dane te dotyczą bloków 900 kilobajtowych, dla mniejszych rozmiarów bloków zużycie pamięci jest proporcjonalnie mniejsze.\n\nBzip2 używa własnych algorytmów sortowania bloków do transformaty Burrowsa-Wheelera, które są zazwyczaj bardziej efektywne od standardowych.\n\nLinki zewnętrzne \n Strona bzip2 \n Parallel BZIP2 (implementacja na architektury SMP) \n\nAlgorytmy kompresji bezstratnej\nWolne i otwarte oprogramowanie\nProgramy do kompresji"}
{"id": "plwiki:522:Brom", "text": "Brom (Br, , , oznacza „mocno pachnący” lub „smród”, ) – pierwiastek chemiczny, niemetal z grupy fluorowców w układzie okresowym. W warunkach normalnych jest brunatnoczerwoną cieczą o ostrym, nieprzyjemnym zapachu zbliżonym do zapachu chloru. Jest jedynym niemetalem występującym w warunkach normalnych w postaci cieczy. Znanych jest 25 izotopów bromu o czasie półtrwania minimum 1 ms o liczbach masowych w zakresie 70÷94, z których izotopy o liczbie masowej 79 i 81 są trwałe i występują w naturze w prawie równej ilości (50,6:49,4).\n\nWystępowanie \nWystępuje w skorupie ziemskiej w ilościach śladowych 0,37 ppm (wagowo, 1,6), głównie jako zanieczyszczenie piasku morskiego i pokładów soli kamiennej. Większe jego ilości (65 ppm) występują w wodzie morskiej. W obu przypadkach występuje on w formie bromku sodu.\n\nZwiązki bromu \n\nNajbardziej znane jego związki: bromowodór – po rozpuszczeniu w wodzie tworzy bardzo silny kwas bromowodorowy, oraz jego sole: bromek sodu, bromek potasu. Duże znaczenie w chemii organicznej mają jego sole fluorkowe NaBrFx x=4,5,6, które są bardzo dobrymi grupami odchodzącymi w reakcjach podstawienia nukleofilowego.\n\nZastosowanie \nStosuje się go w wielu reakcjach np. do syntezy bromków alkilowych, które są bardziej reaktywne od odpowiednich chlorków. Bromek srebra w XX w. był masowo wykorzystywany w technikach litograficznych i fotograficznych.\n\nZnaczenie biologiczne \nBrom jest obecny we wszystkich organizmach w ilościach zbliżonych do jego stężenia w wodzie morskiej (ok. 50 ppm), nie odgrywa on jednak żadnej roli w procesach życiowych.\n\nW dużych ilościach czysty brom jest silnie toksyczny. Jony bromkowe  są nieszkodliwe, o ile ich stężenie nie przekracza tego obecnego w wodzie morskiej.\n\nIzotopy\n\nBrom-82 \nUlegając rozpadowi emituje promieniowanie beta o energii 444 keV (98,3%) i promienie gamma o energiach 221–1960 keV. Używany w defektoskopii, badaniach szczelności i hydrobiologicznych.\n\nWykazuje średnią radiotoksyczność. Brak narządu krytycznego (całe ciało). Dopuszczalne skażenie 370 kBq.\n\nHistoria \nW 1825 roku podczas wakacji, student pierwszego roku chemii w Heidelbergu, Karl Löwig otrzymał pierwszy raz nowy pierwiastek, jednak nie wiedział, czym jest ta substancja przypominająca chlor. W tym samym roku Antoine Balard wykrył brom w ługach odpadowych w warzelniach soli z wody morskiej na wybrzeżach francuskich Morza Śródziemnego. 30 listopada 1825 roku złożył w sekretariacie Akademii Francuskiej pismo zawiadamiające o odkryciu. 14 sierpnia 1826 roku Akademia wydała orzeczenie pochlebne dla odkrywcy.\n\nJako pierwszy polską nazwę „brom” zaproponował Filip Walter.\n\nZobacz też \n woda bromowa\n AOX\n\nUwagi\n\nPrzypisy \n \n\n \nPierwiastki chemiczne"}
{"id": "plwiki:571:Bozon W", "text": "Bozon W (wuon) – cząstka elementarna pośrednicząca w oddziaływaniach słabych, wymieniana przez elektrony, neutrina i inne cząstki oddziałujące oddziaływaniem słabym podczas zderzeń. Cząstka ta występuje w dwóch podstawowych postaciach: cząstki W+ i jej antycząstki W−. Obie mają ten sam spin (równy 1) oraz masę, różnią się tylko ładunkiem elektrycznym.\n\n energia spoczynkowa = 80,385 ± 0,015 GeV\n czas połowicznego rozpadu – ok. 3 s\n\nBozony W przenoszą jeden z ładunków oddziaływania elektrosłabego, jakim jest słaby izospin. Jego wartość wynosi odpowiednio +1 i −1 dla bozonów W+ i W−. Bozony W są bozonami cechowania i generują podgrupę SU(2) oddziaływania elektrosłabego.\n\nRozpady radioaktywne \nNajważniejszym zjawiskiem z udziałem bozonów W są rozpady beta. W procesie tym kwark dolny (d) zawarty w neutronie rozpada się na kwark górny (u) oraz właśnie bozon W, który z kolei rozpada się na parę: lepton – neutrino dla danego leptonu (dokładniej: W− rozpada się na lepton + antyneutrino a W+ na antylepton + neutrino). W miarę wzrostu energii leptonami tymi mogą być: elektron, mion, taon.\n\nBozony W tworzą się także w rozpadach ciężkich kwarków.\n\nBozon W0 \nW rzeczywistości istnieje dodatkowy stan bozonu W, jakim jest W0. Trójka stanów: [W+, W0, W−] tworzy tryplet ze względu na słaby izospin, podobnie jak np. piony [π+, π0, π−] tworzą tryplet silnego izospinu. Ponieważ bozon W ma 3 stany ze względu na izospin, więc może być nazwany \"cząstką wektorową\" izospinu. Lewoskrętny elektron i neutrino tworzyłyby razem \"spinor\", natomiast cząstki prawoskrętne byłyby \"skalarami\".\n\nZ matematycznego punktu widzenia, bozon W0 jest superpozycją fotonu i bozonu Z. Gdyby w jakimś procesie powstała zatem cząstka W0, to zgodnie z probabilistyczną naturą mechaniki kwantowej istniałoby pewne prawdopodobieństwo zarejestrowania jej jako fotonu i pewne jako bozonu Z. Proporcje \"zmieszania\" bozonu Z i fotonu w bozonie W0 określa tzw. kąt Weinberga. W większości rozważań nie definiuje się bozonu W0, do opisu zjawisk wystarczają bozony Z i foton.\n\nOddziaływanie elektrosłabe i złamanie symetrii \nZupełnie równoważnie można traktować bozon W0 jako podstawowy, a foton i bozon Z jako jego superpozycje z bozonem B. Definiowanie bozonu W0 i B ma sens, kiedy rozważa się teorie wielkiej unifikacji, gdzie oddziaływanie elektromagnetyczne jest zunifikowane z oddziaływaniem słabym. Istnieje wtedy pierwotne symetryczne oddziaływanie elektrosłabe, niezmiennicze względem grupy cechowania SU(2)×U(1). Oddziaływanie elektromagnetyczne ma wtedy identyczną siłę jak oddziaływanie słabe, dlatego nie ma sensu ich odróżnianie. Nie ma także znaczenia ładunek elektryczny. Rozważania te prowadzi się przy założeniu, że bozony W i B nie mają masy.\n\nSymetrię tę łamie bozon Higgsa, który oddziałuje z bozonami B i W, nadając im masy. Pewna kombinacja liniowa (superpozycja) bozonów W i B oddziałuje wtedy najsłabiej z polem Higgsa, a inna kombinacja – najmocniej. Tę pierwszą nazywa się właśnie fotonem a drugą – bozonem Z. Ze względu na słabe sprzęganie z polem Higgsa foton pozostaje cząstką bezmasową; bozon Z musi mieć wtedy największą możliwą masę z wszystkich kombinacji W i B. Im lżejszy bozon pośredniczący, tym mocniejsze oddziaływanie, które on przenosi, zatem oddziaływanie elektromagnetyczne przenoszone przez foton staje się bardzo silne, a oddziaływanie słabe przenoszone przez bozon Z – bardzo słabe.\n\nZ pierwotnego zunifikowanego oddziaływania elektrosłabego powstają dwa oddziaływania: elektromagnetyczne i słabe. Pozostałość pierwotnej symetrii widać dzięki istnieniu naładowanych bozonów W+ i W−. Fakt, że jednocześnie przenoszą ładunek elektromagnetyczny i słaby, świadczy o bliskim pokrewieństwie tych oddziaływań.\n\nZobacz też \n bozon Z (zeton)\n bozony X i Y\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Nagrania na YouTube [dostęp 2023-05-21]:\n Sabine Hossenfelder, Did the W-boson just \"break the Standard Model\"? , kanał autorski, 30 kwietnia 2022;\n Don Lincoln, W boson mass: The hardest measurement , kanał Fermilabu, 2 maja 2022.\n\nBozony\nOdkrycia nagrodzone Nagrodą Nobla"}
{"id": "plwiki:572:Bozony", "text": "Bozony ( od nazwiska fizyka Satyendra Bose) – cząstki posiadające całkowity spin. Większość bozonów to cząstki złożone, jednakże 12 z nich (tak zwane bozony cechowania) są cząstkami elementarnymi, niezłożonymi z mniejszych cząstek (cząstki fundamentalne).\n\nWłaściwości bozonów \nKażda cząstka jest bozonem lub fermionem, zależnie od posiadanego spinu – twierdzenie statystyki spinowej narzuca wynikającą z niego statystykę kwantową, która odróżnia fermiony od bozonów. Zgodnie z modelem standardowym fermiony są cząstkami elementarnymi „materii”, natomiast bozony przenoszą oddziaływania.\n\nW związku ze spinem całkowitym (twierdzenie o związku spinu ze statystyką), nieoddziałujące bozony podlegają statystyce Bosego-Einsteina. Jedną z jej konsekwencji jest istnienie kondensatu Bosego-Einsteina, „piątego” stanu skupienia materii, w którym dowolna liczba bozonów może dzielić ten sam stan kwantowy.\n\nOddziaływania wirtualnych bozonów z rzeczywistymi fermionami nazywamy oddziaływaniami podstawowymi. Zachowanie pędu w tych oddziaływaniach objawia się matematycznie we wszystkich znanych siłach. Bozony uczestniczące w tych oddziaływaniach nazywamy bozonami cechowania. Są to:\n dwa bozony W i jeden Z (oddziaływanie słabe)\n osiem gluonów (oddziaływanie silne)\n foton (oddziaływanie elektromagnetyczne)\n hipotetyczny grawiton pośredniczący w grawitacji.\n\nCząstki złożone z kilku innych cząstek (tak jak protony lub neutrony) mogą być zarówno fermionami, jak i bozonami, zależnie od ich całkowitego spinu. Z tego powodu wiele jąder atomowych jest bozonami. Pomimo tego, że cząstki tworzące jądra, tj. proton, neutron, a także krążące wokół jądra elektrony, są fermionami, możliwe jest by jeden pierwiastek (na przykład hel) miał izotopy będące fermionami (np. 3He) i inne będące bozonami (np. 4He). (3He) jest złożony z jednego neutronu, dwóch protonów [PNP] i dwóch elektronów. Podobnie jądro(!) deuteru (2H), złożone z jednego protonu i jednego neutronu [NP] jest bozonem, podczas gdy jądro trytu (3H), które jest złożone z dwóch neutronów i jednego protonu [NPN] jest fermionem.\n\nRóżnica pomiędzy statystykami bozonów i fermionów istnieje wyłącznie przy dużych gęstościach – kiedy ich funkcje zachodzą na siebie. W niskich gęstościach, obydwie statystyki redukują się do statystyki Maxwella-Boltzmanna, więc zarówno bozony i fermiony zachowują się jak cząsteczki klasyczne.\n\nPrzykłady bozonów \n każda cząstka o spinie całkowitym\n jądra deuteru\n atomy helu-4\n atomy sodu-23\n fotony, przenoszące oddziaływania elektromagnetyczne\n bozony W i Z, przenoszące oddziaływania słabe\n gluony\n fonony\n bozony Higgsa\n\nZobacz też \n\n anyon\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:575:Bozon Z", "text": "Bozon Z0 (zeton) – cząstka elementarna pośrednicząca w oddziaływaniach słabych, wymieniana przez np. elektrony czy neutrina i inne cząstki oddziałujące poprzez oddziaływanie słabe podczas zderzeń. Jest obojętny elektrycznie, jako bozon podlega statystyce Bosego-Einsteina. Jego istnienie przewidziała teoria oddziaływań słabych. Bozon Z jest równocześnie swoją antycząstką. Okres półtrwania wynosi 3,2 sekundy.\n\nMasa (energia spoczynkowa) bozonu Z0 to 91,1876 ± 0,0021 GeV.\n\nZaproponowany został w modelu Weinberga-Salama (1968) jako wyjaśnienie zaobserwowanych procesów w doświadczeniu z wiązką neutrin w CERN-ie w 1963 roku.\n\nZobacz też \n bozon W\n bozony X i Y\n\nPrzypisy \n\nBozony\nCERN\n\nen:W and Z bosons#Z_bosons"}
{"id": "plwiki:587:Brainfuck", "text": "Brainfuck – ezoteryczny język programowania stworzony w 1993 roku przez Urbana Müllera, znany ze swojego skrajnego minimalizmu. Język ten składa się z zaledwie ośmiu prostych komend oraz wskaźnika instrukcji. Pomimo tego, że jest on zupełny w sensie maszyny Turinga, nie został zaprojektowany do praktycznego użycia, a do zachęcania programistów do pisania prostych programów.\n\nNazwa języka brainfuck jest angielskim złożeniem składającym się z wyrazów brain (mózg) oraz fuck (pieprzyć) co na polski można tłumaczyć jako „mózgojeb”.\n\nBudowa języka \nCelem Müllera było stworzenie jak najmniejszego kompilatora. Oryginalny kompilator, napisany na Amigę, ma rozmiar 240 bajtów.\n\nJak sugeruje nazwa, programowanie w tym języku jest trudne. Bez względu na to w Brainfucku można zaimplementować dowolny algorytm, ponieważ język ten jest zupełny w sensie maszyny Turinga. \n\nJęzyk opiera się na prostym modelu maszyny, składającym się, oprócz programu, z tablicy bajtów (zazwyczaj 30000) zainicjowanych zerami oraz wskaźnika do tej tablicy, zainicjowanego tak, aby wskazywał na jej pierwszy element.\n\nInstrukcje \nBrainfuck zawiera 8 następujących jednoznakowych instrukcji:\n\nPrzy czym „bieżąca pozycja” oznacza element w tablicy wskazywany przez wskaźnik (w odpowiednikach w C, p oznacza wskaźnik).\n\nWszystkie inne znaki są ignorowane, co jest przydatne przy pisaniu komentarzy.\n\nPrzykłady\n\nHello World! \nNastępujący program drukuje napis „Hello World!” na ekranie i przechodzi do nowej linii:\n\n++++++++++\n[\n>+++++++>++++++++++>+++>+<<<<-\n] Na początek ustawiamy kilka przydatnych później wartości\n>++.               drukuje 'H'\n>+.                drukuje 'e'\n+++++++.           drukuje 'l'\n.                  drukuje 'l'\n+++.               drukuje 'o'\n>++.               spacja\n<<+++++++++++++++. drukuje 'W'\n>.                 drukuje 'o'\n+++.               drukuje 'r'\n------.            drukuje 'l'\n--------.          drukuje 'd'\n>+.                drukuje '!'\n>.                 nowa linia\n\nDla względów czytelności kod programu został podzielony na kilka linii i zostały dodane komentarze. Brainfuck traktuje wszystkie znaki poza +-<>[],. jako komentarz. Równie dobrze powyższy program można by zapisać jako:\n\n++++++++++[>+++++++>++++++++++>+++>+<<<<-]>++.>+.+++++++..+++.>++.<<+++++++++++++++.>.+++.------.--------.>+.>.\n\nTrywialne\n\nCzyszczenie komórki \n[-]\n\nProsty program, który ustawia wartość w aktualnej komórce na 0. Mówiąc ściślej, tak długo dekrementuje wartość w aktualnej komórce, jak długo jest ona większa od 0.\n\nProsta pętla \n,[.,]\n\nPętla, która pobiera z wejścia kolejne znaki i drukuje je na ekranie tak długo, aż wczytany zostanie znak końca pliku (EOF). W niektórych implementacjach znak EOF ma wartość -1, wtedy odpowiadający program wygląda następująco:\n\n,+[-.,+]\n\nPoruszanie wskaźnikiem \n>,[.>,]\n\nCiekawsza wersja poprzedniego programu, tym razem dodatkowo zapisujemy wejście do kolejnych komórek.\n\nDodawanie \n[->+<]\n\nPowyższy kod dodaje wartość w aktualnej komórce do następnej komórki. Warto zauważyć, że zeruje to wartość w aktualnej komórce.\n\nWyrażenie warunkowe w pętli \n,----------[----------------------.,----------]\n\nPowyższy program pobiera wejście (małe litery alfabetu angielskiego) zakończone znakiem nowej linii (czyli wciśnięciem entera) i drukuje je, wcześniej zwiększając litery na wielkie.\n\nNa początku wczytujemy pierwszy znak i odejmujemy od niego 10 (wartość znaku liczona jest w kodzie ASCII, znak nowej linii ma wartość ASCII 10). Gdyby wczytano znak nowej linii, program zakończyłby się, w innym wypadku odejmujemy od niego 22 (razem z poprzednimi 10 odjęliśmy już 32, czyli różnicę między odpowiednimi małymi i wielkimi literami), drukujemy na ekranie, po czym znowu wczytujemy znak, odejmujemy 10 i wracamy do początku pętli.\n\nKopiowanie wartości z komórki \n(Jako że przykłady robią się coraz bardziej skomplikowane, przyjmijmy dla ułatwienia, że [0], [1], [2] i tak dalej odnoszą się do kolejnych komórek)\n\nPowiedzmy, że chcemy skopiować wartość z [0] do [1]. Najprostszym sposobem jest intuicyjne:\n\n[->+<]\n\nTakie wywołanie ustawi wartość w [0] na 0. Aby odzyskać początkową wartość [0], możemy przekopiować [0] do [1] i [2] równocześnie, a następnie kopiując wartość z [2] do [0]. Program realizujący to zadanie wygląda tak:\n\n[->+>+<<]      kopiujemy z (0) do (1) i (2)\n>>[-<<+>>]<<   kopiujemy z (2) do (0)\n\nNietrywialne \nPoniżej widać proste implementacje podstawowych operacji arytmetycznych. Są one bardzo uproszczone, tzn. wejściem są dwie cyfry, także wynik musi być cyfrą.\n\nDodawanie \n,>++++++[<-------->-],[<+>-]<.\n\nProgram wczytuje dwie jednocyfrowe liczby i drukuje rezultat dodawania. Program zadziała poprawnie tylko wtedy, gdy rezultat jest cyfrą.\n\n43\n\n7\n\nWczytujemy do [0] pierwszą cyfrę i odejmujemy od niej 48 (kody ASCII dla cyfr 0-9 to 48-57). Odejmowanie to jest zrobione za pomocą prostej pętli: najpierw wstawiamy 6 do [1], a następnie tak długo, jak [1] jest różna od zera odejmujemy 8 od [0], i w końcu odejmujemy 1 od [1]. Następnie wczytujemy drugą cyfrę do [1]. Następna pętla [<+>-] dodaje drugą liczbę do pierwszej i zeruje [1]. Na końcu drukujemy wartość z [0].\n\nMnożenie \n,>,>++++++++[<------<------>>-]\n<<[>[>+>+<<-]>>[<<+>>-]<<<-]\n>>>++++++[<++++++++>-]<.\n\nPodobnie jak poprzednio, jednak tym razem mnożymy zamiast dodawać. \n\nPierwszą cyfrę przechowujemy w [0], drugą w [1]. Obie zmniejszamy o 48.\n\nTutaj zaczyna się pętla główna programu. Działamy według zasady: odejmij 1 od [0], po czym dodaj wartość z [1] do [2].\n\nNa końcu dodajemy 48 do [2] i drukujemy rezultat na ekranie.\n\nDzielenie \n,>,>++++++[-<--------<-------->>] przechowuje dwie cyfry w (0) i (1) od obu odejmujemy 48\n<<[                               powtarzaj dopóki dzielna jest niezerowa\n>[->+>+<<]                        kopiuj dzielnik z (1) do (2) i (3) (1) się zeruje\n>[-<<-                            odejmujemy 1 od dzielnej (0) i dzielnika (2) dopóki (2) nie jest 0\n[>]>>>[<[>>>-<<<[-]]>>]<<]        jeżeli dzielna jest zerem wyjdź z pętli\n>>>+                              dodaj jeden do ilorazu w (5)\n<<[-<<+>>]                        kopiuj zapisany dzielnik z (3) do (1)\n<<<]                              przesuń wskaźnik na (0) i powtórz pętlę\n>[-]>>>>[-<<<<<+>>>>>]            kopiuj iloraz z (5) do (0)\n<<<<++++++[-<++++++++>]<.         dodaj 48 i drukuj wynik\n\nPo wczytaniu dwóch cyfr powyższy program oblicza ich iloraz (ignorując resztę) i drukuje go na ekranie.\n\nZobacz też \n Brainfork, odmiana Brainfucka z wielowątkowością\n Befunge\n Whitespace\n Malbolge\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Brainfuck w archiwum katalogu DMOZ\n\nEzoteryczne języki programowania"}
{"id": "plwiki:621:B (ujednoznacznienie)", "text": "B – druga litera alfabetu łacińskiego, trzecia litera alfabetu polskiego.\n\nB\n\nChemia \n B – w chemii: symbol pierwiastka boru\n B – grupa witamin\n\nFizyka \n B – mezon zawierający kwark denny i lżejszy antykwark lub antykwark denny i lżejszy kwark\n B – bozon cechowania postulowany przez teorię oddziaływań elektrosłabych.\n B – oznaczenie indukcji magnetycznej – wielkości wektorowej w fizyce, opisującej pole magnetyczne\n\nInformatyka \n B – w informatyce: symbol bajta – podstawowej jednostki informacji pamięci komputerowej\n B – język programowania stworzony przez Kena Thompsona i Denisa Ritchie w 1969 r.\n\nMatematyka \n B – cyfra symbolizująca decymalną wartość 11 w układzie szesnastkowym\n\nMetrologia \n B – oznaczenie bela – jednostki miary wielkości ilorazowych\n B – oznaczenie stopnia w skali Beauforta\n B – rozmiar miseczki stanika\n\nMuzyka \n B – alternatywna nazwa dźwięku H stosowana np. w Wielkiej Brytanii. W polskiej notacji muzycznej rzadko spotykana, głównie w nowszych wydawnictwach popularnych (np. opracowania na keyboard).\n B – album grupy I Am Kloot\n\nTechnika \n B – symbol oznaczający sposób budowy urządzeń elektrycznych – od słowa Bezpieczna\n B – oznaczenie broni biologicznej – grupy broni masowej zagłady z szeregu ABC (Atomowa, Biologiczna, Chemiczna)\n B – typ monitora rzecznego zwany także monitorem gdańskim\n B (od ang. bulb – żarówka) – symbol czasu otwarcia migawki aparatu fotograficznego na czas nieograniczony (trwający od wciśnięcia spustu do jego zwolnienia).\n stopień twardości ołówka\n\nTransport \n B – w międzynarodowym kodzie samochodowym: oznaczenie Belgii\n\nJęzykoznawstwo \n B. – biernik\n\nb \n b – barn – jednostka przekroju czynnego\n b – w informatyce: symbol bita – najmniejszej porcji informacji\n b – dźwięk muzyczny, którego częstotliwość dla b¹ wynosi około 466,2 Hz\n b (od ang. bottom) – oznaczenie kwarku spodniego\n b – oznaczenie części stanów mezonów o izospinie jeden\n  – symbol IPA spółgłoski\n\nZobacz też \n skrót jednoliterowy."}
{"id": "plwiki:646:Ban", "text": "ban – jednostka informacji\n ban – dawna drobna moneta turecka (nazywana również szelągiem). Obecnie drobna moneta rumuńska i mołdawska, równa 1/100 lei\n ban – blokada użytkownika w informatyce\n ban – tytuł władcy\n BAN – Bułgarska Akademia Nauk – państwowa autonomiczna organizacja uczonych w Bułgarii\n BAN – Business Angels Network – sieć aniołów biznesu\n Shigeru Ban – japoński architekt\n Ban Ki-moon – sekretarz generalny ONZ"}
{"id": "plwiki:687:Bekerel", "text": "Bekerel, Bq – jednostka miary  aktywności promieniotwórczej w układzie SI (jednostka pochodna układu SI).\n\nPróbka ma aktywność 1 Bq, gdy zachodzi w niej jeden rozpad promieniotwórczy na\nsekundę. Na przykład, jeśli jądra atomowe danego ciała emitują 1000 cząstek alfa na sekundę wskutek rozpadów alfa (i jednemu rozpadowi odpowiada emisja jednej cząstki alfa oraz nie zachodzą inne rodzaje rozpadów), to aktywność tego ciała jest równa 1000 Bq, czyli 1 kBq.\n\nWymiarem bekerela jest s−1. \n\nNazwa jednostki pochodzi od nazwiska Henriego Becquerela, który wraz z Pierre'em Curie i Marią Skłodowską-Curie otrzymał w 1903 roku Nagrodę Nobla za odkrycie i badanie promieniotwórczości.\n\nInną jednostką aktywności promieniotwórczej jest kiur (Ci), odpowiadający aktywności 1 g radu-226:\n 1 Ci ≈ 3,7·1010 Bq = 37 GBq\n\nDokładniejsze badania wykazały, że radioaktywność 1 g radu 226 wynosi 36,6 GBq.\n\nPorównania \nBekerel jest bardzo małą jednostką, dlatego w praktyce często używane są jej wielokrotności: kBq, MBq, GBq oraz TBq. Na przykład aktywność naturalnego radionuklidu potasu 40K w ciele ludzkim wynosi średnio około 4 kBq, a więc 4000 rozpadów na sekundę. Bomba atomowa użyta w  Hiroszimie (14 kt) wydzieliła substancje promieniotwórcze o aktywności około 8·1024 Bq.\n\nZobacz też \n\n dawka pochłonięta\n siwert\n\nPrzypisy \n\nRadioaktywność\nJednostki częstotliwości\nJednostki SI pochodzące od nazwisk\nJednostki pochodne SI"}
{"id": "plwiki:700:Bigbit", "text": "Bigbit, big-beat, (ang. „mocne uderzenie”) – funkcjonujące w Polsce i sąsiednich krajach określenie rock and rolla i pokrewnych gatunków muzycznych. Nazwę big-beat, zastępującą nieakceptowaną przez antyzachodnie władze nazwę rock and roll, po raz pierwszy zastosowano w Polsce. Z krajów bloku wschodniego, muzyka rockandrollowa zyskała pewną akceptację władz komunistycznych najwcześniej właśnie w Polsce - już na początku lat 60. XX wieku. W Czechosłowacji, na Węgrzech i w samym Związku Radzieckim nastąpiło to w połowie lub pod koniec tej dekady. Nazwa big-beat, wbrew intencji jej twórcy, szybko przestała określać wyłącznie muzykę rockandrollową, rozszerzając zakres również na luźno związaną z rockiem muzykę rozrywkową, zwłaszcza charakteryzującą się wyeksponowanym rytmem i prostotą melodyczną oraz harmoniczną, np. twist, madison czy rhythm and blues.\n\nBigbit bywa utożsamiany z gatunkiem muzycznym beat, czyli nurtem pop-rocka, który w latach 60. XX wieku był u szczytu popularności i miał wpływ na wschodnioeuropejski bigbit.\n\nW kulturze anglojęzycznej Big beat oryginalnie oznaczał nie gatunek muzyczny, ale jego cechę, tj. pulsację. Całostka big beat pojawia się przynajmniej od 1953 r., kiedy puzonista i lider big bandu Buddy Morrow zatytułował swój utwór Heap Big Beat i płytę The Big Beat, a potem pojawiała się wielokrotnie w różnych tytułach, m.in. piosenki Fatsa Domino, która bywa podawana jako źródło terminu. W 1957 w telewizji American Broadcasting Company emitowano program The Big Beat prowadzony przez Alana Freeda.\n\nTło społeczno-polityczne \nW krajach bloku wschodniego władza usiłowała wpływać na przekaz muzyki rozrywkowej, jednocześnie będąc podejrzliwą wobec wpływów zachodnich. Nawet gdy teksty piosenek nie niosły wprost treści politycznych czy światopoglądowych, władze mogły uznać, że reprezentują one kapitalistyczne ciągoty. Sama muzyka o zachodnich korzeniach, nie tylko rock, ale również jazz czy twist, była uważana za narzędzie amerykańskiego imperializmu. Sytuacja nieco zelżała w czasie destalinizacji, co pozwoliło na oddolny rozwój środowiska muzycznego, jednak pod koniec lat 60. powstały komisje weryfikacyjne, od których zależała legalizacja działalności wykonawców. Licencja była wydawana na podstawie egzaminu m.in. z historii sztuki, ale w praktyce znaczenie miała opinia przedstawicieli totalitarystycznych partii marksistowsko-leninowskich. W Polsce były one stosunkowo liberalne, podczas gdy w ZSRR i Czechosłowacji ich działalność znacznie osłabiła rozwój muzyki rockowej.\n\nJazz stał się tolerowany w krajach komunistycznych już w latach 40. XX wieku. Co prawda nazywano go muzyką ludożerców (ze względu na odległe pochodzenie z Afryki), jednak władze dostrzegały jego ludowe korzenie, co łagodziło ich stosunek do gatunku. W związku z tym muzyka rockowa początkowo była związana ze środowiskiem jazzowym, które utorowało drogę muzyce rozrywkowej o afroamerykańskim pochodzeniu. Zespoły bigbitowe w krajach Europy Środkowo-Wschodniej początkowo imitowały styl wykonawców zachodnich. Ich repertuar składał się z coverów. Dopiero z czasem środkowoeuropejski bigbit nabierał więcej indywidualnych cech, częściowo przejmując motywy muzyki ludowej. Władze starały się również wykorzystywać akceptowane zespoły do promocji elementów propagandowych. \n\nPonieważ dostęp do muzyki z Zachodu był krajach bloku wschodniego ograniczony, źródłem informacji o takich nowych gatunkach muzycznych, jak rock and roll i jego popowa odmiana beat, były odbierane na tym obszarze audycje Radia Luxembourg i innych rozgłośni zza żelaznej kurtyny. W okresie, gdy w Polsce muzyka bigbitowa przeżywała rozwój, a w pozostały krajach Europy Środkowo-Wschodniej regres, rolę taką odgrywało również Polskie Radio. Przesyłanie płyt z nagraniami odbywało się, choć na małą skalę, kanałami prywatnymi.\n\nIstnieją sporne opinie, czy muzyka bigbitowa w krajach bloku wschodniego była nośnikiem młodzieżowego i politycznego buntu analogicznego do ruchu hippisowskiego i wytworzyła własną subkulturę, czy też ograniczała się do kwestii powierzchownych. Jedną z cech muzyki rozrywkowej pozostającej poza bezpośrednią kontrolą władz stał się zwyczaj organizowania koncertów w prywatnych domach.\n\nBigbit w Polsce \nTwórcą polskiego wyrażenia „big-beat” był Franciszek Walicki, który zapożyczył to pojęcie i wprowadził do języka polskiego w nowym znaczeniu, gdyż określenie muzyka rockandrollowa nie odpowiadało ówczesnym władzom politycznym jako zbyt silnie powiązane z kulturą zachodnią. Twórca tego terminu uważał go za synonim rock and rolla, a więc za nazwę nieobejmującą muzyki popularnej takich zespołów jak Czerwone Gitary czy Skaldowie, jednak powszechnie nazywa się tak całą muzykę młodzieżową lat 60. XX w.. Jednocześnie w celu obrony tego typu muzyki podkreślano jej swojskość i nawiązywanie do polskiej muzyki ludowej, co wiązało się z krytyką zbyt dużego naśladownictwa wzorów zachodnich, czyli rockowych. W ramach tej tendencji pojawiło się hasło „Polska młodzież śpiewa polskie piosenki” przyjęte przez zespół Niebiesko-Czarni. Ponadto władza promowała tzw. rock partyzancki, czyli zespoły bigbitowe śpiewające autentyczne piosenki żołnierskie lub własne o podobnej tematyce. Pewnym ewenementem była Msza beatowa „Pan przyjacielem moim”, czyli jedna z pierwszych na świecie mszy skomponowanych w stylu rockowym. \n\nFranciszek Walicki był nie tylko twórcą terminu, ale też prekursorem samego zjawiska, zakładając pierwszy polski zespół bigbitowy – Rythm and Blues, zainspirowany m.in. występem Big Billa Ramseya na II Festiwalu Jazzowym w Sopocie w 1957 roku. Już wcześniej, około 1956 roku, rockandrollowe rytmy pojawiały się w tanecznych utworach granych przez orkiestry i zespoły rozrywkowe, m.in. Zygmunta Wicharego, Władysława Kowalczyka, Stanisława Drążka Kalwińskiego i Krzysztofa Komedy, grającego tego typu repertuar pod pseudonimem Jan Grepsor. W 1957 Chór Czejanda nagrał piosenkę „Tańcz i śpiewaj rock and roll” i w podobnym czasie kolejne polskie grupy jazzowe wprowadzały elementy tego gatunku do swojego repertuaru. Jednakże to Rythm and Blues rozpowszechnił tę muzykę wśród swoich rówieśników. Zespół ten działał w roku 1959, a rozwiązany został w 1960 między innymi ze względu na amerykański repertuar. Dwaj członkowie zespołu, Bogusław Wyrobek i Leszek Bogdanowicz, wcześniej związani byli z Big Bandem Marynarki Wojennej.\n\nBigbit zyskał większą popularność dzięki Festiwalowi Młodych Talentów w 1962. Wówczas też o tym gatunku muzycznym pojawiły się pierwsze artykuły w prasie fachowej, tj. w Ruchu Muzycznym oraz Magazynie Jazz. Rok wcześniej w Sopocie odbył się pierwszy koncert z serii Non Stop (w klubie o tej nazwie), a od połowy dekady koncerty rockowe zaczęły być popularne w wielu miastach, także mniejszych jak Płock czy Zakopane. W Warszawie cykl koncertów Musicorama odbył się w latach 1968–1969. W 1969 w Kaliszu odbył się I Ogólnopolski Festiwal Awangardy Beatowej (OFAB), pierwszy polski rockowy festiwal muzyczny, a w 1970 odbył się pierwszy festiwal „Wielkopolskie Rytmy Młodych”, który był poprzednikiem festiwalu w Jarocinie. W tym samym roku w „Ruchu Muzycznym” Wacław Panek i Grzegorz Michalski rozpoczęli cykl artykułów Polski big-beat. Ze względu na profil pisma (związany z muzyką poważną) artykuły te były dość krytyczne wobec muzyki rozrywkowej, przy czym skupiały się nie tylko na elementach muzycznych bigbitu, ale również socjologicznych. Bigbit zaczęto częściej  emitować w radiu od 1962, gdy powstał Program III Polskiego Radia, a jeszcze częściej od 1965, kiedy powstało Młodzieżowe Studio „Rytm”."}
{"id": "plwiki:706:Borówka brusznica", "text": "Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea L.), nazywana także borówką czerwoną – gatunek rośliny wieloletniej z rodziny wrzosowatych (Ericaceae). Występuje w umiarkowanej i chłodnej strefie całej półkuli północnej. W Polsce jest pospolita zarówno na niżu, jak i w górach. W większości kraju znana potocznie jako borówka, w niektórych rejonach Polski – jako gogodze.\n\nMorfologia \n Pokrój Lekko pokładająca się krzewinka, dorastająca do 15–25 cm wysokości, o obłych, delikatnie omszonych gałązkach wyrastających gęstymi kępkami. Posiada zdrewniałe, silnie rozgałęzione podziemne rozłogi.\n Liście Zimotrwałe, skórzaste, eliptyczne do odwrotnie jajowatych, o lekko podwiniętych brzegach, długości 10–25 mm. Strona wierzchnia ciemnozielona, błyszcząca, spodnia sinawozielonkawa, lekko matowa, o licznych ciemnych gruczołkach. Mają krótkie ogonki.\n Kwiaty Zebrane w kwiatostan, tworzący grono, osadzone na krótkich szypułkach. Kolor biały z różowawym odcieniem do jasnoróżowych. Korona dzwonkowata, 4 – płatkowa, kielich błoniasty z 5 ząbkami, działki trójkątne, 8–10 pręcików. Znamię wystaje z kwiatu. \n Owoce Błyszcząca jagoda, początkowo białokremowa, w czasie dojrzewania czerwieniejąca.\n\nBiologia i ekologia \nKrzewinka, chamefit. Kwitnie od maja do lipca. Owoce bardzo trwałe dzięki zawartości kwasu benzoesowego. Mają smak gorzko-kwaskowaty. Gatunek subkontynentalny o zasięgu okołobiegunowym. Występuje w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej od niżu, przez wyżyny do wyższych położeń górskich. Rośnie zarówno na podmokłych torfowiskach, wrzosowiskach jak i w borach świerkowych i suchych borach sosnowych. Roślina kwasolubna. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Vaccinio-Piceetea.\n\nZastosowanie \n Roślina lecznicza\n Surowiec zielarski: liście borówki – Folium Vitis idaeae, owoce – Fructus Vitis idaeae. Zawierają glikozydy: arbutynę, metyloarbutynę, erykolinę; kwasy organiczne, garbniki katechinowe, antocyjany, witaminy: B1, B2, PP, C.\n Działanie: moczopędne, przeciwbiegunkowe, antyseptyczne i ściągające. Owoce działają regulująco na czynności trawienne, stosowane raczej jako środek dietetyczny.\n Wskazania: liście stosuje się jako środek bakteriobójczy w nieżytach i stanach zapalnych dróg moczowych, a także pomocniczo w kamicy moczowej z towarzyszącym zakażeniem. W połączeniu z innymi ziołami podaje się w nieżytach przewodu pokarmowego, wzdęciach, i w mało nasilonej biegunce. \n Działania niepożądane: duże dawki wyciągów z liści brusznicy stosowane przez dłuższy czas mogą powodować objawy przewlekłego zatrucia hydrochinonem, jak wymioty, stany pobudzenia, kurcze i niedokrwistość hemolityczną. Jednocześnie zawarte w odwarach garbniki mogą drażnić żołądek i powodować zaparcia. Liście brusznicy w mieszankach ziołowych są całkowicie bezpieczne.\n Sztuka kulinarna: w Polsce, z owoców z dodatkiem gruszek robi się galaretki, zwykle używane do ciemnych mięs i dziczyzny.\n Galaretka borówkowa jest podstawą prawdziwego sosu Cumberland. Zmieszana z chrzanem, skórką pomarańczową i gruszkami z odmian o dużej liczbie komórek kamiennych (dających chropowaty posmak) jest podstawowym angielskim dodatkiem do dziczyzny. Dostępne w handlu sosy na ogół zawierają jako podstawę galaretkę porzeczkową, będąca namiastką borówkowej.\n Tradycje: gałązki borówki brusznicy są używane do ozdabiania koszyczków wielkanocnych oraz zawartego w nich pożywienia.\n\nPrzypisy \n\nRośliny przyprawowe\nRośliny lecznicze\nRośliny owocowe\nWrzosowate"}
{"id": "plwiki:709:Gwiazdozbiór Bliźniąt", "text": "Bliźnięta (łac. Gemini, dop. Geminorum, skrót Gem) – 30. co do wielkości, jeden z bardziej charakterystycznych gwiazdozbiorów. Bliźnięta to trzeci gwiazdozbiór zodiakalny. Posiada dwie charakterystyczne, sąsiadujące ze sobą gwiazdy – Kastora i Polluksa. Przez gwiazdozbiór przebiega w naszych czasach 27,8° ekliptyki – niemal cały znak Raka, wraz z punktem przesilenia letniego. Słońce przebywa na tle tego gwiazdozbioru od 21 czerwca do 20 lipca. W Polsce widoczny od jesieni do wiosny, a w szczególności w grudniu i styczniu, kiedy góruje około północy. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 70.\n\nPochodzenie nazwy gwiazdozbioru \nObszar nieba określany dziś jako konstelacja Bliźniąt, a w szczególności dwie jego najjaśniejsze gwiazdy, prawie we wszystkich kulturach był łączony z lokalnymi mitami. W Egipcie obiekty te identyfikowano z parą kiełkujących ziaren, natomiast w kulturze fenickiej przypisywano im postać pary kozłów. Najbardziej jednak powszechną interpretacją jest opis oparty na mitach greckich, w których ten obszar nieba przedstawia bliźnięta trzymające się za ręce, Kastora i Polluksa. Należeli oni do załogi statku Argonautów, byli synami Ledy, a ojcem każdego z nich był kto inny: Kastora – król Sparty Tyndareos, Polluksa – sam Zeus. Ich siostra Helena została królową Sparty, a jej uprowadzenie przez Parysa doprowadziło do Wojny Trojańskiej. Bliźnięta mieli liczne wspólne przygody. Herkules uczył się od Polluksa sztuki władania mieczem. Kastor i Polluks z powodu uczucia do Phoebe i Hilarii zostali wplątani w walkę z inną parą bliźniąt, Midasem i Lynceusem. Lynceus zabił Kastora, ale Zeus w rewanżu zabił piorunem Lynceusa. Nieśmiertelny Polluks nieustannie rozpaczał z powodu śmierci brata i marzył o tym, by podążyć za nim do Hadesu. Zeus z litości pozwolił im mieszkać na przemian w Hadesie i na Olimpie. Po śmierci Kastora jego brat Polluks poprosił Zeusa o obdarzenie brata nieśmiertelnością. Najważniejszy z greckich bogów postanowił wtedy umieścić obu braci na niebie.\n\nJak odnaleźć konstelację \nGwiazdozbiór nie jest trudny do odnalezienia. Większość gwiazd tworzących zarys konstelacji świeci z jasnością mniejszą niż 4 magnitudo i tym samym stanowią łatwe obiekty obserwacyjne. Istnieje kilka sposobów na odnalezienie Bliźniąt na niebie. Można wykorzystać gwiazdy: Syriusza w Wielkim Psie oraz Procjona w Małym Psie. Łuk przechodzący przez te obiekty wskaże na Polluksa i Kastora. Inny sposób polega na wykorzystaniu gwiazd znajdujących się w konstelacji Oriona. Linia utworzona z gwiazd Rigel i Alnitak kieruje na Polluksa, natomiast linia utworzona z gwiazd Mintaka i Betelgezy wskaże Kastora.\n\nGwiazdy Bliźniąt \nJest to jedna z najłatwiejszych do znalezienia konstelacji. Dwie niemal jednakowo jasne gwiazdy Kastor i Polluks oznaczają głowy bliźniaków. Łatwo widzialna linia gwiazd wiodąca przez Kappę, Deltę, Zetę i Gammę tworzą ciało Polluksa. Równoległa linia gwiazd od jasnego Kastora poprzez gwiazdy trzeciej i czwartej wielkości Tau, Epsilon, Mi, Eta znaczą ciało Kastora.\n Kastor (Alfa Geminorum), gwiazda wielokrotna, składająca się z sześciu składników: układu dwóch gwiazd spektralnie podwójnych oraz niezwiązanego fizycznie z nimi układu podwójnego z czerwonym karłem, który jest gwiazdą podwójną zaćmieniową.\n Polluks (Beta Geminorum), gwiazda pierwszej wielkości, jest najjaśniejszą gwiazdą w Bliźniętach pomimo oznaczenia Beta. Ten pomarańczowy olbrzym typu K znajduje się w odległości zaledwie 34 lat świetlnych od Słońca, jest około 70% masywniejsza niż Słońce i 46 razy jaśniejszy od niego. Polluks jest najbliższym Słońcu olbrzymem. W 2006 roku odkryto krążącą wokół niej planetę Polluks b, gazowego olbrzyma, planetę typu jowiszowego. Jej okres obiegu wynosi 589,64 dnia i porusza się po orbicie ekscentrycznej. Masa planety została oszacowana 2,9 masy Jowisza.\n Gamma Geminorum (Alhena), o jasności 1,93m\n Mi Geminorum (Tejat), o jasności 2,87m\n Epsilon Geminorum (Mebsuta), jasność 3,06m\n Eta Geminorum (Propus), jest czerwonym olbrzymem, którego kolor jest wyraźnie widoczny przez lornetkę. Jest to gwiazda podwójna półrozdzielona i zmienna półregularna, o jasności zmieniającej się w granicach 3,1-3,9m co 234 dni, z towarzyszem typu widmowego B, który krąży w odległości około jednego miliarda kilometrów z okresem 8,2 roku. Powoduje to jego zaćmiewanie co 8,2 roku, dzięki czemu jest atrakcyjnym celem obserwacji amatorskich. Kolejny towarzysz krąży w jeszcze większej odległości z okresem około 700 lat, ale nie wywołuje zaćmień. Mając temperaturę około 3600°, jest gwiazdą zimną, mimo to jest ponad 2000 razy jaśniejszą od Słońca. Z temperatury i jasności wynika, że musi być aż 130 razy większa od Słońca\n Ksi Geminorum (Alzirr), jasność 3,35m\n Delta Geminorum (Wasat), jasność 3,50m z towarzyszem o jasności 8,1m\n Kappa Geminorum, podwójna – jasności składników 3,6m i 9,5m\n Lambda Geminorum, jasność 3,57m\n Theta Geminorum, jasność 3,6m\n Jota Geminorum, jasność 3,78m\n Zeta Geminorum (Mekbuda), gwiazda podwójna i zmienna jednocześnie (cefeida o jasności 3,7-4,1m i okresie 10,2 dnia)\n Ni Geminorum, jasność 4,2m\n 38 Geminorum, gwiazda podwójna, jasności składników 4,7m i 7,7m\n HD 50554, gwiazda ciągu głównego. Oddalona od Słońca o 101,21 lat świetlnych, a jej jasność widzialna to 6,86m. Jej masa wynosi 1,04 masy Słońca, a promień to 1,11 promienia Słońca. W 2002 roku odkryto wokół niej planetę krążącą po ekscentrycznej orbicie o mimośrodzie 0,5 i półosi wielkiej 2,41 au. Szacunkowa masa planety wynosi 5,16 masy Jowisza, a okres obiegu 1293 dni.\n R Geminorum, miryda\n W Geminorum, cefeida klasyczna\n X Geminorum, miryda\n BU Geminorum, gwiazda zmienna nieregularna\n\nInteresujące obiekty \n Messier 35 (NGC 2168) – jasna otwarta gromada gwiazd widoczna gołym okiem, o średnicy większej niż tarcza Księżyca. Odkrył ją Philippe Loys de Chéseaux około 1745 roku. Składa się z kilkuset gwiazd, jednak tylko około 120 z nich jest jaśniejsza niż 13m. M35 jest oddalona od nas o 2700 lat świetlnych i zajmuje obszar około 28 minut łuku. Na ciemnym niebie trudno jest ją dostrzec nieuzbrojonym okiem, ale już w małym teleskopie widać dziesiątki gwiazd w pętlach i rozpryskach, zajmujących obszar o średnicy większej od średnicy Księżyca.\n NGC 2392 (Mgławica Eskimos) – to piękna mgławica planetarna, w 20-centymetrowym teleskopie wygląda jak mały jasnoniebieski dysk o niewyraźnych krawędziach. Zawiera jaśniejszy dysk wewnętrzny i łatwo dostrzegalną gwiazdę centralną. Teleskop o dużej średnicy pozwoli odkryć wokół mgławicy gazową otoczkę, przypominająca kaptur ubrania Eskimosów, skąd NGC 2392 wzięła swoją nazwę. Czasem mgławica nazywana jest też Twarzą Klauna. Odkryta przez Williama Herschela w 1787 jest oddalona od nas o ponad 2870 lat świetlnych.\n NGC 2158 – gromada otwarta znajduje się zaledwie 15 minut łuku od M35. Zawiera znacznie więcej gwiazd niż M35 i jest dziesięciokrotnie od niej starsza (jej wiek ocenia się na 1,05 miliarda lat). Odległość od Słońca szacuje się na 16 tysięcy lat świetlnych. Gromada jest zdominowana przez żółte gwiazdy, stąd też kolor całego obiektu. NGC 2158 została odkryta przez Wiliama Herschela w 1784. W 20-centymetrowym teleskopie można rozdzielić tę bardzo odległą gromadę na małe pasmo mgły z kilkoma bladymi błyskami w środku.\n NGC 2129 – otwarta gromada gwiazd."}
{"id": "plwiki:724:Bizmut", "text": "Bizmut (Bi, , ) – pierwiastek chemiczny, metal bloku p układu okresowego.\n\nNazwa pochodzi od zlatynizowanego niemieckiego słowa Wismut, pochodzącego od określenia weisse Masse, ‘biała masa’.\n\nWłaściwości \nCzysty bizmut jest kruchym metalem o srebrnym połysku z różowymi refleksami. Jako jedna z nielicznych substancji wykazuje inwersję rozszerzalności termicznej – przy obniżaniu temperatury zmniejsza się jego gęstość, gęstość bizmutu w stanie stałym jest mniejsza niż w stanie ciekłym (podobne właściwości wykazuje woda poniżej ). Nie reaguje z tlenem i wodą w warunkach normalnych. Roztwarza się w stężonym kwasie azotowym.\n\nBizmut ogrzany do temperatury topnienia, a następnie wolno oziębiany spontanicznie tworzy kryształy lejkowate. Gdy oziębianie jest powolne, rozmiary kryształów mogą być bardzo duże.\n\nWystępowanie \nWystępuje w skorupie ziemskiej w ilości 0,048 ppm (2 razy więcej niż złoto) w postaci trzech rud: bizmutynu , bizmutytu  i ochry bizmutowej, które stanowią zwykle zanieczyszczenie rud ołowiu i miedzi. Rzadko występuje w postaci rodzimej (elementarnej).\n\nZwiązki \nW związkach bizmut jest zazwyczaj trójwartościowy (stopień utlenienia III) i wykazuje właściwości zasadowe. Tworzy tlenek bizmutu(III) , wodorotlenek bizmutu(III)  oraz szereg soli zasadowych zawierających ugrupowanie bizmutylowe  (np. chlorek bizmutylu, ). Jako jedyny pierwiastek 15 grupy tworzy trwałe sole z kwasami tlenowymi, np. siarczan bizmutu(III), . Ponadto znane są sole bizmutu i kwasów beztlenowych (halogenki , siarczek bizmutu(III) ). Wszystkie sole bizmutu łatwo ulegają hydrolizie do soli bizmutylowych.\n\nBizmutowodór (bizmutyna), , jest nietrwałym, trującym gazem (temp. wrz. ok. ) o właściwościach redukujących. Bizmut(III) tworzy też bezpośrednie połączenia z metalami, bizmutki typu , np. bizmutek sodu  i bizmutek magnezu .\n\nZnanych jest wiele związków kompleksowych bizmutu, np. zawierających anion , , , ,  i in. Z ligandami kleszczowymi tworzy chelaty, np. . Halogenki bizmutu są kwasami Lewisa i z donorami elektronów tworzą kompleksy typu Et2O→BiCl3.\n\nNa stopniu utlenienia V bizmut wykazuje właściwości kwasowe i tworzy nietrwałe sole – bizmutany typu  o silnych właściwościach utleniających (np. bizmutan potasowy, ).\n\n Związki bizmutoorganiczne\nPodobnie jak pozostałe pierwiastki grupy 15, bizmut(III) tworzy połączenia z resztami organicznymi typu  oraz  (R – reszta organiczna, Z – anion nieorganiczny), np. , ,  lub .\n\nIzotopy \nBizmut ma 35 izotopów z przedziału mas 184–218. Żaden z nich nie jest trwały. W 2003 roku we francuskim Institut d’Astrophysique Spatiale w Orsay wyznaczono półokres rozpadu najtrwalszego izotopu bizmutu  na ok. 1,9 lat (tj. ponad miliard razy więcej niż szacowany wiek Wszechświata), wcześniej szacowanego na 1018 lat. Ta śladowa radioaktywność nie stanowi zagrożenia biologicznego, ma jednak znaczenie naukowe, gdyż potwierdziła wcześniejsze obliczenia teoretyczne wskazujące na niestabilność wszystkich izotopów bizmutu. W naturalnym bizmucie występują też śladowe ilości radioizotopów, np.  (ok. 50 ppm składu izotopowego).\n\nBizmut-210 \nEmituje promieniowanie beta o energii 1,162 MeV, przekształcając się w . Często występuje w równowadze promieniotwórczej ze swoim prekursorem, . Jest wysoce radiotoksyczny. Narząd krytyczny stanowią nerki, a dopuszczalne skażenie zostało ustalone na 1,5 kBq.\n\nZastosowanie \nBizmut jest znany od XV wieku. Głównymi producentami są Chiny, Wietnam i Meksyk. W XXI w. jego cena wzrosła od ok. 6 $/kg w 2000 r. do ok. 30 $/kg w 2007 r.\n\n Dodatek do stopów niskotopliwych (np. stop Wooda), w Niemczech także do produkcji stopów, z których odlewano czcionki drukarskie.\n Niektóre jego kompleksy karbonylkowe znalazły zastosowanie jako katalizatory metatezy węglowodorów.\n Ochra bizmutowa  o barwie różowo-brązowej jest czasami stosowana jako barwnik w przemyśle kosmetycznym.\n Wykorzystuje się go do produkcji tworzyw sztucznych, farb. Tlenek bizmutu jest stosowany jako żółty pigment.\n Stosuje się (np. w postaci zawiesiny) jako środek kontrastowy przy wykonywaniu zdjęć rentgenowskich (np. chlorek bizmutylu).\n Związki bizmutu wykazują właściwości antybakteryjne i są lub były stosowane jako leki (np. chlorek bizmutylu, zasadowy azotan bizmutawy, zasadowy węglan bizmutawy, zasadowy salicylan bizmutawy, koloidalny cytrynian bizmutawy), jodek bizmutawo-chininowy lub środki antyseptyczne (np. dermatol, kseroform).\n Katalizator w procesie polimeryzacji.\n Włókno w bezpiecznikach elektrycznych.\n Zastępuje ołów w procesach przemysłowych.\n\nZnaczenie \nZnaczenie biologiczne – brak lub nieznane. Występuje w kościach i krwi (ok. 0,2 ppm). Jego sole i tlenki są nietoksyczne, mimo że jest metalem ciężkim. Sole bizmutu stosowane są w leczeniu wrzodów żołądka spowodowanych zakażeniem Helicobacter pylori. Niewiele wiadomo o toksyczności bizmutu. Nie wykazano upośledzenia i odstępstw od normy w rozwoju szczurów, którym przez 28 dni podawano bizmut w dawkach 0, 40, 200, 1000 mg na kg masy ciała, dla obu płci; ustalono, iż LD50 > 2000 mg/kg masy ciała (vide: dawka śmiertelna).\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n \n \n\nPierwiastki radioaktywne"}
{"id": "plwiki:729:Gwiazdozbiór Barana", "text": "Baran (łac. Aries, dop. Arietis, skrót Ari) – 39. co do wielkości gwiazdozbiór znajdujący się pomiędzy Andromedą i Bykiem. Pomimo swej niewielkiej jasności odgrywał dużą rolę w astronomii, w Baranie bowiem znajdował się punkt przecięcia ekliptyki i równika niebieskiego, tzw. punkt Barana. Przejście Słońca przez ten punkt (w momencie równonocy wiosennej) oznacza początek astronomicznej wiosny na półkuli północnej. Obecnie na skutek precesji Ziemi punkt Barana przesunął się do sąsiedniego gwiazdozbioru Ryb (od 67 r.n.e., a za 600 lat będzie już w Wodniku. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 50. W Polsce widoczny jesienią i zimą. Obecnie Słońce przebywa w konstelacji Barana między końcem kwietnia a połową maja. Baran jest także znakiem Zodiaku (21.3 – 20.4 ).\n\nPochodzenie nazwy gwiazdozbioru \nGwiazdy Barana przedstawiały w starożytnych kulturach odrodzenie, bo łączyły się z wiosenną równonocą. Później zaczęły reprezentować słynnego barana ze Złotym Runem. Już Sumerowie widzieli w gwiazdach tego gwiazdozbioru obraz barana, a kolejne cywilizacje włączały go do własnych mitologii. Jego nazwa wywodzi się od mitologicznego skrzydlatego złotego barana Chrysomallosa. Hermes, posłaniec bogów, zobaczył, że dzieci króla Atamasa, bliźnięta Fryksos i Helle są źle traktowani przez ich macochę Ino, więc wysłał barana, by je uratować. Dzieci uczepiły się barana, i doleciały do Kolchidy u podnóża Kaukazu. Król Kolchidy Ajetes chętnie je przyjął i dał Fryksosowi swoją córkę za żonę. Baran został złożony w ofierze w świętym gaju, a jego runo zamieniło się w złoto i zostało powieszone na drzewie. Pilnował go smok, który nigdy nie zasypiał. W podzięce za ocalenie baran został ofiarowany Zeusowi i umieszczony wśród gwiazd. Złote runo zaś zostało podarowane królowi Kolchidy i stało się później celem wyprawy Argonautów, którzy płynęli na okręcie Argo (patrz też: Kil, Rufa i Żagiel) dowodzeni przez Jazona. Inna wersja mówi, że siostra Fryksosa szybująca wraz z nim nie zachowała ostrożności i w okolicach cieśniny oddzielającej Europę od Azji wpadła do morza. Od tej pory dla Greków cieśnina nosiła nazwę Hellespontu; obecnie znana pod nazwą Dardaneli.\n\nGwiazdy w gwiazdozbiorze Barana \nW XVII wieku holenderski astronom Petrus Plancius zabrał trochę gwiazd z Barana i stworzył nową konstelację, znaną jako Pszczoła (Apis). Przeszła ona kilka transformacji, była muchą, osą i lilijką, aż w XX wieku astronomowie oddali te gwiazdy Baranowi.\n\nUkład najjaśniejszych gwiazd w Baranie tworzy charakterystyczny łuk, na który składają się: Hamal (α Ari, arab. owca) o jasności 2,01, Sheratan (β Ari) o jasności 2,64m oraz Mesarthim (γ Ari) o jasności 3,88m.\n\nWokół najjaśniejszej gwiazdy Hamal, czerwonego olbrzyma, krąży odkryta w 2011 roku egzoplaneta wielkości Jowisza.\n\nPokazowym obiektem konstelacji jest Gamma Arietis, znana także jako Mesarthim, która była też nazywana pierwszą gwiazdą w Baranie. Jest to gwiazda podwójna, położona w odległości 204 lat świetlnych od Słońca, z niemal idealnie dopasowanymi gwiazdami typu spektralnego A i B, które – co dziwne – wydają się bladożółte. Już przez 10-centymetrowy teleskop są dobrze widoczne.\n\nInne jaśniejsze gwiazdy \n Epsilon Arietis – to układ podwójny, oddalony od Słońca o 290 lat świetlnych, którego składniki można rozdzielić za pomocą teleskopu o aperturze 100 mm lub większej i dużym powiększeniu. Widać wówczas parę blisko siebie położonych gwiazd.\n Lambda Arietis – leżąca w odległości 133 lat świetlnych biała gwiazda mająca żółtego towarzysza, którego można zobaczyć za pomocą małego teleskopu, a nawet przez dobrą lornetkę.   \n Bharani (41 Ari) – 3,61m\n Botein (δ Ari) – 4,35m\n R Arietis – miryda\n U Arietis – miryda\n Pi Arietis – gwiazda potrójna znajdująca się w odległości 600 lat świetlnych.\n\nObiekty niegwiazdowe \n W Baranie znajduje się olbrzymia galaktyka spiralna NGC 772 bez poprzeczki o jasności około 10m. Leży w pobliżu Mesarthim (γ Ari). W 20-centymetrowym teleskopie ma jedno nadzwyczaj duże ramię, blade owalne halo i małe, dużo jaśniejsze jądro. W 2003 odkryto w niej w ciągu trzech tygodni dwie supernowe.\n NGC 691 jest z trudem dostrzegalna za pomocą 15-centymetrowego teleskopu, ale już 20-centymetrowy pokaże małe blade halo okrągłego kształtu z niewiele jaśniejszym obszarem w środku.\n\nRój meteorów \nZ gwiazdozbiorem związany jest dzienny rój meteorów zwanych Arietydami. Jest aktywny od końca maja do początku lipca z maksimum w pierwszym tygodniu czerwca. Ciałem macierzystym  roju jest prawdopodobnie planetoida Ikar.\n\nZobacz też \n\n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Barana\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n punkt Barana\n\nPrzypisy\n\nBibliografia\n\nLinki zewnętrzne \n Gwiazdozbiór Barana w serwisie Constellation Guide"}
{"id": "plwiki:735:Biotyna", "text": "Biotyna ( – życie), witamina H, witamina B7 – heterocykliczny organiczny związek chemiczny z grupy witamin B. Zawiera układ skondensowanych pierścieni – imidazolidynowego oraz tiolanowego z łańcuchem alkilowym zakończonym grupą karboksylową. Występuje w organizmach zwierzęcych (głównie w wątrobie i żółtku), roślinnych, a także w drożdżach. Stanowi koenzym kilku różnych enzymów. Jest niezbędnym składnikiem m.in. karboksylaz biotynozależnych, które uczestniczą w przenoszeniu grupy karboksylowej (–COO−) z anionu wodorowęglanu na różne związki organiczne, zależnie od rodzaju karboksylazy.\n\nAntywitaminami biotyny są: destiobiotyna, dehydrobiotyna, homobiotyna i norbiotyna.\n\nRośliny i niektóre mikroorganizmy mają zdolność biosyntezy biotyny z kwasu pimelinowego (HOOC(CH2)5COOH) w kilku etapach przy udziale następujących enzymów:\n CoA-ligaza 6-karboksyheksanianu,\n syntaza 8-amino-7-ketopelargonianu,\n aminotransferaza 8-amino-7-ketopelargonianowa,\n syntaza detiobiotyny,\n syntaza biotyny.\n\nRola w organizmie\n\nMechanizm biochemiczny działania biotyny jako koenzymu\n\nSkutki niedoboru \nObjawami niedoboru biotyny są zmiany skórne – wysypki, stany zapalne (głównie jelit), a także wypadanie włosów i podwyższony poziom cholesterolu. Ze względu na to, że biotyna może być syntetyzowana przez mikrobiom jelitowy, do jej niedoboru dochodzi bardzo rzadko, zwykle pod wpływem innych czynników niż niedobór pokarmowy (np. antybiotykoterapii szerokospektralnej).\n\nPrzypisy \n\nATC-A11\nImidazolidyny\nTiolany\nKwasy karboksylowe\nKoenzymy\nWitaminy\nZwiązki policykliczne"}
{"id": "plwiki:743:Bromowodór", "text": "Bromowodór – nieorganiczny związek chemiczny, połączenie bromu i wodoru, bezbarwny gaz, mocno dymiący w powietrzu. Jest analogiem chlorowodoru. Ma właściwości redukujące.\n\nOtrzymywanie\n\nSkala przemysłowa \nBromowodór (a także kwas bromowodorowy) jest wytwarzany w znacznie mniejszych ilościach niż chlorowodór (oraz kwas chlorowodorowy). W podstawowej metodzie przemysłowej wodór i brom są używane do bezpośredniej syntezy HBr w temperaturze 200–400 °C. Reakcja ta jest na ogół katalizowana na platynie lub azbeście.\n\nSkala laboratoryjna \nHBr może być syntetyzowany na wiele sposobów w laboratoryjnej skali. Na przykład można go otrzymać przez destylację roztworu bromku sodu lub potasu z kwasem fosforowym lub rozcieńczonym kwasem siarkowym:\n\nW reakcji powyższej stężony kwas siarkowy jest nieefektywny, gdyż powstający HBr będzie utleniany do gazowego bromu:\n\nKwas bromowodorowy może być przygotowany także na kilka sposobów, włączając reakcję bromu zarówno z fosforem i wodą, jak i z siarka i wodą:\n\nAlternatywnie, może być także przygotowany przez bromowanie tetraliny:\n\nMożna również dokonać redukcji bromu kwasem fosfonowym:\n\nPrzygotowany w ten sposób bromowodór może być zanieczyszczony bromem, , który można usunąć przepuszczając gaz przez wiórki miedziane lub przez fenol.\n\nWłaściwości \nBromowodór łatwo rozpuszcza się w wodzie tworząc kwas bromowodorowy, który służy do otrzymywania soli – bromków. Jest również używany w syntezie organicznej.\n\nZastosowanie \nBromowodór jest wykorzystywany w wielu syntezach chemicznych. Na przykład jest używany w produkcji bromków alkilowych z alkoholi:\n\nHBr ulega reakcji addycji do alkenów dając bromoalkany – ważną grupę związków bromoorganicznych:\n\nHBr ulega także reakcji addycji do alkinów co daje w efekcie bromoalkeny:\n\nAddycja HBr do haloalkenów tworzy dihaloalkany. Reakcje tego typu zachodzą zgodnie z regułą Markownikowa:\n\nPonadto bromowodór katalizuje wiele reakcji organicznych.\n\nUwagi\n\nPrzypisy \n\nFluorowcowodory\nZwiązki bromu"}
{"id": "plwiki:760:CP/M", "text": "CP/M (ang. Control Program/Monitor lub Control Program/Microcomputer) – prosty system operacyjny, produkowany przez firmę Digital Research, dopuszczający działanie tylko jednego procesu (wykonywanego programu). Ta cecha – normalna we wczesnych latach osiemdziesiątych XX w. – upraszczała konstrukcję systemu, przede wszystkim zarządzanie pamięcią, która poza obszarem zarezerwowanym dla systemu, była dostępna tylko dla jednego procesu.\n\nSystem CP/M miał ubogi zestaw poleceń wewnętrznych, interpreter poleceń był częścią jądra systemu i ładowany był do początkowego obszaru pamięci. Interpreter poleceń pozwalał na wyświetlenie w różnej postaci zawartości katalogu, zmianę katalogu, zmianę aktywnego użytkownika (polecenie user z parametrem w zakresie 0–15) i uruchomienie polecenia zewnętrznego lub programu. Struktura plików wykonywalnych przypominała format .COM stosowany w PC-DOS (była zresztą ich pierwowzorem).\n\nDla systemu CP/M dostępne były aplikacje takie jak: WordStar (edytor tekstu, pierwowzór późniejszego WordPerfect dla systemu DOS; obsługiwany kombinacjami klawiszy ), arkusz kalkulacyjny Multiplan oraz oprogramowanie specjalistyczne. Pozwalał on na korzystanie z języków programowania BASIC, Pascal, C, Fortran, COBOL, a także narzędzi wspomagających programowanie w asemblerze.\n\nWersje systemu CP/M \nSystem CP/M napisany został pierwotnie dla procesora Intel 8080, jednak używany był przede wszystkim na bardzo popularnym wówczas procesorze Zilog Z80, który był z nim zgodny programowo. Wersja tego systemu operacyjnego powstała również dla procesorów Intel x86, ale nie zdobyła większej popularności, gdyż system MS-DOS miał już ugruntowaną pozycję wśród użytkowników komputerów osobistych. W popularyzacji nie pomogło nawet wydanie wielozadaniowej wersji systemu pod nazwą MP/M.\n\nWprowadzone na rynek wersje systemu CP/M:\n CP/M – dla procesora Intel 8080 i z nim zgodnych,\n CP/M-86 – dla procesora Intel 8086 i z nim zgodnych,\n CP/M-68k – dla procesora Motorola 68000.\n CP/M-8000 – dla procesora Zilog Z8000.\n\nRozwinięciem systemu CP/M był Digital Research DOS (znany jako DR-DOS), przeznaczony dla komputerów klasy PC oraz GEMDOS, część systemu operacyjnego m.in. komputerów Atari ST odpowiedzialna za zarządzanie plikami.\n\nSystemy CP/M dla x86 przegrały z MS-DOS z powodu ceny. CP/M kosztował $240 wobec $40 za MS-DOS.\n\nCP/M na ZX Spectrum \nW Polsce system CP/M stosowany był m.in. w komputerach Elwro 800 Junior, ComPAN-8 (produkowanych przez ówczesne zakłady Mera-Elzab) oraz w dość popularnych klonach ZX Spectrum produkcji Timex. Tak naprawdę system CP/M był uruchamiany wówczas na procesorze w stacji dysków FDD3000, a komputer pełnił tylko funkcję zaawansowanego terminala, z uwagi na fakt, że system operacyjny wymagał do działania pamięci RAM na początku przestrzeni adresowej, zaś w ZX Spectrum pierwsze 16 kB pamięci zajmował ROM. Stacja FDD3000 była zatem w pełni kompletnym komputerem, wyposażonym w procesor Z80A 4 MHz i 64 kB pamięci RAM. Uruchomienie CP/M nie było możliwe na uboższej wersji stacji FDD3, która miała jedynie 16 kB pamięci RAM, co wystarczało jednak do uruchomienia systemu TOS (z wyłączeniem wersji 4).\n\nCP/M na Atari XL/XE \nNa podobnej zasadzie użycie CP/M 2.2 jest możliwe na ośmiobitowym Atari. Potrzebna jest do tego stacja dysków Indus GT, LDW Super 2000 lub CA-2001 (te dwie ostatnie były sprzedawane przez Pewex i bardzo popularne w Polsce). Wszystkie te stacje zawierają procesor Z80 taktowany zegarem 4 MHz. Każda z nich ma wprawdzie tylko 2 kB pamięci RAM, ale do uruchomienia CP/M wystarczy rozbudowa tej pamięci do 64 kB, dość prosta, gdyż stacja jest specjalnie do tego zaprojektowana. Podobnie jak w przypadku ZX Spectrum, jednak z innych nieco względów (procesor MOS 6502 montowany w Atari jest niezgodny z Z80), komputer pełni wtedy funkcję inteligentnego terminala dla programów uruchamianych wewnątrz stacji dysków.\n\nCP/M Plus (CP/M 3.0) \nCP/M Plus został wprowadzony do sprzedaży przez Digital Research w roku 1982.\n\nPóźniej firma Locomotive Software Limited przygotowała natywne wersje tego systemu (CP/M Plus) dla komputerów Amstrad Schneider 6128 i ZX Spectrum +3.\n\nZobacz też \n systemy operacyjne bazujące na systemie CP/M i z nim zgodne:\n CP/J\n CPM/R\n EMOS\n Mikros\n FDD3000\n Polecenia systemu operacyjnego CP/M\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n  \n  \n Źródła systemu i historia powstania \n\n \nSystemy operacyjne"}
{"id": "plwiki:764:C++", "text": "C++ – język programowania ogólnego przeznaczenia. Język został zaprojektowany przez Bjarne Stroustrupa jako rozszerzenie  języka C o obiektowe mechanizmy abstrakcji danych i silną statyczną kontrolę typów. Zachowanie zgodności z językiem C na poziomie kodu źródłowego pozostaje jednym z podstawowych celów projektowych kolejnych standardów języka.\n\nUmożliwia abstrakcję danych oraz stosowanie kilku paradygmatów programowania: proceduralnego, obiektowego i generycznego, a także funkcyjnego i modularnego. Charakteryzuje się wysoką wydajnością kodu wynikowego, bezpośrednim dostępem do zasobów sprzętowych i funkcji systemowych, łatwością tworzenia i korzystania z bibliotek (napisanych w C++, C lub innych językach), niezależnością od konkretnej platformy sprzętowej lub systemowej (co gwarantuje wysoką przenośność kodów źródłowych) oraz niewielkim środowiskiem uruchomieniowym. Podstawowym obszarem jego zastosowań są aplikacje i systemy operacyjne.\n\nW latach 90. XX wieku język C++ zdobył pozycję jednego z najpopularniejszych języków programowania ogólnego przeznaczenia. Według ankiety z 2015 roku, liczba programistów C++ wynosi około 4,4 miliona.\n\nCechy standardów \nProjekt języka C++ usiłuje zachować możliwie jak największą zgodność (na poziomie kodu źródłowego) z językiem C. Zgodność pomiędzy obydwoma językami nie zawsze była całkowita, ale jak dotąd ewentualne różnice były w praktyce nieistotne. Większym problemem związanym ze zgodnością była niekompatybilność kompilatorów języka C++ w zakresie obsługiwanej składni – przez wiele lat programy napisane pod jednym nie działały pod innym. Biblioteki C++ związane z interfejsami systemów nie są przenośne poza ich obręb, co wynika z faktu, że takie interfejsy są specyficzne dla danego systemu i nie dotyczy to wyłącznie C++.\n\nWiększość użytecznych programów w C++ wymaga stosowania bibliotek niestandardowych. Są one łatwo dostępne w Sieci zarówno jako produkty własnościowe, jak i jako FLOSS. Programy napisane w C++ mogą korzystać również z zasobów bibliotek języka C.\n\nJęzyk C++ jest standaryzowany przez ISO. Pierwszą wersję, C++98, opublikowano w 1998 jako ISO/IEC 14882:1998. Następnie kilkukrotnie standard aktualizowano: C++03, C++11 (opracowany już w 2009 jako C++0x, jednak opublikowany dopiero w 2011), C++14 oraz C++17. Ostatnia, najnowsza z wersji standardu, nazywana C++20, opublikowana została w grudniu 2020 jako ISO/IEC 14882:2020.\n\nJęzyk C++ nie jest własnością żadnej osoby, instytucji czy korporacji.\n\nWłaściwości języka \n Język C++ jest językiem wieloparadygmatowym. Oznacza to, że można w nim stosować jednocześnie różne style programowania, w tym programowanie proceduralne, obiektowe, generyczne, jak również programować na poziomie asemblera.\n Język C++ zakłada statyczną kontrolę typów; posiada też elementy dynamicznej kontroli typów.\n Język C++ umożliwia bezpośrednie zarządzanie wolną pamięcią.\n Projekt języka zakłada, że żadna nowa (względem języka C) cecha języka C++ nie może mieć negatywnego wpływu na szybkość działania programu lub zapotrzebowanie na pamięć operacyjną. Dzięki temu dobrze napisany program w C++ jest z reguły co najmniej równie szybki, jak jego odpowiednik napisany w C; co więcej, dzięki możliwości zastosowania algorytmów generycznych w wielu przypadkach C++ jest wyraźnie szybszy od C (np. podczas sortowania).\n Język C++ ze względu na bardzo rozbudowaną składnię oraz surowe wymogi w zakresie wydajności kodu stanowi duże wyzwanie dla twórców kompilatorów.\n Do dziś (2022) żaden popularny kompilator nie jest w pełni zgodny z obowiązującym standardem języka, aczkolwiek ewentualne niezgodności dotyczą już tylko drugorzędnych cech języka (np. implementacji słowa kluczowego export).\n\nHistoria \n\nJęzyk C++ został stworzony w latach osiemdziesiątych XX wieku (pierwsza wersja pojawiła się w 1979 r.) przez Bjarne Stroustrupa jako obiektowe rozszerzenie języka C. Poza językiem C, na kształt języka C++ miały wpływ takie języki, jak Simula (z której zaczerpnął właściwości obiektowe) oraz Algol, Ada, ML i CLU.\n\nPoczątkowo język C++ był dostępny w takim standardzie, w jakim opracowano ostatnią wersję kompilatora Cfront (tłumaczący C++ na C), później opublikowano pierwszy nieformalny standard zwany ARM (Annotated Reference Manual), który sporządzili Bjarne Stroustrup i Margaret Ellis. Standard języka C++ powstał w 1998 roku (ISO/IEC 14882:1998 „Information Technology – Programming Languages – C++”). Standard ten zerwał częściowo wsteczną zgodność z ARM w swojej bibliotece standardowej; jedyne, co pozostało w stanie w miarę nienaruszonym to biblioteka iostream.\n\nPoczątkowo najważniejszą zmianą wprowadzoną w C++ w stosunku do C było programowanie obiektowe, później jednak zaimplementowano wiele innych ulepszeń, mających uczynić ten język wygodniejszym i bardziej elastycznym od swojego pierwowzoru. Niektóre zmiany w standardzie języka C były zainspirowane językiem C++ (np. słowo inline w C99).\n\nNazwa języka została zaproponowana przez Ricka Mascitti w 1983 roku, kiedy to po raz pierwszy użyto tego języka poza laboratorium naukowym. Odzwierciedla ona fakt, że język ten jest rozszerzeniem języka C. Wcześniej używano nazwy „C z klasami”. Nazwa języka C++ nawiązuje do faktu bycia „następcą języka C”, przez użycie w niej operatora inkrementacji „++”. Inkrementacja to zwiększenie liczby o 1, w języku C++ do jej wykonania wykorzystywany jest ww. operator; dla przykładu:\n\nzapis:\ni = i + 1; // Zmiennej \"i\" przypisuje jej aktualną wartość, powiększoną o 1.\n... jest równoważny\n\n++i; // Również powiększa wartość zmiennej \"i\" o 1.\n// Uwaga! instrukcja i++ także zwiększa wartość zmiennej, po jej użyciu.\n\nNazwa C++ jest więc symbolicznym stwierdzeniem, iż jest to język C, unowocześniony, o większych możliwościach.\n\nPierwsze kompilatory języka C++, podobnie jak Cfront, były wyłącznie translatorami na język C. Kompilatory takie dostępne są i dziś. Jednym z nich jest Comeau C++ – jeden z niewielu kompilatorów oferujących pełne wsparcie dla standardu języka. Pierwszym kompilatorem natywnym (produkującym od razu kod asemblerowy) dla języka C++ był g++ z pakietu GCC, którego pierwszym autorem był Michael Tiemann, założyciel Cygnus Solutions.\n\nPrzykładowy program \nPoniżej zamieszczono program wyprowadzający na standardowy strumień wyjścia napis „Hello world” (w wersji przedstawianej na stronie internetowej Bjarne Stroustrupa):\n\n#include <iostream>\n\nusing namespace std;\n\nint main() {\n\tcout << \"Hello world!\" << endl;\n}\n\n// zauważmy, że \"return 0;\" nie jest wymagane w ISO C++\n\nNowe cechy języka C++ względem języka ANSI C z 1989 roku"}
{"id": "plwiki:766:Chemiczna analiza strukturalna", "text": "Chemiczna analiza strukturalna – zespół technik umożliwiających dokładne ustalenie\nstruktury chemicznej czystych związków.\n\nAnalizę tę przeprowadza się zwykle w przypadku syntezy nowych związków chemicznych, celem ustalenie ich budowy i udowodnienia że badana reakcja chemiczna doprowadziła do pożądanych skutków.\n\nZnacznie rzadziej stosuje się te techniki aby analizować próbki substancji nieznanego pochodzenia, w tym przypadku techniki analizy strukturalnej są stosowane wspólnie z technikami analizy ilościowej i jakościowej.\n\nNajdokładniejszym rodzajem analizy strukturalnej jest analiza widmowa, do której zalicza się m.in.:\nNMR (spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego)\nSpektroskopia świetlna, Spektroskopia IR, Spektroskopia UV\nRentgenografia strukturalna\nSpektrometria mas\nSpektroskopia Ramana\nMikroanaliza\n\nChemia analityczna"}
{"id": "plwiki:780:Miejsce aktywne", "text": "Miejsce aktywne, centrum aktywne, centrum katalityczne – część cząsteczki, która jest bezpośrednio zaangażowana w reakcji chemicznej. W przypadku prostych cząsteczek, takich jak np. kwasy nieorganiczne w reakcję zaangażowana jest cała cząsteczka. W przypadku\ndużych i złożonych cząsteczek, takich jak np. enzymy, polimery syntetyczne i niektóre rozbudowane związki metaloorganiczne, tylko niewielka część cząsteczki jest rzeczywiście zaangażowana w reakcję, a jej reszta pozostaje bierna.\n\nEnzymy \nW enzymach centrum aktywne zlokalizowane jest w kieszeni lub szczelinie apoenzymu. Stanowi je grupa aminokwasów, które leżą blisko siebie w trójwymiarowej cząsteczce, choć często są od siebie bardzo oddalone w sekwencji. Odpowiada za wiązanie substratów i grup prostetycznych z wytworzeniem kompleksu ES (enzym-substrat), w którym reagujące fragmenty cząsteczek znajdują się w pobliżu centrum katalitycznego. Może przy tym dochodzić do zmiany konformacji zarówno substratów, jak i enzymu.\n\nReszty aminokwasowe z niepolarnym łańcuchem bocznym uniemożliwiają dostęp wody oraz mają udział w prawidłowym wiązaniu substratu, natomiast łańcuchy polarne zarówno wiążą substrat, jak i wykazują właściwe działanie katalityczne.\n\nAminokwasy wchodzące w skład centrum aktywnego są zazwyczaj ewolucyjnie bardziej stabilne niż aminokwasy na innych pozycjach, ponieważ zmiana aminokwasu w tej pozycji mogłaby uniemożliwić enzymowi katalizowanie dotychczasowej reakcji.\nW wielu enzymach niektóre z aminokwasów centrum aktywnego są identyczne nawet u bardzo słabo spokrewnionych organizmów.\n\nPolimery \nW przypadku polimerów syntetycznych centrum aktywne znajduje się zazwyczaj na końcu cząsteczek, choć w przypadku syntezy polimerów gwiazdowych i dendrymerów centrum aktywne znajduje się najpierw w samym środku cząsteczki, a potem ulega \"rozmnożeniu\" oddalając się jednocześnie od pierwotnego środka. \nW przypadku polimerów szczepionych centra aktywne są natomiast inicjowane w przypadkowych miejscach na łańcuchu głównym polimeru i następnie przenoszą się stopniowo wzdłuż narastających odgałęzień bocznych.\n\nPrzypisy \n\nReakcje chemiczne\nEnzymologia"}
{"id": "plwiki:782:Chemia supramolekularna", "text": "Chemia supramolekularna – dział chemii organicznej zajmującej się strukturami złożonymi z wielu podjednostek, które powstają samorzutnie na skutek słabych oddziaływań międzycząsteczkowych takich jak: siły van der Waalsa, słabe wiązania wodorowe, oddziaływania π-π (nazywanych także stackingiem) i oddziaływania elektrostatyczne lub poprzez wzajemne mechaniczne zaplecenie. Ponadto poszczególne elementy układów supramolekularnych mogą także być połączone za pomocą klasycznych wiązań kowalencyjnych, ale, w odróżnieniu od \"klasycznej\" chemii organicznej, chemia supramolekularna skupia się na słabych oddziaływaniach niekowalencyjnych.\n\nDo ważnych koncepcji, które odgrywają duże znaczenie w tej dyscyplinie naukowej należy wymienić:\n\n samoorganizację cząsteczek\n zwijanie się układów biopolimerycznych\n rozpoznanie molekularne\n dynamiczną chemię kombinatoryczną\n\nBadanie oddziaływań niekowalencyjnych jest kluczowe dla zrozumienia praktycznie wszystkich procesów zachodzących w żywych komórkach. Bardzo wiele makrocząsteczkowych układów biologicznych stanowiło inspirację dla podobnych układów stworzonych przez ludzi.\n\nWiele cząsteczek ma skłonność do spontanicznego łączenia się w regularne struktury, które często mają inne własności niż wolne, wyjściowe cząsteczki. Typowym przykładem struktury nadcząsteczkowej jest helisa DNA, która składa się z dwóch polimerycznych cząsteczek kwasów nukleinowych połączonych razem stosunkowo słabymi wiązaniami wodorowymi.\n\nChemia supramolekularna zajmuje się z jednej strony badaniem już istniejących, naturalnych struktur supramolekularnych, takich jak antybiotyki jonoforowe, błony komórkowe, kwasy nukleinowe, czy kompleksy enzymów z koenzymami, a z drugiej projektowaniem i syntezą zupełnie nowych, nie występujących w naturze struktur, takich jak suche kolumnowe elektrolity, nanorurki, ciekłe kryształy, dendrymery, związki makrocykliczne (np. etery koronowe) i wiele innych.\n\nHistoria \nWystępowanie oddziaływań międzycząsteczkowych było postulowane przez van der Waalsa w 1873, jednak pierwszą koncepcją zgodną z filozofią chemii supramolekularnej był mechanizm \"zamka i klucza\", zaproponowany w 1890 przez laureata Nagrody Nobla, Emila Fischera, do wyjaśnienie rozpoznawania substratu przez enzym. Dalszy rozwój badań nad oddziaływaniami międzycząsteczkowymi miał miejsce na początku XX wieku wraz z odkryciem wiązań wodorowych.\n\nWykorzystanie tych informacji umożliwiło znacznie lepsze zrozumienie budowy białek i kwasów nukleinowych, uwieńczone odkryciem struktury DNA przez Jamesa Watsona i Francisa Cricka w 1953. W tym okresie rozpoczęto też badania oraz syntezę sztucznych układów opartych na oddziaływaniach niekowalencyjnych takich jak micele i mikroemulsje. Kolejnym przełomem była synteza eterów koronowych dokonana przez Charlesa J. Pedersena w latach 60. W oparciu o te badania kolejni chemicy, tacy jak Donald J. Cram, Jean-Marie Lehn i Fritz Vogtle, otrzymali różnego rodzaju sztuczne receptory jonów oraz układy mechanicznie splecione.\n\nZnaczenie tej dyscypliny znacznie wzrosło po tym, jak w 1987 Donald J. Cram, Jean-Marie Lehn oraz Charles J. Pedersen otrzymali za swoje badania Nagrodę Nobla z chemii.\n\nObecnie chemia supramolekularna jest bardzo dynamicznie rozwijającą się dziedziną chemii. Współczesne układy supramolekularne są wyrafinowane i złożone, a niektóre z nich stanowią maszyny molekularne, wzorowane na takich biocząsteczkach jak białka motoryczne lub syntaza ATP. Ponadto obserwuje się coraz częstsze wykorzystanie zdobyczy elektrochemii i fotochemii do projektowania nowych układów supramolekularnych.\n\nTermodynamika a układy supramolekularne \nStabilność złożonych układów supramolekularnych jest zależna od występowania dużej ilości słabych oddziaływań niekowalencyjnych, zarówno intramolekularnych (zachodzących w obrębie jednej cząsteczki) jak i intermolekularnych (zachodzących pomiędzy kilkoma cząsteczkami), utrzymujących daną konformację układu. Pomimo że takie oddziaływania mają niską energię, przez co struktury supramolekularne są stosunkowo łatwe do zniszczenia, to z uwagi na ich dużą liczbę geometria większości układów supramolekularnych jest stabilna w warunkach normalnych. Podobne zależności obserwuje się dla dużych cząsteczek biologicznych, takich jak białka, kwasy nukleinowe lub polisacharydy.\n\nZ uwagi na niską energię wiązań niekowalencyjnych oraz fakt, że często nie posiadają one typowej energii aktywacji opisywanej przez równanie Arrheniusa, zwiększanie temperatury reakcji nie ma wpływu na szybkość reakcji. Ponadto w wyższej temperaturze ma miejsce znaczący zanik liczby słabych oddziaływań stabilizujących układy makromolekularne, przez co równowaga chemiczna przesuwa się raczej w stronę rozpadu takich układów na budujące je podjednostki.\n\nZbyt niskie temperatury jednak także utrudniają zachodzenie procesów supramolekularnych, ponieważ w trakcie ich zachodzenia często dochodzi do znacznych zmian konformacyjnych cząsteczek. Takie modyfikacje struktury zazwyczaj wymagają by przynajmniej przez krótki okres cząsteczka przyjęła konformację wysokoenergetyczną. W niskich temperaturach rozkład statystyczny wszystkich możliwych geometrii cząsteczki jest przesunięty silnie w stronę struktur o niskiej energii, ponadto dochodzi do zmniejszenia swobody konformacyjnej cząsteczki, co może uniemożliwić efektywne zachodzenie procesów wymagających znacznych zmian strukturalnych (związanych z wiązaniem ligandu lub odbiorem bodźców fizycznych).\n\nŚrodowisko, w którym występują układy supramolekularne, odgrywa ogromną rolę w utrzymywaniu ich stabilności. Bardzo duża liczba rozpuszczalników (m.in. woda lub większość alkoholi) tworzy wiązania wodorowe z rozpuszczonymi w nich związkami chemicznymi. Ponadto cząsteczki rozpuszczalnika często zaangażowane są w tworzenie innych oddziaływań, takich jak oddziaływania elektrostatyczne, tworzenie kompleksów z przeniesieniem ładunku lub kompleksowanie przez cząsteczki substancji rozpuszczonej.\nZ tych powodów wybór rozpuszczalnika może mieć decydujące znaczenie przy projektowaniu syntezy układu supramolekularnego lub doborze środowiska, w którym taki układ ma pełnić swoje funkcje.\n\nGłówne koncepcje\n\nSamoorganizacja cząsteczek \nSamoorganizacja cząsteczek polega na ich samorzutnej organizacji w bardziej złożone układy bez konieczności ingerencji z zewnątrz. Zazwyczaj tego rodzaju procesy odbywają się za pomocą oddziaływań niekowalencyjnych. Procesy samoorganizacji mogą także dotyczyć pojedynczych cząsteczek, które samoistnie przyjmują określona strukturę (klasycznym przykładem jest zwijanie się białek), związki wykazujące zdolność do takiego zachowania nazywa się foldamerami. Samoorganizacja na poziomie molekularnym jest kluczowa w tworzeniu się takich układów jak micele, błony biologiczne oraz ciekłe kryształy. Pełni ona też istotną rolę w inżynierii kryształów.\n\nRozpoznanie molekularne i kompleksowanie \nTermin \"rozpoznanie molekularne\" oznacza specyficzne wiązanie związku koordynowanego przez większą strukturę - ligand, w wyniku którego dochodzi do powstania kompleksu typu \"gość-gospodarz\". Terminy \"gość\" i \"gospodarz\" są arbitralne, zwykle większa cząsteczka nazywana jest gospodarzem, a mniejsza gościem. Rozpoznanie obu cząsteczek zachodzi dzięki oddziaływaniom niekowalencyjnym i jest bardzo specyficzne. Pewną analogią do takich układów stanowią kompleksy tworzone przez receptory ze swoimi efektorami lub przeciwciała specyficznie rozpoznające antygeny.\n\nSynteza ukierunkowana na wzorzec \nWykorzystanie samoorganizacji cząsteczek oraz rozpoznania molekularnego może być wykorzystane w specyficznym typie supramolekularnej katalizy. Niekowalencyjne wiązania pomiędzy reagującymi związkami prowadzą do zbliżenia się fragmentów podlegających reakcji chemicznej ułatwiając jej zajście. Ta metoda może być szczególnie użyteczna w sytuacji, gdy konformacja konieczna do zajścia danej reakcji jest termodynamicznie lub kinetycznie niestabilna, czego przykładem może być synteza dużych układów makrocyklicznych. Ponadto taka kataliza może zostać z powodzeniem wykorzystana w syntezie stereoselektywnej, prowadząc do uzyskania związków o określonej stereochemii."}
{"id": "plwiki:783:Chinina", "text": "Chinina (),  – organiczny związek chemiczny, alkaloid o gorzkim smaku, znajdujący się w korze drzewa chinowego rosnącego w Ameryce Południowej w Andach. Chinina była pierwszym skutecznym lekiem przeciw malarii. Została zastąpiona środkami o mniejszych działaniach ubocznych i stosuje się ją zazwyczaj w wypadku oporności na chlorochinę. Ponadto chinina posiada własności przeciwgorączkowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe. Jest wykorzystywana do nadawania smaku tonikowi.\n\nWłaściwości fizykochemiczne \nChinina w temperaturze pokojowej jest białą, krystaliczną substancją o intensywnie gorzkim smaku. Temperatura topnienia:  (bezwodny) lub  (hydrat).\n\nJest trudno rozpuszczalna w wodzie, rozpuszczalna w olejach, benzynie, etanolu, eterach, chloroformie, glicerynie i kwasach.\n\nChinina i chinidyna należą do pochodnych chinoliny. Oba te alkaloidy są w stosunku do siebie diastereoizomerami, które różnią się jedynie konfiguracją absolutną na atomie węgla łączącego ugrupowania chinolinowe i chinuklidynowe oraz na jeszcze jednym. Powoduje to, że charakteryzują się one odmiennymi właściwościami farmakokinetycznymi, jednak oba oprócz charakterystycznych dla siebie działań wykazują słabe właściwości farmakologiczne drugiego alkaloidu.\n\nWidmo absorpcji chininy posiada wyraźne pasma w zakresie nadfioletu o maksimach przy długościach fali 250 i 350 nm. W rozcieńczonych roztworach kwasowych wykazuje silną fluorescencję o maksimum emisji przy długości fali ok. 450 nm.\n\nDziałanie lecznicze \nChinina zaliczana jest do leków przeciwmalarycznych. Malaria jest chorobą wywołaną przez pasożyta z rodzaju Plasmodium. Chinina działa poprzez tworzenie kompleksów z DNA zarodźca malarycznego, co uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie jego komórek.\n\nChinina działa słabiej na niektóre pierwotniaki i bakterie. Nie wykazuje działania na wewnątrzkomórkowe postacie zarodźca. Inne działania tego alkaloidu (przeciwbólowe, przeciwgorączkowe) są słabe i w zasadzie niewykorzystywane w lecznictwie, mają jednak znaczenie wspomagające przy leczeniu malarii.\n\nWspółcześnie chinina jest często zastępowana innymi syntetycznymi lekami przeciwpierwotniakowymi. Jest to związane z częstymi i poważnymi działaniami niepożądanymi tego alkaloidu. Zaliczyć do nich można takie objawy neurotoksyczne jak zaburzenia słuchu i wzroku (czasem nieodwracalne) i zapalenia wielonerwowe.\n\nZastosowanie pozalecznicze \nChinina jest powszechnie stosowana jako dodatek smakowy do napojów gazowanych o gorzkim smaku. Słodzony, gazowany roztwór chininy nazywany jest tonikiem i często jest składnikiem koktajli alkoholowych, szczególnie w kombinacji z ginem (gin z tonikiem).\n\nChinina jako dodatek smakowy może być legalnie stosowana w napojach w większości krajów świata pod warunkiem, że jej stężenie nie przekracza określonej wartości, np. w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie nie może przekraczać 83 ppm (mg/kg).\n\nZe względu na swoją wyraźną fluorescencję, chinina znajduje zastosowanie w eksperymentach laboratoryjnych w nauczaniu nauk przyrodniczych.\n\nPrzypisy \n\nAlkaloidy\nATC-P01\nATC-M09\nFarmakologia\nLeki przeciwmalaryczne\nChinoliny\nTeratogeny\nChinuklidyny\nAlkohole aromatyczne\nMetoksybenzeny\nZwiązki z grupą winylową\nAlkohole drugorzędowe\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia"}
{"id": "plwiki:793:COBOL", "text": "COBOL (akronim od ang. common business-oriented language) – wysokopoziomowy język programowania stworzony i używany do tworzenia aplikacji biznesowych. COBOL jest językiem imperatywnym, proceduralnym, oraz od 2002 roku, obiektowym.\n\nJęzyk ten w znacznym stopniu nadal używany jest w aplikacjach systemów typu mainframe, wymagających przetwarzania danych na wielką skalę, zarówno w trybie wsadowym, jak i online. Typowymi obszarami zastosowania są bankowość, ubezpieczenia, służba zdrowia, transport, jak również systemy rządowe i militarne.\n\nW ostatnich latach zauważalny jest stopniowy spadek znaczenia COBOL-a w tworzeniu nowych aplikacji. Większość wykonywanych prac programistycznych związana jest z utrzymaniem i rozwojem aplikacji istniejących. Z uwagi na jego malejącą popularność oraz mniejszą podaż programistów COBOL-a, część programów migrowana jest na nowe platformy, przepisywana na nowsze języki bądź zastępowana nowymi pakietami oprogramowania. Niemniej COBOL nadal odgrywa znaczącą rolę w obszarze aplikacji biznesowych na świecie.\n\nCOBOL zaprojektowany został w 1960 roku przez CODASYL i częściowo oparty był na wcześniejszym języku programowania stworzonym przez Grace Hopper, popularnie nazywaną „babcią COBOL-a”. Jego powstanie było skutkiem prób stworzenia przez Departament Obrony USA przenośnego języka programowania wykorzystywanego do przetwarzania danych. Powstał jako rozwiązanie tymczasowe, ale Departament Obrony USA wymusił na producentach komputerów jego stosowanie i przez to w krótkim czasie język został rozpowszechniony.\n\nCOBOL ustandaryzowano w 1968 roku i od tego czasu był ulepszany cztery razy. Rozszerzenia dotyczyły wsparcia programowania obiektowego oraz strukturalnego. Obecnym standardem jest ISO/IEC1989:2014.\n\nSkładnia COBOL-a opiera się na języku angielskim i została zaprojektowana tak, aby kod był czytelny oraz łatwy w dokumentowaniu (samodokumentujący się). Język jest rozbudowany pod względem składniowym i używa ponad 300 zarezerwowanych wyrazów.\n\nWspółczesne języki programowania korzystają ze zwięzłej składni, np.  y = x  natomiast COBOL posiada składnię zbliżoną do języka angielskiego, w tym przypadku: MOVE x TO y Kod w COBOL-u podzielony jest na cztery działy (ang. division) (identification, environment, data oraz procedure), posiadające hierarchiczną strukturę sekcji, paragrafów, zdań i instrukcji.\n\nKiedy tworzono COBOL akademicy i teoretycy informatyki nie wykazywali zainteresowania rozwojem aplikacji biznesowych, w związku z czym nie uczestniczyli w jego kreacji. Został on zaprojektowany jako język przetwarzania danych gospodarczych, przez co później był krytykowany przez środowiska akademickie.\n\nHistoria \nW późnych latach 50., użytkownicy i wytwórcy komputerów zaczęli niepokoić się rosnącymi kosztami tworzenia oprogramowania. Przeprowadzona w 1959 roku ankieta wykazała, że przy jakiejkolwiek instalacji przetwarzania danych koszt programowania wynosi przeciętnie 800 000 USD, a przetłumaczenie istniejącego oprogramowania, które umożliwiłoby uruchomienie kodu na nowym sprzęcie, kosztowałoby kolejne 600 000 USD. Ta sama ankieta zasugerowała, że jeśli wykorzystany zostałby język zorientowany biznesowo, konwersja byłaby tańsza i szybsza. Program stworzenia takiego języka został w 1959 roku zorganizowany i zasponsorowany przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych.\n\nPierwsza definicja COBOL-a stworzona została w 1960 roku przez komitet CODASYL (ang. Conference on Data Systems Languages). Za rozwój kolejnych standardów odpowiedzialny był American National Standards Institute (ANSI), który to wyprodukował kolejno trzy standardy: ANS 68, ANS 74 oraz ANS 85. Odpowiedzialność za rozwój następnych standardów spoczęła na ISO. ISO 2002 – pierwszy standard wyprodukowany przez to ciało – zdefiniował pierwszą zorientowaną obiektowo wersję COBOL-a.\n\nPoszczególne standardy wprowadziły następujące udoskonalenia do języka\n COBOL ANS 68 – rozwiązał problem niekompatybilności pomiędzy różnymi wersjami COBOL-a\n COBOL ANS 74 – wprowadził komendę CALL oraz możliwość użycia zewnętrznych podprogramów\n COBOL ANS 85 – wprowadził programowanie strukturalne oraz wewnętrzne podprogramy\n COBOL ISO 2002 – wprowadził programowanie zorientowane obiektowo\n COBOL 2014\n\nWłaściwości\n\nSkładnia \nCOBOL posiada składnię podobną do języka angielskiego. Używana jest ona do opisywania niemal wszystkiego w programie. Na przykład warunek może zostać wyrażony: x IS GREATER THAN ylub bardziej zwięźle: x GREATER ylub jeszcze bardziej:x > yBardziej złożone warunki mogą być „skrócone” poprzez usunięcie powtarzalnych wyrażeń I zmiennych, np.: a > b AND a > c OR a = dMoże zostać skrócone do:a > b AND c OR = dW konsekwencji rozbudowanej składni COBOL posiada ponad 300 słów kluczowych (zarezerwowanych).\n\nKażdy program w COBOL-u zawiera cztery podstawowe elementy leksykalne: słowa, literały, symbole (ang. picture character-strings, zobacz: PICTURE clause) oraz separatory. Słowa zawierać mogą słowa zarezerwowane oraz identyfikatory zdefiniowane przez użytkownika. Mogą mieć długość do 31 znaków oraz zawierać litery, cyfry, myślniki i podkreślenia. Literały to cyfry (np. 12) oraz ciągi znaków (np. 'Hello!'). Separatory zawierają spacje, przecinki oraz średniki.\n\nPodstawowym elementem strukturyzującym program w COBOL-u jest dywizja. W każdym programie wyróżniamy 4 dywizje: identification, environment, data oraz procedure. Dywizja identification określna nazwę oraz element źródłowy. W dywizji tej wyspecyfikowane są również klasy i interfejsy. Dywizja environment określa wszystkie elementy programu, które zależą od systemu, na którym działają, takie jak pliki i zestawy znaków. Dywizja data służy do deklaracji zmiennych i parametrów. Dywizja procedure zawiera polecenia. Każda dywizja jest podzielona na sekcje, które składają się z paragrafów.\n\nKrytyka i obrona \nKrytycy COBOLa zarzucają mu brak struktury. Zarzut ten odnosi się przede wszystkim do tak zwanego kodu spaghetti, przyczyną powstania którego jest z kolei wykorzystywanie komendy GO TO (komenda ta używana jest do przechodzenia po programie w przód i wstecz, w sposób który sprawia, że logika programu staje się trudna do zrozumienia). Aktualnie GO TO w dużej mierze zastępowane jest komendą PERFORM oraz procedurami, których zastosowanie znacząco niweluje ten zarzut.\n\nKrytyce poddawana jest również zbyt rozbudowana i szczegółowa składnia. Zwolennicy twierdzą jednak, że pozwala ona na samodokumentowanie się kodu, co ułatwia jego utrzymanie. Z założenia COBOL miał być również łatwy do opanowania, a jednocześnie czytelny dla osób bez zaplecza technicznego np. menedżerów.\n\nKolejnym zarzutem jest izolacja wspólnoty COBOLa od reszty społeczności informatycznej. W 2013 sondaż Micro Focus wykazał, że 20% pracowników naukowych uczelni oraz 55% studentów uważało COBOLa za język przestarzały lub martwy. Ten sam sondaż wykazał jednak również, że tylko 25% kadry nauczało programowania w COBOL-u, mimo iż aż 60% uważało, że powinni go uczyć. Tymczasem w 2003 roku COBOL obecny był w 80% systemów informatycznych w Stanach Zjednoczonych, w takim samym stopniu, jak C++ i Java."}
{"id": "plwiki:799:Ciepło", "text": "Ciepło w fizyce – jeden z dwóch, obok pracy, sposobów przekazywania energii wewnętrznej układowi termodynamicznemu. Jest to przekazywanie energii chaotycznego ruchu cząstek (atomów, cząsteczek, jonów).\n\nCiepło oznacza również ilość energii wewnętrznej przekazywanej w procesie cieplnym. Aby uniknąć nieporozumień, dla odróżnienia ciepła jako zjawiska fizycznego od ciepła jako wielkości fizycznej można używać określenia wymiana cieplna lub cieplny przepływ energii na określenie procesu, a ilość ciepła na wielkość fizyczną określającą zmianę energii wewnętrznej wywołaną tym zjawiskiem.\n\nCiepło (jako wielkość fizyczna) określa ilość energii wewnętrznej wymienianej między ciałami, które nie znajdują się w równowadze termicznej (czyli mają różne temperatury). Taka wymiana energii wewnętrznej może wywoływać zmianę temperatur ciał pozostających w kontakcie termicznym (ogrzewanie, schładzanie). Temperatura ciała może pozostać stała, jeżeli ulega ono przejściu fazowemu. Przykładem jest pobranie ciepła przez lód powodujące jego topnienie lub oddawanie ciepła przez wodę powodujące jej krzepnięcie. Oba procesy zachodzą bez zmiany temperatury. Przepływ ciepła wywołuje w otoczeniu zmianę chaotycznego ruchu cząsteczek. Przepływ energii wywołujący uporządkowany ruch cząsteczek w otoczeniu jest pracą.\n\nJednostką ciepła w układzie SI jest dżul (J). Tradycyjnie we wzorach fizycznych ciepło oznacza się literą Q.\n\nW innych układach jednostek ciepło wyrażane jest przez kalorie, ergi.\n\nSens fizyczny ciepła \nW termodynamice klasycznej ciepłem jest zmiana energii wewnętrznej układu niepowodująca wykonania pracy makroskopowej.\nZgodnie z I zasadą termodynamiki w układzie zamkniętym ciepło dopływające do układu zmienia energię wewnętrzną lub powoduje wykonanie pracy przez układ:\n \n\ngdzie:\n  – praca wykonana przez układ nad otoczeniem.\n\nPrzepływ energii będący ciepłem zmienia entropię układu. Dla procesów zachodzących w stałej temperaturze zmianę entropii określa poniższy wzór, przy czym równość zachodzi dla procesów odwracalnych, a nierówność dla procesów nieodwracalnych:\n \n\nNiewielką zmianę entropii wywołaną przepływem ciepła opisuje wzór:\n \n\nCiepło jest formą zmiany energii układu zależną od drogi procesu. Ilość ciepła nie jest jednoznacznie określona stanem początkowym i końcowym układu, a zależy od sposobu (drogi) przeprowadzenia procesu, dlatego ciepło jest funkcją procesu.\n\nW termodynamice statystycznej zmiana energii układu jest wynikiem oddziaływań cząsteczek biorących udział w danym procesie. Jeżeli ruchy cząsteczek są uporządkowane to z makroskopowego punktu widzenia zmianę energii uznaje się za pracę, a gdy nieuporządkowane, to za ciepło (cieplny przepływ energii).\n\nZ mikroskopowego punktu widzenia energia wewnętrzna jest sumą energii kinetycznej chaotycznego ruchu jego cząstek oraz energii wzajemnego oddziaływania na siebie tych cząstek. Przepływ energii w wyniku nieuporządkowanego ruchu cząsteczek jest ciepłem (cieplnym przepływem energii). Gdy zmiana energii wynika z uporządkowanego ruchu cząsteczek, to z makroskopowego punktu widzenia zmiana energii jest pracą.\n\nSposoby cieplnego przepływu energii \nTransport ciepła (cieplny przepływ energii) może zachodzić poprzez:\n Przewodzenie ciepła – bezpośredni kontakt układów, wymiana energii odbywa się w wyniku oddziaływania cząsteczek ciał;\n Konwekcję – przenoszenie energii w cieczach i gazach nie na skutek ruchu pojedynczych cząsteczek, a w wyniku ruchu makroskopowych ilości substancji. Ruchy te występują na skutek różnicy gęstości substancji w różnych temperaturach (np. w polu grawitacyjnym planety ciepłe masy wody lub gazów unoszone są do góry, a chłodne masy opadają, ponieważ mają większą gęstość w pewnym zakresie temperatur), ruch płynu może być też wywołany inną przyczyną;\n Promieniowanie cieplne – ruch drgający (przyspieszenie) ładunku elektrycznego w drgających cząsteczkach wywołuje promieniowanie elektromagnetyczne, zwane w tej sytuacji promieniowaniem termicznym (potocznie cieplnym), które może być pochłonięte przez inne ciało. Potocznie sądzi się, że za zjawisko transportu ciepła odpowiada promieniowanie podczerwone, podczas gdy dotyczy ono wszystkich długości promieniowania elektromagnetycznego, a jego zakres zależy od temperatury promieniującego ciała. Błąd ten wynika stąd, że ciała w temperaturze pokojowej maksimum energii wypromieniowują właśnie w podczerwieni.\n\nTerminologia fizyczna a język potoczny \nW języku codziennym przez ciepło rozumie się temperaturę otoczenia na poziomie optimum termicznego (komfort cieplny). Takie znaczenie słowa „ciepło” może być źródłem nieporozumień. Wynika to z faktu, że w języku potocznym termin ten określa stan ciała, a w terminologii fizycznej – wielkość związaną ze zmianą energii wewnętrznej. Stwierdzenie, że coś jest „cieplejsze” oznacza w języku fizyki, że ma wyższą temperaturę. Nieporozumienia mają też sens historyczny. Sam termin „ciepło” związany jest z hipotetycznym fluidem „cieplikiem”, który – podobnie jak eter – nie istnieje.\n\nZobacz też \n\n ciepło właściwe\n energia termiczna\n\nPrzypisy\n\nBibliografia\n\nLinki zewnętrzne \n O używaniu pojęcia ciepło\n\nEnergia\nWielkości termodynamiczne"}
{"id": "plwiki:807:Chlorki", "text": "Chlorki – ogólna nazwa związków chemicznych, soli kwasu solnego lub innych związków zawierających chlor.\n\nW chemii nieorganicznej chlorkami nazywa się:\n sole kwasu solnego;\n pochodne kwasów, w których przynajmniej jedna grupa OH została zastąpiona przez atom chloru (chlorki kwasowe).\n\nW chemii organicznej określenie chlorki obejmuje:\n związki organiczne, będące solami (np. chlorki amin czwartorzędowych; sole kwasu solnego i amin niższego rzędu nazywa się chlorowodorkami)\n związki zawierające atom chloru przyłączony bezpośrednio do atomu węgla. Spośród takich związków z ugrupowaniem C-Cl wyróżnić można reaktywne chlorki acylowe, np. chlorek acetylu oraz stosunkowo inertne chlorowe pochodne węglowodorów, np. chlorek winylu.\n\nWiększość soli chlorkowych jest dobrze rozpuszczalna w wodzie. Kationy, których chlorki są słabo rozpuszczalne, zostały wyodrębnione w I grupę kationów. Są to: AgCl,  oraz .\n\nW chemii analitycznej do oznaczania chlorku stosuje się metody: Mohra i Volharda.\n\nSole chlorkowe zawierają anion chlorkowy: . Jony te pełnią ważną funkcję w komórkach organizmów żywych. Działanie enterotoksyny (toksyny przecinkowca cholery) jest związane z zaburzeniem gospodarki jonu .\n\nNajbardziej znaną nieorganiczną solą chlorkową jest chlorek sodu, główny składnik soli kuchennej. Jest on również najbardziej powszechną solą rozpuszczoną w oceanach.\n\nZobacz też \n Halogenki"}
{"id": "plwiki:812:Chemia teoretyczna", "text": "Chemia teoretyczna – dział chemii zaliczany do chemii fizycznej, zajmujący się zagadnieniami związanymi z wiedzą chemiczną od strony teoretycznej, czyli bez wykonywania eksperymentów w laboratorium. Nie znaczy to jednak, że chemia teoretyczna ignoruje wyniki eksperymentalne: zazwyczaj stara się z lepszym lub gorszym skutkiem wyjaśniać te wyniki i przewidywać efekty przyszłych eksperymentów.\n\nW szczególności chemia teoretyczna zajmuje się następującymi zagadnieniami:\n modelowaniem cząsteczek, czyli teoretycznym obliczaniem ich struktury elektronowej i przestrzennej\n przewidywaniem przebiegu reakcji chemicznych i teoretycznym obliczaniem ich efektów energetycznych, a także ustalaniem, czy dana reakcja ma w ogóle szansę zajść, i w jakich warunkach będzie ewentualnie zachodziła\n przewidywaniem właściwości chemicznych i fizycznych, a zwłaszcza aktywności biologicznej i katalitycznej związków chemicznych na podstawie ich struktury. Dotyczy to zarówno istniejących już związków, jak i związków, których jeszcze nie otrzymano.\n\nPodstawą wszelkich obliczeń i rozwiązywania tego rodzaju problemów teoretycznych w chemii jest chemia kwantowa oraz termodynamika i kinetyka reakcji chemicznych. W obliczeniach tych dużą rolę odgrywa chemia obliczeniowa.\n\nLinki zewnętrzne \n Portal związany z modelowaniem molekularnym i chemią teoretyczną\n\nChemia fizyczna"}
{"id": "plwiki:816:Chlor", "text": "Chlor, Cl (, od  chloros - „zielonożółty”) − pierwiastek chemiczny z grupy fluorowców, niemetal o liczbie atomowej 17.\n\nIzotopy stabilne to 35Cl i 37Cl. Chlor jest toksycznym żółtozielonym gazem około dwa i pół razy cięższym od powietrza, o nieprzyjemnym, duszącym zapachu. Jest silnym utleniaczem, wybielaczem i środkiem dezynfekującym. Wchodzi w skład wielu powszechnie spotykanych soli oraz innych związków.\n\nWłaściwości \n\nWolny chlor występuje w postaci dwuatomowych cząsteczek Cl2. W związkach występuje na stopniach utlenienia od −I do VII.\n\nChlor jest bardzo aktywny chemicznie, chociaż mniej niż fluor. W obecności rozproszonego światła słonecznego łączy się z wodorem, tworząc chlorowodór. W pełnym świetle słonecznym ta reakcja przebiega wybuchowo.\n Cl2 + H2 → 2HCl\nChlor łączy się bezpośrednio z większością pierwiastków, na skutek czego powstają chlorki.\n\nW 1 litrze wody o temperaturze 25 °C rozpuszcza się 2,3 l chloru, tworząc tzw. wodę chlorową. Z wodą reaguje powoli, tworząc chlorowodór i kwas podchlorawy (HOCl):\n Cl2 + H2O → HCl + HOCl\n\nChlorki należą do I grupy analitycznej anionów\n\nOtrzymywanie \nW laboratorium chlor można otrzymać przez utlenianie kwasu solnego silnym utleniaczem, np. ditlenkiem manganu MnO2 lub nadmanganianem potasu:\n MnO2 + 4HCl → MnCl2 + Cl2↑ + 2H2O\n 2KMnO4 + 16HCl → 2KCl + 2MnCl2 + 5Cl2↑ + 8H2O\n\nNa skalę przemysłową otrzymuje się go w wyniku elektrolizy wodnego roztworu chlorku sodu. Przy okazji otrzymuje się wodorotlenek sodu i wodór.\n\n 2 NaCl + 2 H2O → Cl2↑ + H2↑ + 2 NaOH\n\nZamiast wodnego roztworu stosuje się również stopiony chlorek sodu:\n 2NaCl → Cl2↑ + 2Na\n\nZastosowanie \nChlor używany jest w instalacjach do uzdatniania wody, na ostatnim etapie procesu, gdzie w reakcji gazowego chloru z wodą tworzy się, posiadający silne właściwości dezynfekujące, kwas podchlorawy oraz HCl. Produktem ubocznym powstającym podczas procesu chlorowania wody jest toksyczny dla ludzi chloroform, powstający w reakcji chloru ze związkami organicznymi występującymi w źle oczyszczonej wodzie. Do ogólnie pojętej dezynfekcji stosuje się wiele różnych związków chloru (przede wszystkim chloroaminy), szerokie zastosowanie znalazł także jako wybielacz (papieru, tkanin).\n\nChlor był stosowany jako gaz bojowy podczas I wojny światowej, ale został wyparty przez bardziej skuteczne środki.\n\nChlor jest szeroko stosowany do wyrobu wielu produktów używanych na co dzień – antyseptyków, barwników, pożywienia, środków owadobójczych, farb, produktów naftowych, tworzyw sztucznych, lekarstw, wyrobów włókienniczych, rozpuszczalników, itd.\n\nW chemii organicznej używa się gazowego chloru jako utleniacza; czasami zamiast formy gazowej wykorzystuje się wodę chlorową. Chlor jest jednym z możliwych podstawników, zastępującego w związkach organicznych atom wodoru (np. chlorek winylu i produkowany z niego PCW, w produkcji gumy syntetycznej).\n\nInne zastosowania to produkcja chloranów, chloroformu, tetrachlorku węgla i ekstrakcja bromu.\n\nHistoria \n\nW formie czystej chlor został otrzymany w 1774 przez Carla Wilhelma Scheele, który mylnie sądził, że jest to jakiś związek chemiczny, zawierający tlen. Otrzymał go w reakcji tlenku manganu(IV) MnO2 z kwasem solnym. Nazwę temu pierwiastkowi w 1810 roku nadał Humphry Davy, który stwierdził, że substancja otrzymana przez Sheelego jest pierwiastkiem. Polski chemik Jędrzej Śniadecki jako jeden z pierwszych postulował uznanie chloru za pierwiastek, tuż po jego odkryciu. Jako pierwszy polską nazwę – chlor – zaproponował Filip Walter. Proponowano też nazwy słoń, soleń i soliród.\n\nW temperaturze <10 °C z wody chlorowej krystalizują żółtozielone hydraty, które pierwotnie uważano za stały chlor. Dopiero w roku 1823 Michael Faraday stwierdził, żółtozielone kryształy wytrącające się w temperaturze <10 °C z wody chlorowej nie są stałym chlorem, lecz hydratami i określił ich skład jako  (obecnie wiadomo, że kryształy te są klatratami o zróżnicowanej zawartości wody; zwykle przypisuje im się skład ). 5 marca 1823 Faraday ogrzał hydrat chloru w zatopionej fiolce i uzyskał po raz pierwszy chlor w stanie ciekłym.\n\nWystępowanie \n\nW przyrodzie chlor występuje w ilości 0,19% (wagowo), tylko w postaci jonu chlorkowego Cl−, który jest głównym anionem występującym w oceanach. Jony chlorkowe stanowią ok. 1,9% masy wszystkich oceanów. Jeszcze większa koncentracja chlorków występuje w wodach słonych jezior (w Morzu Martwym ok. 21%) i podziemnych złożach solanki.\n\nWiększość chlorków jest rozpuszczalna w wodzie, dlatego w większych ilościach w stanie stałym można je znaleźć tylko w suchym klimacie lub podziemnych złożach soli. Główne minerały zawierające chlor to halit (sól kamienna, NaCl), sylwin (chlorek potasu) i karnalit (uwodniony podwójny chlorek potasu i magnezu).\n\nZwiązki \n\nWśród nieorganicznych związków chloru znajdują się kwas solny i 4 kwasy tlenowe oraz ich sole: chlorki i sole tlenowych kwasów chloru:\n kwas solny (chlorowodorowy), HCl; sole chlorki (stopień utlenienia −I)\n kwas podchlorawy, HClO; sole podchloryny (st. utl. I)\n kwas chlorawy, HClO2; sole chloryny (st. utl. III)\n kwas chlorowy, HClO3; sole chlorany (st. utl. V)\n kwas nadchlorowy, HClO4; sole nadchlorany (st. utl. VII)\nZ tlenem chlor tworzy 6 tlenków: Cl2O, Cl2O3, ClO2, Cl2O4 (ClOClO3), Cl2O6, Cl2O7.\n\nDo organicznych związków chloru należą m.in. chloraminy, niektóre dioksyny, chlorowane węglowodory (np. czterochlorek węgla i chloroform).\n\nZnaczenie biologiczne \nJest powszechny w przyrodzie i występuje w większości organizmów żywych. Chlor ma duże znaczenie biologiczne, należy do makroelementów. Jony chloru należą do głównych anionów w płynach organizmu, tym samym regulując równowagę elektrolityczną płynów ustrojowych. W postaci kwasu solnego jest używany do aktywacji enzymów trawiennych przez wiele zwierząt (wydzielanych w żołądku). W organizmie człowieka o wadze 70 kg znajduje się około 95 g chloru. Dzienny obieg tego pierwiastka (spożywanie i wydalanie) zależnie od osoby zawiera się w przedziale 85—250 mg.\n\nToksyczność \nGazowy chlor działa drażniąco na układ oddechowy i błony śluzowe, może prowadzić do obrzęku płuc, a w dużych stężeniach do śmierci. W powietrzu jest wyczuwalny przy stężeniu 3,5 ppm, stężenie śmiertelnie niebezpieczne to ponad 800 ppm. Z powodu tych właściwości był stosowany jako broń chemiczna w czasie I wojny światowej. Wartość średnia ważona dopuszczalna w długim przedziale czasu (8 godzin na dzień) nie powinna przekroczyć 0,7 mg/m3; NDSCh wynosi 1,5 mg/m3."}
{"id": "plwiki:825:Chrom", "text": "Chrom (Cr, łac. chromium) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy z bloku d układu okresowego. Ma 13 izotopów, od 45Cr do 57Cr, z czego trwałe są izotopy 50, 52, 53 i 54. Został odkryty w roku 1797 przez Louisa Nicolasa Vauqellina.\n\nNazwa \nNazwa wywodzi się od greckiego słowa „chroma” oznaczającego „kolor”. Chrom na różnych stopniach utlenienia tworzy liczne związki, które mają różne barwy. Np. rubin to kryształ korundu z niewielką domieszką atomów chromu(III).\n\nWystępowanie \nWystępuje w skorupie ziemskiej w ilościach ok. 102 ppm, głównie w postaci minerałów chromitu i krokoitu.\n\nZ punktu widzenia odżywiania najlepszym źródłem chromu są drożdże piekarskie, a także ryby i owoce morza, produkty pełnoziarniste, kolby kukurydzy, gotowana wołowina, jabłka oraz kasze.\n\nProdukcja przemysłowa \n\nŚwiatowe wydobycie chromitu (FeCr2O4) wyniosło w roku 2002 ok. 13,5 mln ton. Wyprodukowano z niego ok. 6,1 mln ton chromu w postaci żelazochromu (stopu chromu i żelaza o średniej zawartości chromu 57%) i stali nierdzewnej (zawartość chromu ok. 17%). Najwięksi producenci żelazochromu w 2002 to (wartości szacunkowe, bez USA, które nie ujawniły danych): RPA (44%), Kazachstan (17%), Chiny (8%), Indie (6%), Zimbabwe (5%), Finlandia (5%) Rosja (4%), Brazylia (3%) i Szwecja (2%); reszta krajów wytworzyła ok. 6% światowej produkcji.\n\nDwa główne produkty wytwarzane z rudy chromu to żelazochrom i chrom metaliczny. Procesy ich produkcji różnią się znacząco. W celu otrzymania żelazochromu, chromit redukowany jest w piecu łukowym lub za pomocą aluminium (lub krzemu) w procesie aluminotermicznym. W celu otrzymania czystego chromu, żelazo z rudy oddzielane jest w dwuetapowym procesie. W pierwszym etapie chromit ogrzewany jest w obecności powietrza z mieszaniną CaCO3 i Na2CO3, w wyniku czego chrom ulega utlenieniu do stopnia VI (chromiany, ), podczas gdy żelazo tworzy nierozpuszczalny w wodzie Fe2O3. Chromiany wymywane są następnie z mieszaniny w podwyższonej temperaturze i przekształcany w dwuchromian (), za pomocą kwasu siarkowego:\n\n 4 FeCr2O4 + 8 Na2CO3 + 7 O2 → 8 Na2CrO4 + 2 Fe2O3 + 8 CO2\n\n 2 Na2CrO4 + H2SO4 → Na2Cr2O7 + Na2SO4 + H2O\n\nOtrzymany dwuchromian może zostać zredukowany za pomocą węgla do Cr2O3, który redukowany jest dalej do chromu metalicznego metodą aluminotermiczną:\n Na2Cr2O7 + 2 C → Cr2O3 + Na2CO3 + CO\n Cr2O3 + 2 Al → Al2O3 + 2 Cr\n\nWłaściwości \nChrom metaliczny jest srebrzystoszarym metalem (z błękitnym połyskiem w świetle); na powietrzu reaguje z tlenem, ulega pasywacji i powstaje tlenek chromu(III), który tworzy powłokę ochronną i zabezpiecza postępowaniu korozji na metalu. Z kwasami reaguje łatwiej niż molibden i wolfram. Roztwarza się w rozcieńczonym kwasie solnym i siarkowym (o ile nie jest szczególnie wysokiej czystości), natomiast w stężonym i rozcieńczonym kwasie azotowym oraz w wodzie królewskiej ulega pasywacji.\n\nZastosowania \nZe względu na swoje antykorozyjne właściwości, chrom jest stosowany jako zewnętrzna warstwa pokrywająca elementy stalowe, poprawiająca ich wygląd oraz chroniąca przed korozją. Warstwa taka spełnia swoje zadanie pod warunkiem, że jest szczelna i ciągła. W przypadku nieciągłości powłoki chromowej powstaje ogniwo korozyjne, gdzie stal pełni rolę utleniającej się anody.\n\nPowłoki nakładane w celach dekoracyjnych są zazwyczaj cienkie (poniżej 1 μm). Osadza się je na podwarstwie miedzi i niklu. Powłoki nakładane w celach technicznych (np. dla polepszenia właściwości ciernych względem stali, poprawy odporności na ścieranie) mają zazwyczaj grubość 5 – 200 μm (niekiedy do 1 mm). Powłoki o grubości większej niż 25 μm charakteryzują się bardzo wysoką twardością – do ok. 1000 HV, są jednak kruche. Na przedmioty podlegające ścieraniu i pracujące w warunkach niedostatecznego smarowania (np. cylindry w silnikach spalinowych) nakłada się porowatą warstwę chromu. We wgłębieniach i porach warstwy zbiera się smar ułatwiający poślizg. Wytwarzanie warstw porowatych polega na dodatkowej obróbce anodowej chromowanego przedmiotu.\n\nChrom jest także składnikiem stali nierdzewnych (chromowych). Stal taka jest stosowana m.in. w armaturze łazienkowej lub w samochodach, ale także w produkcji samolotów, broni i pojazdów wojskowych.\n\nBarwniki i pigmenty \nMinerał krokoit (chromian ołowiu PbCrO4) znalazł zastosowanie jako żółty pigment wkrótce po jego odkryciu. Po opracowaniu metod syntezy, żółcień chromowa obok żółcieni kadmowej była najczęściej stosowanym pigmentem, co zawdzięczała jaskrawej barwie i odporności na fotodegradację. Używano ich m.in. do malowania szkolnych autobusów w USA oraz pojazdów pocztowych w Niemczech. Zastosowanie to jednak zostało ograniczone w trosce o środowisko. Zastępowane są barwnikami organicznymi, niezawierającymi metali ciężkich. Inne pigmenty oparte na chromie, to np. czerwień chromowa (zasadowy chromian ołowiu, PbCrO4·Pb(OH)2). Zieleń chromowa to mieszanina błękitu pruskiego i żółcieni chromowej, podczas gdy zieleń chromowa tlenkowa to tlenek chromu(III).\n\nZwiązki \nWażnym przemysłowo związkiem jest FeCr2O4 (FeO•Cr2O3), występujący jako minerał chromit.\n\nRoztwory soli Cr(III) i Cr(VI) mają bardzo intensywne barwy (zieloną i pomarańczową), co jest wykorzystywane w fotochemii i technikach kolorymetrycznych.\n\nRoztwór K2Cr2O7 w stężonym kwasie siarkowym (chromianka) ma silne właściwości utleniające i może służyć do mycia szkła laboratoryjnego.\n\nTlenek chromu(III) (zieleń chromowa) jest używany jako pigment.\n\nSole chromu(VI) są toksyczne i mają właściwości rakotwórcze.\n\nZnaczenie biologiczne \nChrom jest obecny w centrach aktywnych wielu enzymów i jest niezbędnym do życia mikroelementem. Wspomaga on funkcję insuliny, najpewniej wspomaga łączenie z jej receptorem lub zwiększa wpływ tego hormonu na katabolizm tłuszczów i cukrów. Zachowanie jego prawidłowego stężenia we krwi zmniejsza apetyt oraz pozwala na lepszą kontrolę poziomu cholesterolu.\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n\n Maria Głowacka: Powłoki i warstwy wierzchnie – wybrane zagadnienia (skrypt), Rozdział II: Powłoki elektrolityczne (galwaniczne)\n\nPierwiastki chemiczne"}
{"id": "plwiki:827:Cynk", "text": "Cynk (Zn, ) – pierwiastek chemiczny, metal przejściowy z grupy cynkowców w układzie okresowym (grupa 12).\n\nOdkryto 30 izotopów cynku z przedziału mas 54–83, z czego trwałe są izotopy , , ,  i .\n\nZostał odkryty w Indiach lub Chinach przed 1500 rokiem p.n.e. Do Europy wiedza o tym metalu zawędrowała dopiero w XVII wieku.\n\nWystępowanie \nW skorupie ziemskiej występuje w ilości 25 ppm (molowo)/79 ppm (wagowo) w postaci minerałów – głównie są to blenda cynkowa i smitsonit.\n\nW Polsce największe złoża rud cynku (wraz z rudami ołowiu) stwierdzona na północy i północnym wschodzie Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Wydobywane są głównie w okolicach Olkusza.\n\nW produktach żywnościowych duże ilości związków cynku znajdują się w ostrygach, chudym mięsie, drobiu i rybach. Dostarczają go również kasze i chleb pełnoziarnisty.\n\nOtrzymywanie \nCynk na skalę przemysłową otrzymuje się metodą pirometalurgiczną bądź hydrometalurgiczną. Proces pirometalurgiczny polega zazwyczaj na prażeniu spiekającym koncentratów zawierających siarczek cynku, a następnie redukcji otrzymanego w wyniku prażenia tlenku cynku w piecach szybowych specjalnej konstrukcji, wyposażonych w kondensator do szybkiego skraplania powstających par cynku. Dawniej proces ten prowadzono najczęściej w tzw. muflach poziomych. W procesie hydrometalurgicznym koncentrat poddaje się ługowaniu roztworem kwasu siarkowego, otrzymany roztwór siarczanu cynku oczyszcza się i wydziela z niego metaliczny cynk drogą elektrolizy. Następnie okresowo zdziera się cynk z katod, przetapia i odlewa w tzw. gąski.\n\nWłaściwości fizyczne i chemiczne \nCynk metaliczny jest błękitnobiałym, kruchym metalem. Na powietrzu ulega podobnej jak aluminium pasywacji. Cynk jest bardzo reaktywny zarówno w środowisku kwasowym, jak i zasadowym, nie reaguje natomiast z wodą w warunkach obojętnych.\n\nZwiązki \nZnO\n\nSzeroko stosowanym związkiem cynku jest jego tlenek ZnO (biel cynkowa), który jest wykorzystywany jako dodatek do farb i lakierów oraz jako wypełniacz i stabilizator gumy i tworzyw sztucznych.\n\nZnSO4 • 7H2O\n\nSiarczan cynku znajduje zastosowanie w  przemyśle włókienniczym, zapałczanym i medycynie oraz jako środek flotacyjny.\n\nZnS\n\nSiarczek cynku wykorzystuje się do wytwarzania farb.\n\nZnCl2\n\nChlorek cynku to środek przeciwgnilny. Stosuje się go impregnowania drewna.\n\nCynk-65 \nIzotop podlegający rozpadowi beta plus, emitując promieniowanie gamma o energii 1,115 MeV, promieniowanie anihilacji (511 keV) i promieniowanie charakterystyczne linii Kα miedzi (8,047 keV). Stosowany w metodzie atomów znaczonych.\n\nZastosowanie \nNajważniejsze zastosowanie technologiczne cynku to pokrywanie nim blach stalowych (stal ocynkowana), w celu uodpornienia na korozję; jest też składnikiem wielu stopów, np. mosiądzu, tombaku (z miedzią) i znalu (z glinem).\n\nStosowany jest także w ogniwach elektrycznych Daniella i Leclanchégo.\n\nDzięki właściwościom przeciwzapalnym i bakteriobójczym związki cynku stosowane są w medycynie i kosmetologii, np. jako składniki środków dermatologicznych.\n\nZnaczenie biologiczne \n\nCynk jest jednym z niezbędnych mikroelementów – fakt ten został potwierdzony dopiero w 1957 roku. Jest obecny w centrach aktywnych wielu (około 200) enzymów uczestniczących w różnych procesach, w tym w przemianach metabolicznych. Ponadto wiele czynników transkrypcyjnych, białek regulatorowych i innych typów białek wiążących DNA zawiera tzw. palce cynkowe. W związku z tym cynk ma wpływ na wszystkie podstawowe procesy życiowe. Bierze udział między innymi w mineralizacji kości, gojeniu się ran, wpływa na pracę układu odpornościowego, prawidłowe wydzielanie insuliny przez trzustkę oraz na stężenie witaminy A i cholesterolu. Ma swój udział w regulacji ciśnienia krwi i rytmu serca. Jest też niezbędny przy syntezie związków regulujących wzrost i rozwój roślin. Cynk zwiększa produkcję plemników.\n\nJego minimalne dzienne spożycie wynosi 5 mg, zalecane 15–20 mg. Wchłanianie z przewodu pokarmowego kształtuje się na poziomie 10–40% i zachodzi głównie w jelicie cienkim. Wchłanianie z pokarmu jest regulowane hormonalnie i zależy od zapotrzebowania (zwiększa się w stanach niedoboru). Białka zwierzęce i kwas cytrynowy ułatwiają absorpcję cynku, natomiast żelazo i miedź utrudniają ją.\n\nNiedobór cynku powoduje niedokrwistość, spowolnienie tempa wzrostu, wady wrodzone, złe gojenie się ran, łuszczycopodobne zmiany skórne, zapalenia skóry i utratę owłosienia, złą tolerancję glukozy, biegunki, utratę apetytu. U dorosłych mogą również wystąpić: kurza ślepota, zmniejszenie odporności, zaburzenia w grasicy i węzłach chłonnych, zaburzenia smaku i węchu (ocenia się, że przyczyną ok. 25% objawów zaburzeń smaku i węchu jest niedobór cynku). Może sprzyjać miażdżycy tętnic, ponieważ zmniejsza odporność komórek na uszkodzenia. U dzieci niedobór cynku sprawia, że są niższe niż rówieśnicy i gorzej się rozwijają umysłowo. Najwyższy wskaźnik niedoboru tego pierwiastka wynoszący 54% odnotowano w Demokratycznej Republice Konga.\n\nCzęść badań wskazuje, że podawanie cynku może zmniejszać natężenie objawów u dzieci z ADHD mających niedobory tego pierwiastka. Rola suplementacji cynku w tej chorobie nie jest jednak potwierdzona i wymaga dalszych badań.\n\nNiedobór pierwiastka u roślin powoduje chlorozę i karlenie liści.\n\nCynk działa leczniczo na wrzody żołądka, uporczywe żylaki, reumatyzm, owrzodzenia, trądzik, choroby skórne.\n\nSole cynku(II) w dużych ilościach są rakotwórcze.\n\nRegularne zażywanie niektórych farmaceutyków, w tym pigułek antykoncepcyjnych, oraz picie alkoholu powoduje obniżenie poziomu cynku w organizmie człowieka.\n\nZobacz też \n stopy cynku\n\nUwagi\n\nPrzypisy \n\n \nPierwiastki chemiczne"}
{"id": "plwiki:853:Czas", "text": "Czas – wielkość fizyczna określająca kolejność zdarzeń oraz odstępy między zdarzeniami zachodzącymi w tym samym miejscu. Pojęcie to jest również przedmiotem rozważań filozoficznych; może być rozumiana jako:\n chwila, punkt na osi czasu,\n odcinek czasu,\n trwanie,\n zbiór wszystkich punktów i okresów czasowych,\n czwarta współrzędna czasoprzestrzeni w teorii względności.\n\nKoncepcje czasu\n\nW fizyce \nW fizyce klasycznej jest samodzielną wielkością niezależną od innych wielkości biegnącą w takim samym rytmie w całym Wszechświecie. W mechanice relatywistycznej czas stanowi czwartą współrzędną czasoprzestrzeni, jego upływ zaś zależy od obserwatora i jest różny dla różnych obserwatorów.\n\nWedług Newtona istnieje tylko jeden, uniwersalny i wszechobejmujący czas – płynie on w jednostajnym tempie i nic nie wywiera na niego wpływu. Jest więc absolutny i obiektywnie jednakowy w całym wszechświecie. Leibniz sprzeciwiał się teorii Newtona utrzymując, że czas jest porządkiem następstwa zdarzeń zachodzących w świecie – bez świata (zdarzeń) nie może być mowy o żadnym czasie. Także George Berkeley oponował, iż bez umysłu, który by postrzegał ruch, sama idea czasu staje się zwykłą iluzją.\n\nSzczególna teoria względności Einsteina wprowadziła do fizyki nowe pojęcie czasu. Okazało się, że upływ czasu zależny jest od prędkości układu odniesienia, w którym się go mierzy. Jeżeli znajdujemy się na powierzchni Ziemi i mija nas przyjaciel w statku kosmicznym poruszającym się z prędkością porównywalną do prędkości światła w próżni, wydaje nam się, że jego zegar chodzi wolniej od naszego (dylatacja czasu). W życiu codziennym różnice te są niemierzalne, jednak w przypadku układów poruszających z prędkościami zbliżonymi do prędkości światła w próżni różnica pomiaru jest już bardzo duża.\n\nOgólna teoria względności Einsteina uwzględnia związek czasu z polem grawitacyjnym. Czas nie płynie już odrębnie, lecz jest związany jako czwarty wymiar w pojęciu czasoprzestrzeni. Zgodnie z podstawowym założeniem ogólnej teorii względności, grawitacja powoduje zakrzywienie czasoprzestrzeni. Zegary umieszczone w silniejszym polu grawitacyjnym chodzą wolniej, dlatego zegar leżący na powierzchni Ziemi chodzi wolniej, niż zegar umieszczony np. na szczycie wieży. Na co dzień różnice te są zaniedbywalnie małe, gdy jednak potrzeba bardzo dokładnego wyznaczania czasu, a z niego położenia, odchylenia te należy brać pod uwagę. Uwzględniono je na przykład w systemie GPS.\n\nW filozofii \nJednym z tematów dyskusji filozofów i naukowców był m.in. spór o absolutny bądź względny charakter czasu.\n\nWedle pitagorejczyka Parona czas jest czymś nieuporządkowanym, gdyż powoduje on utratę pamięci, zapominanie. W tym sensie czas jest bardziej przyczyną ginięcia, niż powstawania (Arystoteles, Fizyka 222b). Dla samego filozofa czas był jedynie ilością ruchu, odliczaniem poszczególnych momentów ‘teraz’ ze względu na ‘wcześniej’ i ‘później’.\n\nPlaton wierzył w czas cykliczny, będący stworzonym przez demiurga „ruchomym obrazem wieczności, poruszającym się według liczby”. Za to Arystoteles utożsamiał czas z ruchem – przejściem od możności do aktu.\n\nŚw. Augustyn rozważa w XI księdze Confessiones różne aspekty czasu. Wypowiada pogląd, że jest on bezcenny, nierozłączny ze zmianą (ruchem), stanowi pewien wymiar świata materialnego i wiąże się z przemijalnością. Teraźniejszość (to, co istnieje materialnie) jest dla niego czasem zauważanym (choć nieuchwytnym), przeszłość (to, co istniało) – pamiętanym, a przyszłość (to, co będzie istniało) – oczekiwanym; waha się jednak, czy te dwie ostatnie odmiany gdziekolwiek jeszcze (już) istnieją. Z całą pewnością stwierdza zaś, że czas stworzył Bóg, który znajduje się poza nim.\n\nZdaniem Kanta (estetyka transcendentalna) czas i przestrzeń są apriorycznymi formami naszej zmysłowości. Mają one swoje źródło w podmiocie i stosują się do wszystkich zjawisk (tzn. zmysły dostarczają wrażeń już ukształtowanych czasoprzestrzennie). Czas (i przestrzeń) ukazują się nam w doświadczeniu jako realne, jednak podczas transcendentalnej analizy okazują się „być” idealne – stają się niczym, gdy chcemy je rozważać niezależnie od doświadczenia.\n\nZ kolei Bergson dokonuje istotnego rozróżnienia pomiędzy matematycznym, dyskretnym czasem (nauka) rozbitym na chwile i pojmowanym w sposób przestrzenny, a czasem „rzeczywistym”, czystym dzianiem się, ciągłością, która dana nam jest w introspekcyjnym doświadczeniu.\n\nW koncepcji Husserla strumień czasu oglądany w swym czystym przepływie staje się tożsamy z samą świadomością (transcendentalną i absolutną). Ostateczne źródło czasu stanowi tym samym świadomość, która uobecnia się sobie samej – będąc źródłem czasu jest źródłem wszelkiego istnienia nadając mu sens. „Ja jestem” = istnieje strumień świadomości, w nim Ja objawia się sobie samemu za pośrednictwem i pod postacią czasu.\n\nJak pisał Heidegger w swoim Sein und Zeit, czas nie „jest” obecny ani w podmiocie, ani też w przedmiocie; nie jest wewnątrz bytu, ani na jego zewnątrz i „jest” on „wcześniej” od wszelkiej subiektywności oraz obiektywności, ponieważ stanowi warunek możliwości nawet dla owego „wcześniej”. Jak więc czas w ogóle „jest”?\n\nJednostki czasu\n\nJednostka podstawowa czasu w SI i CGS \n sekunda (s)\n\nPodwielokrotności sekundy\n\nWywodzące się z systemu sześćdziesiątkowego \n minuta = 60 sekund\n kwadrans = 15 minut = 900 sekund\n godzina = 60 minut = 3600 sekund\nJednostki te są w powszechnym użyciu. Są jednym z niewielu reliktów sześćdziesiątkowego systemu liczbowego wywodzącego się z kultury sumeryjskiej.\n\nAstronomiczne \n doba (dzień) = 24 godziny = 86 400 sekund\n tydzień = 7 dni = 604 800 sekund\n miesiąc = 28, 29, 30 lub 31 dni = 2 419 200 (dla 28 dni) / 2 505 600 (dla 29 dni) / 2 592 000 (dla 30 dni) / 2 678 400 (dla 31 dni) sekund\n kwartał = 3 miesiące = 7 776 000 (dla 90 dni – I kwartał roku nieprzestępnego) / 7 862 400 (dla 91 dni – I kwartał roku przestępnego i II kwartał) / 7 948 800 (dla 92 dni – III i IV kwartał) sekund\n rok = 12 miesięcy = 365 lub 366 dni = 31 536 000 (dla 365 dni) / 31 622 400 (dla 366 dni) sekund\n dekada = 10 dni w odniesieniu do miesiąca albo 10 lat w odniesieniu do wieku (864 000 sekund dla 10 dni, 315 512 800 sekund dla 10 lat z dwoma latami przestępnymi, 315 599 200 sekund z trzema latami przestępnymi)\n wiek = 100 lat\n tysiąclecie (milenium) = 1000 lat"}
{"id": "plwiki:875:Cząstka elementarna", "text": "Cząstka elementarna – cząstka, będąca podstawowym budulcem, czyli najmniejszym i nieposiadającym wewnętrznej struktury. Niemniej pojęcie to ze względów historycznych ma trochę inne znaczenie. Badaniem tych cząstek zajmuje się fizyka cząstek elementarnych.\n\nHistoria \nPojęcie cząstki elementarne wprowadzono w latach 1930–1935 i oznaczało ono elektron, proton, neutron i kwant pola elektromagnetycznego (foton). W tamtych czasach uznawano, że cała materia zbudowana jest z tych cząstek.\n\nW latach późniejszych odkryto miony, mezony, hiperony i wiele innych cząstek oraz ich antycząstki, początkowo wszystkie były uznane za elementarne. Obecnie znanych jest ponad 200 takich cząstek, większość z nich współcześnie nie jest już uważana za elementarne.\n\nPróby zmiany definicji \nWśród fizyków nie ma obecnie jednomyślności w uznaniu definicji cząstki elementarnej, choć przeważa pogląd, że cząstkami elementarnymi są te wszystkie cząstki, które są niezbędne do wyjaśnienia własności wszystkich form materii, i tylko te, których nie można wyjaśnić przez inne cząstki. Z definicji tej wynika, że są one jednocześnie podstawowym budulcem materii i nie posiadają wewnętrznej struktury.\n\nTak zwana hipoteza demokracji cząstek zakłada, że wszystkie cząstki są sobie nawzajem potrzebne i nawzajem tłumaczą się teoretycznie. W myśl tego poglądu oraz ze względów historycznych terminu cząstki elementarne używa się czasem także w odniesieniu do hadronów (czyli do kilkuset cząstek jak proton, czy neutron, niebędących w istocie cząstkami elementarnymi).\n\nTerminu tego używa się jednak tylko w kontekście, w którym rozumiany jest jednoznacznie.\n\nNiejednoznaczności w definicji spowodowały wprowadzenie pojęcia cząstki fundamentalne określające cząstki elementarne w myśl pierwszej definicji.\n\nŚcisła definicja cząstek elementarnych (w znaczeniu fundamentalnych) oznacza, że w miarę postępu badań pewne cząstki mogą przestać być uznawane za elementarne.\n\nCząstki elementarne w strukturze materii \nZ cząstek elementarnych zbudowane są wszystkie inne cząstki. Na przykład atomy zbudowane są z mniejszych cząstek takich jak elektrony, protony i neutrony. Protony i neutrony są również cząstkami złożonymi z innych, bardziej podstawowych cząstek – kwarków. Najważniejszym problemem w fizyce cząstek jest znalezienie czegoś, co można uznać za cząstki fundamentalne, z których, jak z budulca, złożone byłyby wszystkie inne cząstki „elementarne”, a które same nie byłyby już złożone z niczego innego.\n\nCząstki elementarne modelu standardowego \nModel standardowy wprowadza:\n 12 cząstek, z których zbudowana jest materia, zwanych fermionami;\n 12 cząstek, odpowiedzialnych za przenoszenie oddziaływań między innymi cząstkami, zwanych bozonami („cząstek promieniowania”).\n\nFermiony \nDwanaście rodzajów fermionów podzielonych jest na trzy rodziny, po cztery cząstki w każdej. Sześć z nich to kwarki, pozostałe sześć to leptony. Trzy z leptonów są neutrinami (obojętnymi elektrycznie), dalsze trzy mają ładunek elektryczny -1: elektron, mion i taon.\n\nOprócz tego należy uwzględnić dwanaście rodzajów antycząstek do wymienionych tu fermionów. Antycząstką elektronu jest pozyton  o ładunku +1, dodatni mion  jest antycząstką mionu, zaś dodatni taon  antycząstką taonu. Antykwarkami są: antykwark górny  antykwark dolny  antykwark powabny  antykwark dziwny  antykwark wysoki  i antykwark niski  Antyneutrina to antyneutrino elektronowe  antyneutrino mionowe  i antyneutrino taonowe \n\nJak dotąd nigdy nie zaobserwowano kwarków i antykwarków w stanie wolnym, tzn. niepołączonych w inne cząstki. Kwark może łączyć się z antykwarkiem, tworząc mezon: kwarki charakteryzują się „kolorem” – odpowiedni antykwark obdarzony jest wówczas „antykolorem”. Kolor i antykolor znoszą się wzajemnie, dając w wyniku kolor biały, co oznacza kolor obojętny (nie ma to nic wspólnego z kolorami widzianymi, jedynie taka jest terminologia). Kwarki mogą też łączyć się z innymi kwarkami w grupy po trzy, tworząc bariony: kwark „czerwony” łączy się z „zielonym” i „niebieskim”. Ich kolory znów znoszą się dając kolor biały, czyli znów brak ładunku koloru. Trzy antykwarki, „antyczerwony”, „antyzielony” i „antyniebieski” w połączeniu dają antybarion o kolorze „antybiałym”, co oznacza, że antybarion również nie przejawia ładunku koloru. Kolor i antykolor są jedynie cechami kwarków i antykwarków i nie mogą istnieć oddzielnie od nich.\n\nSame kwarki mogą przenosić ładunek elektryczny, który jest ułamkową częścią ładunku elementarnego, ale jak dotąd w przyrodzie nie został on zaobserwowany – model standardowy przewiduje, że kwarki łączą się w taki sposób, że wypadkowy ładunek powstałej cząstki jest całkowitą krotnością ładunku elementarnego. Ładunek przenoszony przez kwarki może być równy +2/3 lub –1/3 ładunku elementarnego, antykwarki przenoszą wówczas ładunek –2/3 lub +1/3.\n\nBozony \n\nZ 12 rodzajów bozonów 8 to tak zwane gluony. Są to obojętne cząstki o masie spoczynkowej zero, obdarzone jednocześnie „kolorem” i „antykolorem”. Gluony są podobne do mezonów, jednak są kolejnym rodzajem cząstek fundamentalnych – nie są zbudowane z kwarków, ani nie są kwarkami. W przypadku gluonów kolor i antykolor nie znoszą się wzajemnie: istnieją gluony niosące kolor „czerwony”/„antyzielony”, co w przypadku mezonów nie jest możliwe. Gluony są odpowiedzialne za przenoszenie oddziaływań silnych.\n\nZ pozostałych bozonów fundamentalnych trzy: wuony ( ) i zeton  są odpowiedzialne za przenoszenie oddziaływań słabych. Ostatnim bozonem fundamentalnym jest foton, który pośredniczy w przenoszeniu oddziaływań elektromagnetycznych. Bozonami, czyli cząstkami o spinie całkowitym, są również mezony. Jako złożone z kwarków nie są jednak bozonami fundamentalnymi.\n\nNowe teorie \nObecnie zaczyna panować przekonanie, że model standardowy jest teorią tymczasową i trwają intensywne prace nad znalezieniem teorii bardziej podstawowej – być może cząstki uważane za „elementarne” przez model standardowy, w nowej teorii okażą się cząstkami złożonymi; fizycy mają też nadzieję, że będzie ona zawierała cząstki nieujęte w modelu standardowym. Chodzi tu przede wszystkim o hipotetyczne grawitony, które miałyby być odpowiedzialne za przenoszenie oddziaływań grawitacyjnych. Ogólna teoria miałaby łączyć wreszcie wszystkie cztery typy podstawowych oddziaływań w przyrodzie.\n\nWedług teorii superstrun, każda cząstka fundamentalna jest przejawem innego rodzaju drgań superstruny (struny drgają bezustannie w sposób podobny jak fale stojące: cząstki miałyby być obrazem drgań analogicznie jak orbitale atomowe w modelu atomu Bohra są węzłami fali stojącej według teorii fal materii). Wszystkie struny są takie same, różne są jedynie sposoby ich wibracji. Masywniejsze cząstki odpowiadają drganiom strun o większej energii. W teorii superstrun jednakże cząstki nie zawierają strun – one są strunami."}
{"id": "plwiki:928:CD (ujednoznacznienie)", "text": "płyta kompaktowa – poliwęglanowy krążek z zakodowaną cyfrowo informacją do bezkontaktowego odczytu światłem lasera optycznego\n CD – antygen różnicowania komórkowego, gronko różnicowania, kompleks różnicowania; standard używany w celu identyfikacji molekuł na powierzchni komórek\n C.D. – album muzyczny grupy Kombii\n kadm (symbol chemiczny: Cd) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych układu okresowego\n kandela (symbol: cd) – jednostka światłości źródła światła\n cd – polecenie powłoki służące do przemieszczenia się pomiędzy katalogami w systemie operacyjnym\n CD – kod przypisany Demokratycznej Republice Konga według standardu ISO 3166-1 alfa-2\n .cd – domena internetowa przypisana do Demokratycznej Republiki Konga\n korpus dyplomatyczny – skrót od francuskiego corps diplomatique\n choroba Leśniowskiego-Crohna – w medycynie jest skrótem oznaczającym chorobę Leśniowskiego-Crohna (ang. Crohn’s disease)\n CD – w informatyce jest skrótem oznaczającym collision detection – wykrywanie kolizji pakietów w sieciach komputerowych\n Cash Dispenser – rodzaj bankomatu\n\nZobacz też \n ČD – skrót od České dráhy"}
{"id": "plwiki:930:Cal", "text": "Cal (ang. inch; skrót lub symbol: in albo ″) – pozaukładowa jednostka miary długości, odpowiadająca początkowo potrojonej długości średniego ziarna jęczmienia. Jedna z tzw. jednostek imperialnych. Stanowi 1/12 stopy. W USA cal jest podstawową jednostką miary, używaną m.in. w budownictwie, medycynie, policji (np. do pomiaru wzrostu człowieka), mechanice i wielu innych dziedzinach. W Polsce stosowany w hydraulice (średnica rur, złącz itp.), jako miara przekątnej ekranów monitorów, telewizorów i innych urządzeń wyświetlających obraz oraz w niektórych dyscyplinach sportowych, jak np. łucznictwo (ze względu na niewielką liczbę producentów profesjonalnego sprzętu, produkowanego w większości w USA).\n 1″ = 1 in = 1 cal = 25,4 mm, zwany też „calem międzynarodowym”.\n\nW zapisie do oznaczenia cala stosuje się symbol bis (o numerze unikodowym U+2033).\n\nWartości cala dawniej \nDawniej cal miał różne wartości, np.:\n 1 cal angielski = 25,3995 mm\n 1 cal polski (staropolski) = 24,8 mm \n 1 cal polski (nowopolski, 1819–1848) = 24,0 mm\n 1 cal pruski (Zoll) = 26,17 mm\n 1 cal francuski (pouce) = 27,06994875 mm (szerokość kciuka króla Francji – prawo 19 Frimaire’a roku VIII (10 grudnia 1799)) dokładnie 750/27706 metra we Francji i Québecu\n 1 cal reński = 26,1541 mm\n 1 cal rosyjski (дюйм od hol. duim „kciuk”) =  25,3995 mm\n 1 cal wiedeński (Wiener Zoll) = 26,3402 mm\n 1 cal hiszpański (pulgada) = 23,2166 mm\n\nPonadto w USA jest jeszcze w użyciu amerykański cal geodezyjny ≈ 25,4000508 mm, a dokładniej:\n 1 m = 39,37 cali geodezyjnych\n\nDługość cala angielskiego również nie była stała, był on bowiem kilkakrotnie kalibrowany.\n 1819 – około 25,400438 mm\n 1895 – 25,37649999978 mm\n 1922 – 25,399956 mm\n 1932 – 25,399950 mm\n 1947 – 25,399931 mm\n\nRury calowe \nŚrednice zewnętrzne wybranych calowych rur stalowych z uwzględnieniem średniej grubości ścianki:\n 2″ = 60,3 mm; DN 50\n 1½″ = 48,3 mm; DN 40\n 1¼″ = 42,4 mm; DN 32\n 1″ = 33,7 mm; DN 25\n ¾″ = 26,9 mm; DN 20\n ½″ = 21,3 mm; DN 15\n\nWyjaśnienie: inne wartości są wynikiem grubości ścianki rury o danej średnicy, ponieważ:\n 1 cal = 25,4 mm i w hydraulice rura tzw. 1-calowa ma średnicę 1 cala, lecz jest to rozmiar średnicy wewnętrznej (tj. otworu przepływu),\n  rura o wewnętrznej średnicy 1 cal ma ściankę grubości 4,15 mm, uwzględniając grubość ścianki, zewnętrzna średnica rury ma wymiar 33,7 mm (grubości ścianki są różne dla rur o różnych średnicach).\n\nZobacz też \n\n mil – jednostka miary równa 1/1000 cala\n pozaukładowe jednostki miary\n układ SI\n\nPrzypisy \n\nAnglosaskie jednostki długości\nDawne jednostki długości"}
{"id": "plwiki:949:C (język programowania)", "text": "C – imperatywny, proceduralny język programowania ogólnego przeznaczenia, stworzony na początku lat 70. XX wieku przez Dennisa Ritchiego, ówczesnego pracownika Bell Labs. W języku C powstały narzędzia systemowe dla Uniksa, a potem również kod systemu Unix. Język C został ustandaryzowany w 1989 roku przez ANSI. Od tego czasu jego rozwojem zajmuje się grupa robocza w ramach ISO.\n\nJęzyk C powstawał jako rozwinięcie języka B, wzbogacając się stopniowo o kolejne funkcje. Okresy najszybszego rozwoju języka C to lata 1972–1973 oraz 1977–1979. Z kolei lata 1980. to czas zdobywania przez niego popularności, czego efektem była dostępność kompilatorów dla praktycznie wszystkich używanych wtedy architektur komputerów i systemów operacyjnych.\n\nC jest jednym z popularniejszych języków programowania. Służy zarówno do pisania elementów systemów operacyjnych, jak i aplikacji użytkowych. Mimo to spotyka się z krytyką z powodu pewnych decyzji projektowych, takich jak priorytety operatorów lub nadmiernie lakoniczna składnia.\n\nHistoria \nPoczątki C są ściśle związane z rozwojem systemu Unix, napisanego pierwotnie przez Dennisa Ritchiego i Kena Thompsona w asemblerze na komputer PDP-7. Późniejsza wersja systemu, przeznaczona na maszynę PDP-11, również powstała w asemblerze.\n\nThompson czuł potrzebę wykorzystania języka wyższego poziomu do napisania narzędzi systemowych dla Uniksa. Początkowo próbował przygotować kompilator Fortranu, lecz dość szybko porzucił ten pomysł. W zamian stworzył własną, okrojoną wersję BCPL, którą nazwał B. W języku tym powstało niewiele narzędzi, ponieważ wynikowe programy były powolne oraz nie mogły korzystać z adresowania poszczególnych bajtów pamięci (funkcji dostępnej np. w PDP-11).\n\nWczesny rozwój \nDennis Ritchie rozpoczął w 1972 roku rozwijanie języka B. Jedną z pierwszych zmian było dodanie typów danych dla zmiennych. Początkowo dostępne były dwa: znakowy (char) i całkowitoliczbowy (int). Wprowadzono również sposób deklarowania zmiennych typu wskaźnikowego oraz odwołań do funkcji. Tak znaczące zmiany spowodowały, że Ritchie nadał językowi nową nazwę: C.\n\nZgodnie z sugestią Alana Snydera, na początkowym etapie rozwoju języka Ritchie rozdzielił operatory koniunkcji i alternatywy na bitowe (składające się z pojedynczego symbolu) oraz logiczne (złożone z dwóch znaków). W języku B oba warianty oznaczano w taki sam sposób, a odpowiednie działanie było wybierane przez interpreter, w zależności od kontekstu.\n\nKompilator C, wraz z kilkoma programami napisanymi w tym języku, został dołączony do drugiej wersji systemu Unix. Latem 1973 jądro tego systemu zostało przepisane w języku C.\n\nDo tego czasu wprowadzono również do składni języka obsługę struktur. Mniej więcej w tym samym czasie powstała pierwsza wersja preprocesora. Umożliwiała ona dołączanie plików zewnętrznych (dyrektywa #include) oraz wykonywanie prostych podstawień (definiując makra bez parametrów z użyciem #define). Funkcjonalności takie jak kompilacja warunkowa czy parametryzowane makra zostały wprowadzone niedługo później – przez  oraz Johna Reisera. Na tym etapie rozwoju języka preprocesor stanowił opcjonalny dodatek, który nie musiał być uruchamiany w trakcie kompilacji.\n\nOkoło 1977 roku Dennis Ritchie, Ken Thompson i Stephen Johnson skupili się na przenośności oprogramowania napisanego w C. W tym celu przyjrzeli się często wykorzystywanym konstrukcjom i zachowaniom, które były zależne od architektury komputera. Ponadto Johnson napisał kompilator , w którym oddzielono część związaną z architekturą od części uniwersalnej, co ułatwiło wspieranie nowych platform sprzętowych oraz utrzymanie tych już wspieranych.\n\nK&R C \nW 1978 opublikowane zostało pierwsze wydanie książki The C Programming Language (wyd. polskie Język C, 1987), autorstwa Briana Kernighana i Dennisa Ritchiego. Stanowiła ona pierwszą, nieformalną, specyfikację języka C. Wersja ta bywa nazywana C78, gdzie nazwa pochodzi od roku wydania. Inne skrócone określenie, K&R C, pochodzi od nazwisk autorów książki.\n\nJeszcze przed publikacją książki do języka C włączono kwalifikatory short i long, pozwalające określić wielkość zmiennej typu całkowitoliczbowego, a także specyfikator unsigned, oznaczający liczby nieujemne.\n\nW specyfikacji C78 złożone operatory przypisania uzyskały jednoznaczną składnię. Do roku 1976 instrukcja „zmniejsz wartość zmiennej i o 10” mogłaby zostać napisana jako: i =- 10, co jest bardzo podobne do polecenia zapisania w zmiennej i wartości -10. Nowe symbole cechowała zamieniona kolejność operatora i znaku równości, np. -= zamiast =-. Dwuznaczne oznaczenia wywodziły się jeszcze z języka B i sposobu przetwarzania kodu przez jego analizator składni.\n\nW książce Kernighana i Ritchiego znalazł się również opis biblioteki wejścia/wyjścia. Podwaliny pod nią położył w 1972 roku Mike Lesk, pisząc „przenośną bibliotekę wejścia/wyjścia”. W następnych latach, wraz z pracami nad przenośnością systemu Unix, została ona rozwinięta i usprawniona. Funkcje biblioteczne nie zostały przez autorów książki uznane za część języka, lecz dodatek do niego.\n\nAutorzy publikacji wspomnieli również o planowanym zniesieniu większości ograniczeń dotyczących struktur. Do 1980 roku możliwe stało się przekazywanie ich jako parametry funkcji oraz bezpośrednie przypisywanie. Jedynie brak notacji dla literału powodował, że nie były typem pierwszoklasowym. W okresie po wydaniu książki do języka trafiło również wsparcie dla typów wyliczeniowych oraz funkcji niezwracających żadnej wartości, choć o tych kwestiach nie można znaleźć informacji w I wydaniu publikacji Kernighana i Ritchiego.\n\nJęzyk taki, jak opisany przez Kernighana i Ritchiego w 1978 roku nie przewidywał żadnej możliwości określenia typów przyjmowanych przez parametry funkcji. Powstały odrębne narzędzia, takie jak lint, które przeprowadzały analizę kodu bardziej rygorystyczną niż kompilator, a następnie zgłaszały problemy ze spójnością i przestrzeganiem dobrych praktyk.\n\nKsiążka Język C nie stanowiła ścisłego standardu. Miejscami pozostawiała miejsce do interpretacji szczegółów języka. To, w połączeniu z dalszym rozwojem i popularyzacją C na różnych platformach, spowodowało potrzebę standaryzacji.\n\nW latach 80. XX wieku Bjarne Stroustrup stworzył język C++, który stanowił rozszerzenie C, dodające przede wszystkim wsparcie dla programowania obiektowego. Dodatków tych nie wcielono do C, a C++ został niezależnie ustandaryzowany przez ANSI i ISO.\n\nANSI C i ISO C \nW 1983 roku, ANSI sformowała komitet X3J11, którego celem było „sformułowanie jasnego, spójnego i jednoznacznego standardu C, który skodyfikuje powszechnie istniejący język w sposób promujący zgodność programów z różnymi środowiskami uruchomieniowymi”. Odpowiedni dokument przyjęto w 1989 roku jako standard ANSI X3.159-1989 „Język programowania C”. Opisana w nim wersja języka jest zwykle określana jako ANSI C lub C89 (od daty publikacji)."}
{"id": "plwiki:950:Choroby zakaźne (specjalizacja lekarska)", "text": "Choroby zakaźne, zakaźnictwo, infekcjologia – dziedzina nauki oraz priorytetowa dziedzina medycyny zajmująca się chorobami będącymi następstwem zakażenia ustroju czynnikiem zakaźnym i złamania sił odpornościowych organizmu (lub w odwrotnej kolejności) lub obecności w organizmie bioaktywnych toksyn (jadów) drobnoustrojów.\n\nMianem choroby zakaźnej w szerszym rozumieniu określano choroby wywoływane także przez robaki (np. owsica), pierwotniaki (np. malaria) i małe stawonogi (np. wszawica). Obecnie te choroby nazywane są chorobami pasożytniczymi.\n\nChoroby zakaźne mogą przenosić się pomiędzy organizmami w sposób pośredni lub bezpośredni.\n\nW Polsce choroby zakaźne są jedną ze specjalizacji lekarskich, a konsultantem krajowym od 7 czerwca 2019 jest prof. dr hab. n. med. Andrzej Horban.\n\nCzynnik etiologiczny i postacie \nPrzyczyną chorób zakaźnych mogą być następujące czynniki etiologiczne:\n wiroidy zakażające tylko rośliny\n wirusy\n priony\n bakterie (w tym riketsje)\n grzyby\nZdolnymi do wywołania choroby są jednak tylko niektórzy przedstawiciele wymienionych grup. W dużej części zależy to od zdolności do wywołania choroby danego patogenu, a także od odporności własnej pacjenta, dawki i wirulencji czynnika zakaźnego oraz wpływu dodatkowych czynników. W obecnych czasach, gdy AIDS występuje epidemicznie, a część zakażeń powodowana jest przez pewne działania medyczne (zakażenia jatrogenne, np. przez obniżanie odporności organizmu przy przeszczepach) niemożliwym jest określenie ściśle grupy patogennych drobnoustrojów.\n\nDroga szerzenia \nRezerwuarem zarazków (pierwsze ogniwo łańcucha epidemicznego) jest najczęściej organizm chory (np. w przypadku ospy prawdziwej człowiek, gruźlicy – zwierzę lub człowiek, mozaiki tytoniu – roślina) lub nosiciel (np. w przypadku duru brzusznego). Rzadziej źródłem zakażenia jest materia nieożywiona (np. gleba jest źródłem tężca).\n\nDo zakażenia jakiegoś organizmu może dojść różnymi drogami (II ogniwo), co niekoniecznie wiąże się z wywołaniem choroby, gdyż drobnoustroje chorobotwórcze mogą zostać zwalczone przez układ odpornościowy lub tylko wywołać nosicielstwo.\n\nMożliwe jest także przeniesienie czynnika etiologicznego na osobniki z tego samego gatunku lub między gatunkami (III ogniwo). Przeniesienie patogenu na inny gatunek, np. w przypadku wścieklizny u ludzi, może być „ślepą uliczką” dla wywołujących tę chorobę RNA-wirusów.\n\nObjawy i rozpoznawanie \nObjawy chorób zakaźnych są różne, a mówiąc dokładniej, są zależne od patogenu i stanu chorego. Większość chorób zakaźnych cechuje gorączka, choć nie jest to regułą (np. botulizm).\n\nW rozpoznaniu dużą uwagę przywiązuje się do:\n objawów obiektywnych (ze względu na fakt, że wiele zarazków manifestuje w swoisty, charakterystyczny tylko dla siebie, sposób np. czarna krosta – wąglik; plamkowo-grudkowa wysypka powstała w jednym „rzucie” – ospa prawdziwa; rumień wędrujący – borelioza itp.)\n hodowli mikrobiologicznych\n badań serologicznych\nCzasem stosuje się także dodatkowe badania (RTG klatki piersiowej w infekcyjnych chorobach płuc).\n\nLeczenie \nStosuje się leczenie przyczynowe nakierowane na hamowanie patogennych cech drobnoustrojów i dezaktywację toksyn pochodzenia biologicznego. Największe znaczenie na tym polu mają chemioterapeutyki, antybiotyki, sulfonamidy, leki przeciwwirusowe, antytoksyny, a niekiedy także fagi. Stosuje się także leczenie objawowe mające na celu poprawę sił pacjenta.\n\nLeczeniem rzadko występujących chorób zakaźnych, AIDS, zakażeń HBV i HCV, neuroinfekcji zajmują się lekarze chorób zakaźnych.\n\nProfilaktyka \n\nProfilaktyka chorób zakaźnych polega zasadniczo na unieszkodliwieniu źródeł zakażenia, ograniczaniu mechanizmów i dróg szerzenia, unikaniu wytwarzania lekooporności przez drobnoustroje, wzroście odporności populacji. Praktycznie sprowadza się to do:\n izolacji (o ile jest w ogóle konieczna) i leczeniu ludzi chorych i nosicieli\n poddawania kwarantannie zwierząt, osób i mienia podejrzanego o zakażenie/skażenie\n izolacji, leczenia i przeprowadzania ubojów sanitarnych wśród zwierząt\n kontrolowania osób pracujących z żywnością\n przetwarzania żywności i wody\n kontroli epidemiologicznej ludzi, zwierząt, ujęć wody itd.\n używania sterylnego sprzętu medycznego\n utylizacji jednorazowego sprzętu medycznego\n przeprowadzania zabiegów dezynfekcyjnych\n przestrzegania higieny osobistej\n używania środków ochrony osobistej\n prowadzenia szczepień i (historycznej już) wariolizacji\n dobierania antybiotyków na podstawie antybiogramów\n\nChoroby zakaźne jako broń biologiczna \nCzęść chorób zakaźnych (wąglik, dżuma, botulizm, ospa prawdziwa i inne) może być użyta jako broń biologiczna.\n\nHistoria \nNa szczątkach pierwotnych ryb paleopatolodzy stwierdzili próchnicę zębów. Najwcześniejsze odkrycia archeologiczne świadczą o tym, że ludzie chorowali na choroby infekcyjne w okresie plejstocenu, jednak największy ich rozwój przypadł na neolit, wywołany przez rozwój rolnictwa i hodowli zwierząt (osiadły tryb życia).\n\nOpisy chorób zakaźnych, proponowane leczenie i profilaktyka pojawiały się już w Starożytnych Chinach, a także później w Księgach Hipokratesa. Już w tamtych i późniejszych czasach, mimo powszechności teorii samorództwa, prawidłowo wskazywano niektóre metody walki z tymi schorzeniami, np. izolację chorych. Odkrycie przez Leeuwenhoeka bakterii niewiele w tej kwestii zmieniło. Dopiero w 1796 roku w Europie (w Chinach metoda znana kilka wieków przed naszą erą) pojawiła się pierwsza szczepionka.\n\nW 1892 niemiecki bakteriolog Robert Koch przedstawił zestaw postulatów, zwanych postulatami Kocha, które głosiły:\n patogen musi zostać wyizolowany z zainfekowanego organizmu i mieć związek ze zmianami patologicznymi\n patogen wyizolowany od osoby chorej musi wywołać tę samą chorobę po zakażeniu nim zdrowego człowieka lub zwierzęcia\n Nie zawsze ten postulat jest słuszny: swoisty patogen dla ludzi nie wywoła choroby u świnek morskich i vice versa\n Zarazek musi zostać ponownie wyizolowany od doświadczalnie zakażonego organizmu\nKrokiem milowym okazały się prace Louisa Pasteura: obalenie samorództwa, pasteryzacja, szczepionka przeciw wściekliźnie i inne. Największe jednak pole walki z chorobami zakaźnymi powstało po odkryciu przez A. Fleminga i jego współpracowników pierwszego na świecie antybiotyku.\n\nW XX i XXI wieku w krajach rozwiniętych opanowano większość chorób zakaźnych, jednak poważnym problemem stały się oporne na działanie antybiotyków szczepy drobnoustrojów, a także pojawiające się nowe schorzenia wywoływane przez nieznane lub nierozpoznane do tej pory patogeny.\n\nOd lat 80. XX wieku w wielu krajach rozprzestrzeniły się zakażenia\nludzkim wirusem upośledzenia odporności (HIV), innym zagrożeniami które stały się poważnym zagrożeniem pod koniec XX wieku to\nwariant choroby Creutzfeldta-Jakoba i SARS.\n\nNależy zauważyć, że w związku z zagrożeniami aktami bioterroryzmu\nna nowo może pojawić się zagrożenie zachorowaniami na choroby zakaźne, które\ndawno zostały opanowane, np. wąglik czy ospa.\n\nZgony z powodu schorzeń zakaźnych i pasożytniczych stanowią ok. 25% wszystkich zgonów na Ziemi. Nadal nierozwiązanymi problemami w skali globalnej są: gruźlica, schistosomatoza, COVID-19 i malaria."}
{"id": "plwiki:954:Choroba Parkinsona", "text": "Choroba Parkinsona (; , PD), dawniej: drżączka poraźna (łac. ) – samoistna, powoli postępująca, zwyrodnieniowa choroba ośrodkowego układu nerwowego, należąca do chorób układu pozapiramidowego. Nazwa pochodzi od nazwiska londyńskiego lekarza Jamesa Parkinsona, który w 1817 roku rozpoznał i opisał objawy tego schorzenia (jego podłoże anatomiczne i biochemiczne poznano jednak dopiero w latach 60. XX wieku).\n\nHistoria \nChoroba znana była od stuleci, ale za pierwszy formalny jej opis uważa się An Essay on the Shaking Palsy brytyjskiego lekarza Jamesa Parkinsona (1755–1824) z 1817 roku. Początkowo używano terminu drżączki poraźnej (paralysis agitans), ale Jean-Martin Charcot wprowadził powszechny do dziś eponim choroby Parkinsona. Odkrycie zmian w istocie czarnej w przebiegu tej choroby przypisuje się Konstantinowi Tretiakoffowi (1892–1958), który opisał je w swoim doktoracie w 1917 roku. Rolę dopaminy w patogenezie schorzenia wyjaśnili Ehringer i Hornykiewicz w 1960 roku. Pierwsze próby z lewodopą podjęto rok później. Zmiany biochemiczne leżące u podstaw choroby odkrył szwedzki biochemik Arvid Carlsson, któremu za to odkrycie przyznano Nagrodę Nobla w 2000 roku.\n\nEpidemiologia \nChoroba Parkinsona dotyczy 1% populacji ludzi od 40. do 60. roku życia, ale zdarza się również u ludzi młodszych.\n\nEtiologia \n\nW chorobie Parkinsona do objawów chorobowych dochodzi z powodu zmian zwyrodnieniowych komórek nerwowych w istocie czarnej (łac. substantia nigra) i innych obszarach barwnikonośnych mózgowia. Neurony istoty czarnej wytwarzają neurotransmiter dopaminę, stąd nazywa się je neuronami dopaminergicznymi; zawierają ponadto melaninę, dlatego określa się je również jako barwnikonośne. Konsekwencją zaburzenia funkcji tych neuronów jest niedobór dopaminy (ok. 70–80%) w istocie czarnej i prążkowiu, i przewaga aktywności neuronów glutaminergicznych, hamujących jądra wzgórza. W zmienionych chorobowo obszarach mózgowia stwierdza się obecność ciał Lewy’ego, jednak nie są to zmiany patognomoniczne dla choroby Parkinsona.\n\nObjawy neuropatologiczne korelują z obrazem klinicznym choroby.\n\nW proces neurodegeneracyjny wciągnięte są układ dopaminergiczny (istota czarna, podwzgórze, układ mezokortykalno-limbiczny, siatkówka), układ noradrenergiczny (miejsce sinawe), układ cholinergiczny (jądro podstawne Meynerta) i układ glutaminergiczny.\n\nCzynniki wywołujące te zmiany zwyrodnieniowe do chwili obecnej nie zostały dostatecznie określone, jednak przynajmniej część z nich to czynniki genetyczne.\n\nCzynniki genetyczne\n\nObjawy i przebieg \nObjawy choroby Parkinsona pojawiają się i narastają powoli i stopniowo w ciągu kilkunastu lat. Początkowo chorzy zauważają pewne spowolnienie ruchowe i niezgrabność w ruchach, pojawiają się zaburzenia pisania (mikrografizm – bardzo drobne pismo). Spowolnieniu ulegają procesy psychiczne. Niekiedy chorzy sądzą, iż są to objawy zmian reumatycznych lub starszego wieku. Jednak po pewnym czasie osoby chore na chorobę Parkinsona zauważają u siebie zaburzenia równowagi lub trudności z wykonywaniem takich prostych czynności jak wstawanie z krzesła czy z łóżka. Na tym etapie choroby pacjent z reguły zjawia się u lekarza.\n\nDo objawów prodromalnych (poprzedzających chorobę) zalicza się:\n sztywność osobowości\n depresję\n zaparcia\n łojotokowe zapalenie skóry\n parestezje kończyn\n dyskretne zaburzenia węchowe.\n\nPodstawowymi objawami są:\n bradykinezja – spowolnienie i zubożenie ruchów, szczególnie trudności z wykonywaniem ruchów precyzyjnych; chód szurający, drobnymi kroczkami, brak fizjologicznych współruchów (balansowania kończyn górnych) i akineza (trudności w rozpoczęciu ruchów)\n sztywność mięśniowa (plastyczne zwiększenie napięcia mięśniowego, twarz maskowata)\n drżenie spoczynkowe.\n\nInne objawy to:\n niestabilność postawy\n propulsja (tendencja do padania do przodu)\n retropulsja (tendencja do padania ku tyłowi)\n lateropulsja (tendencja do padania w bok)\n objawy wegetatywne:\n ślinotok\n łojotok\n napadowe pocenie się\n hipotensja ortostatyczna, mogąca prowadzić do omdleń.\n przodopochylenie tułowia (spowodowane znacznie wzmożonym napięciem mięśniowym)\n niewyraźna, cicha mowa, dyzartria\n trudności w połykaniu (rzadko)\n rzadkie mruganie\n spowolniony przebieg procesów psychicznych, osłabiona pamięć i zdolność przypominania.\n\nPrzebieg \nPrzebieg choroby jest zwykle powolny, wieloletni i postępujący, mimo skrupulatnego leczenia po pewnym czasie doprowadza do inwalidztwa. Bardzo ważnym elementem postępowania leczniczego jest rehabilitacja, która pozwala choremu na dłużej zachować sprawność. Aktualnie prowadzone są badania mutacji genu GBA w celu przyśpieszenia diagnozy i wczesniejszego leczenia pacjentów z mutacją GBA.\n\nRozpoznanie \nUproszczone kryteria rozpoznania choroby Parkinsona według Advisory Council of the National Institute of Neurological Disorders and Stroke amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia:\n Rozpoznanie możliwe\n Postępujący przebieg oraz\n Przynajmniej dwa następujących objawów:\n akinezja\n sztywność mięśni\n drżenie spoczynkowe\n Brak cech nietypowych dla PD\n\n Rozpoznanie prawdopodobne\n Spełnione kryteria dla możliwej PD oraz\n Przynajmniej dwa z następujących objawów:\n wyraźna poprawa po lewodopie\n występowanie fluktuacji lub dyskinez w związku z leczeniem lewodopą\n asymetria objawów\n\n Rozpoznanie pewne\n Spełnione kryteria dla prawdopodobnej PD oraz\n Wykazanie w badaniu sekcyjnym:\n zaniku neuronów istoty czarnej\n obecności ciał Lewy’ego w istocie czarnej\n braku ciał wtrętowych w komórkach oligodendrogleju\n\nRozpoznanie różnicowe \nW diagnostyce różnicowej choroby Parkinsona należy uwzględnić:\n inne zespoły parkinsonowskie\n parkinsonizm polekowy\n parkinsonizm toksyczny\n parkinsonizm pozapalny\n parkinsonizm naczyniopochodny\n parkinsonizm pourazowy\n zespoły parkinsonizm plus\n zanik wieloukładowy (MSA)\n postępujące porażenie nadjądrowe (PSP)\n zwyrodnienie korowo-podstawne (CBD)\n otępienie z ciałami Lewy’ego (LBD)\n wodogłowie normotensyjne (zespół Hakima)\n drżenie samoistne\n depresję\n zespół połowiczych zaburzeń czucia\n zespół bolesnego barku\n lumbago\n reumatoidalne zapalenie stawów.\n\nLeczenie \n\nJest kilka grup leków stosowanych w terapii tej choroby.\n Lewodopa jest zasadniczym lekiem stosowanym w farmakoterapii PD. Jest to aminokwas, który może przechodzić z krwi do mózgu i w mózgu ulec przekształceniu w dopaminę. Lewodopa jest szybko rozkładana w tkankach obwodowych, zanim zdąży dotrzeć do mózgu, z drugiej strony nie jest możliwe podawanie większych dawek leku, ponieważ powoduje to nasilone objawy uboczne. Rozwiązaniem jest podawanie łączne z lewodopą inhibitora obwodowego enzymu dopa-dekarboksylazy, na przykład karbidopy lub benserazydu. Głównymi powikłaniami stosowania preparatów lewodopy są tzw. zespoły on-off charakteryzujące się występowaniem znacznej hipokinezy w momencie obniżania się stężenia leku we krwi, przeplatanej hiperkinezami (ruchy mimowolne) na szczycie dawki. Innym powikłaniem jest występowanie zaburzeń psychicznych w przypadku stosowania dużych dawek leku.\n Amantadyna to lek zwiększający uwalnianie endogennej dopaminy (pochodzącej z wewnątrz organizmu).\n Agonisty receptorów dopaminowych, np. bromokryptyna, ropinirol.\n Inhibitory MAO hamujące rozkład dopaminy, np. selegilina.\n Inhibitory COMT (katecholo-o-metylotransferazy): entakapon, tolkapon, nitekapon.\n Leki antycholinergiczne: biperyden, cykrymina, procyklidyna, triheksyfenidyl.\n Beta-blokery, np. propranolol."}
{"id": "plwiki:957:Co", "text": "Chemia\n CO – wzór tlenku węgla (czadu)\n co – symbol ligandu karbonylkowego stosowanego w uproszczonych wzorach związków metaloorganicznych\n Co – symbol kobaltu (łac. cobaltum)\n\n Biochemia\n Co – symbol oznaczający koenzym\n\n Biologia i fizjologia\n Co – odcinek ogonowy kręgosłupa lub rdzenia kręgowego\n CO – rzut serca, pojemność minutowa serca (ang. cardiac output)\n\n Technika\n CO lub c.o. – centralne ogrzewanie\n\n Inne\n Co? (portal) – portal filmowy"}
{"id": "plwiki:1007:Choroba", "text": "Choroba – jedno z podstawowych pojęć medycznych; ogólne określenie każdego odstępstwa od pełni zdrowia organizmu. Zdefiniowanie stanu chorobowego jest tak samo trudne, jak sprecyzowanie stanu pełni zdrowia (zob. dobrostan subiektywny). Patofizjologia odróżnia chorobę od procesu patologicznego oraz stanu patologicznego.\n\nNaukami zajmującymi się diagnozowaniem, badaniem i leczeniem chorób są medycyna, weterynaria oraz fitopatologia.\nChoroba polega na zaburzeniu funkcji lub uszkodzeniu struktury organizmu. O zaistnieniu choroby można mówić wtedy, gdy działanie czynnika chorobotwórczego wywołuje niepożądane objawy, różniące się od czynności zdrowego organizmu.\n\nDefinicja\n\nDefinicja dotychczasowa \nDo niedawna definiowano chorobę jedynie jako odwrotność zdrowia. Posługiwano się definicją sformułowaną w Konstytucji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zatwierdzonej przez Międzynarodową Konferencję Zdrowia w roku 1946. Stwierdza ona, że:\n\n Zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopoczucia („dobrostanu”) fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko nieobecnością choroby czy niedomagania.\n\nFitopatologia \nZdefiniowanie choroby w fitopatologii nastręcza wielu problemów. Chociaż wśród specjalistów z tej dziedziny panuje zgoda co do tego, że choroba jest zakłóceniem harmonijnych procesów fizjologicznych, to procesy takie zachodzą nieustannie w zmieniającym się środowisku. Dlatego za warunek konieczny uznaje się silne lub patologiczne zakłócenie procesów fizjologicznych. Dodatkowym warunkiem stwierdzenia choroby roślin jest długotrwałość zaburzenia prowadząca do trwałych zmian struktury, zmian w rozwoju lub śmierci organizmu.\n\nW praktyce rolnej stosowana jest tak zwana definicja ekonomiczna. W tym ujęciu chore rośliny dają mniejszy lub mniej wartościowy plon w stosunku do typowego dla danego gatunku lub odmiany przy takich samych warunkach środowiska.\n\nMiary rozpowszechnienia chorób \n chorobowość\n zapadalność\n obciążenie chorobowe ludności\n\nCzynniki chorobotwórcze \n biologiczne\n wirusy\n bakterie\n pierwotniaki\n płazińce\n stawonogi\n obleńce\n priony\n fizykochemiczne\n promieniowanie\n gleba\n powietrze\n zanieczyszczenia\n trucizny\n pogoda\n społeczne\n nacisk społeczny\n nieodpowiednie warunki życia\n brak akceptacji\n stres\n genetyczne\n\nLiczba śmierci \nNiektóre czynniki chorobotwórcze według śmiertelności w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik DALY w milionach lat):\n wszystkie poniższe – 32,8 (1080)\n czynniki środowiskowe i czynniki w miejscu pracy – 9,3 (312)\n skażona woda i brak higieny osobistej – 2,2 (76)\n zatrute powietrze – 6,1 (163)\n ekspozycja na radon i ołów – 0,5 (15)\n czynniki w miejscu pracy (zobacz: choroby zawodowe) – 1,4 (76)\n czynniki behawioralne – 22,3 (781)\n niedożywienie dzieci i matek – 4,3 (275)\n dym papierosowy – 6,9 (177)\n alkohol i narkotyki – 3 (131)\n niezdrowa dieta – 9,3 (229)\n molestowanie i przemoc seksualna – 0,1 (8)\n niebezpieczny seks – 1,8 (55)\n zbyt niska aktywność fizyczna – 1,2 (24)\n czynniki metaboliczne – 14,8 (402)\n\nW porównaniu z 2006 rokiem liczba śmierci z powyższych przyczyn wzrosła o 2,9% (wskaźnik DALY spadł o 8,6%). Największy procentowy wzrost liczby śmierci zanotowano w kategorii „zbyt niska aktywność fizyczna” (o 18%), a największy spadek w kategorii „molestowanie i przemoc seksualna” (spadek o 51%).\n\nPowszechność \n\nChoroby według liczby chorujących ludzi w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik YLD w milionach lat oraz liczbę zgonów w milionach):\n wszystkie przyczyny – 7123 (805; 54,7)\n infekcje, choroby matek i noworodków i choroby związane z odżywianiem – 4943 (101; 10,6)\n AIDS i gruźlica – 2051 (7; 2,2)\n powszechne infekcje – 435 (21; 4,8)\n malaria i zaniedbane choroby tropikalne – 1822 (14; 0,8)\n choroby matek – 9 (1; 0,2)\n choroby noworodków – 80 (14; 1,7)\n niedożywienie – 1673 (41; 0,4)\n inne – 1728 (4; 0,3)\n choroby niezakaźne – 6682 (649; 39,5)\n nowotwory – 43 (5; 8,9)\n choroby układu krążenia – 469 (33; 17,6)\n przewlekłe choroby układu oddechowego – 571 (31; 3,5)\n przewlekłe choroby wątroby – 46 (2; 1,3)\n choroby trawienne – 262 (7; 1,1)\n choroby neurologiczne – 2596 (69; 2,8)\n choroby psychiczne i uzależnienia – 1111 (150; 0,3)\n cukrzyca, choroby układu moczowego, krwi i endokrynne – 2927 (62; 3,2)\n bóle mięśniowo-szkieletowe – 1271 (138; 0,1)\n inne (wady wrodzone, choroby skóry, choroby narządów zmysłu, choroby jamy ustnej) – 5292 (150; 0,6)\n urazy – 1493 (55; 4,6)\n urazy w wypadkach komunikacyjnych – 241 (12; 1,4)\n niezamierzone urazy – 1128 (38; 1,8)\n autoagresja i przemoc – 230 (4; 1,2)\n katastrofy naturalne i wojny – 54 (1; 0,2)\n niepełnosprawność – wiele miliardów ludzi (nieznany; 0)\n\nKlasyfikacja chorób \nNajogólniejszą klasyfikacją chorób jest ich podział na choroby somatyczne i psychiczne. Choroby psychiczne to takie, które wiążą się z nieprawidłowym funkcjonowaniem psychiki organizmu, a somatyczne to wszystkie te, które są odpowiedzialne za nieprawidłowe działanie fizycznych funkcji ustroju.\n\nObecnie nie używa się określenia choroby psychicznej, zostało ono zastąpione zaburzeniem psychicznym i zachowania; czasami jednak chorobami psychicznymi nazywa się te zaburzenia, w których jako objawy występują halucynacje oraz urojenia.\n\nMiędzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10 podaje następujący podział chorób:\n\nPrzebieg choroby \n Okres utajenia (dla chorób zakaźnych okres wylęgania). Trwa od zadziałania czynnika chorobotwórczego do wystąpienia objawów.\n Okres zwiastunów (prodromalny). Trwa od pojawienia się pierwszych objawów do pełnego rozwoju objawów klinicznych. Okres ten może kończyć się wyzdrowieniem, ponieważ mechanizmy obronne ustroju mogą być bardzo silne i zahamować rozwój choroby.\n Okres jawny. Okres, w którym występują podstawowe objawy choroby: podmiotowe (odczuwane przez pacjenta), przedmiotowe (widoczne), ogólne oraz miejscowe. Przebieg tego okresu zależy od reakcji ustroju na bodziec patologiczny. Pod względem nasilenia procesu chorobotwórczego dzieli się na: ostre, podostre i przewlekłe.\n Zejście choroby. Możliwy jest: powrót do zdrowia, przejście postaci ostrej w przewlekłą, wyzdrowienie z upośledzeniem sprawności oraz śmierć.\n\nZobacz też \n\n choroby zawodowe\n choroby zwyrodnieniowe\n diateza\n etiologia\n nozologia\n patogeneza\n symptomatologia\n zespół chorobowy\n choroby roślin\n choroby zwierząt\n wielochorobowość\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 \n Światowa Organizacja Zdrowia \n Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 \n Smith B., Brogaard B.: Embryontology \n Bodily systems and the modular structure of the human body"}
{"id": "plwiki:1062:Chlorek sodu", "text": "Chlorek sodu, NaCl – nieorganiczny związek chemiczny z grupy chlorków, sól kwasu solnego i sodu. Stanowi podstawowy składnik soli kuchennej, soli warzonej i soli drogowej.\n\nWystępowanie \nW przyrodzie występuje m.in. jako halit, minerał tworzący pokłady soli kamiennej, a w postaci rozpuszczonej w wodzie morskiej oraz w wodach mineralnych (najwięcej w tzw. solankach). Chlorek sodu jest także składnikiem płynów pozakomórkowych organizmów żywych (zwłaszcza zwierzęcych).\n\nWłaściwości termochemiczne\n\nZastosowanie \nChlorek sodu stosowany jest jako środek spożywczy, nadający jedzeniu słony smak. Jest także używany w przemyśle szklarskim i garbarstwie oraz do konserwacji żywności. Stanowi surowiec do otrzymywania kwasu solnego, sodu, chloru, wodorotlenku sodu i węglanu sodu (sody).\n\nJest wykorzystywany do roztapiania śniegu i lodu z ulic i chodników, gdyż roztwór wody i chlorku sodu zamarza przy bardzo niskich temperaturach.\n\nJest używany w spektroskopii oraz w chłodnictwie ().\n\nZnaczenie biologiczne \n\nChlorek sodu, spożywany zwykle jako sól kuchenna, jest głównym źródłem jonów Na+ i Cl− dla ludzi i zwierząt. Jony Na+ odgrywają kluczową rolę w wielu procesach fizjologicznych od gospodarki wodnej, przez utrzymywanie stałego ciśnienia krwi, po działanie układu nerwowego. Spożywanie chlorku sodu jest niezbędne do życia, a jego dzienne zapotrzebowanie u dorosłego człowieka wynosi około 5 g. Współczesna dieta dostarcza zwykle kilkukrotnie większą ilość soli. Jest ona obecna w większości produktów spożywczych, jak choćby chleb, masło, sery, wędliny itp. Szacuje się, że dzienne spożycie soli w Polsce w przeliczeniu na osobę wynosi ok. 11 g.\n\nBadania naukowe udowodniły związek między nadmiernym spożyciem soli kuchennej i rozwojem nadciśnienia tętniczego.\n\n0,9% roztwór wodny chlorku sodu, nazywany solą fizjologiczną, jest używany w medycynie jako płyn infuzyjny. Roztwór o takim stężeniu jest izoosmolarny z osoczem krwi.\n\nZobacz też \n chlorek potasu, KCl\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n\n \n\nATC-A12\nATC-B05\nATC-S01\n \nSodu, chlorek\nNieorganiczne sole sodu"}
{"id": "plwiki:1065:Gwiazdozbiór Cefeusza", "text": "Cefeusz (łac. Cepheus, dop. Cephei, skrót Cep) – gwiazdozbiór nieba północnego, leżący w pobliżu północnego bieguna nieba, 27. co do wielkości.\n\nCefeusz znajduje się na krawędzi Drogi Mlecznej, obfituje w gwiazdy podwójne i zmienne, wśród nich bardzo znaną δ Cephei, od której nazwę wziął typ gwiazd zmiennych – cefeid, używanych do wyznaczania odległości we Wszechświecie. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 60. W Polsce widoczny przez cały rok.\n\nPochodzenie nazwy gwiazdozbioru \n\nKonstelacja ta była znana już w starożytnej Grecji. Przedstawia ona Cefeusza (Kefeusa), króla Etiopii w mitologii greckiej, męża Kasjopei i ojca Andromedy, upamiętnionych także sąsiednimi gwiazdozbiorami. Król Cefeusz odegrał niewielką rolę w micie opisanym przy okazji gwiazdozbioru Andromedy. Cefeusza Posejdon ukarał zaś, tworząc jego konstelację z gwiazd o średniej jasności.\n\nGwiazdy w Cefeuszu \nCefeusz jest obramowany cienkim pięciokątem, trochę przypominającym dziecięcy rysunek konia. Trzeba być uważnym, bo cztery gwiazdy tworzące podstawę pięciokąta mogą też zostać użyte do stworzenia niemal identycznej figury, która zawierałaby również gwiazdę z gwiazdozbioru Smoka.\n\nNajjaśniejsze gwiazdy:\n α Cep, (Alderamin; arab. „prawa ręka”), gwiazda o jasności 2,45, leżąca w odległości 49 lat świetlnych, rozmiarami zbliżona do Słońca. W wyniku precesji osi ziemskiej za około 5500 lat stanie się nową gwiazdą polarną.\n β Cep, (Alfirk; „stado”), leżąca w odległości 595 lat świetlnych jest zarazem gwiazdą zmienną i podwójną, której składniki mają jasność odpowiednio 3,2 i 8. Gwiazda ta jest prototypem gwiazd zmiennych pulsujących (typ β Cephei ), o okresie kilku godzin i niewielkich zmianach jasności.\n γ Cep, (Errai; „pasterz”), układ podwójny, jest odległa o 45 lat świetlnych. Składnik A tego układu okrąża planeta. Wskutek ruchu precesyjnego osi ziemskiej, za dwa tysiące lat znajdzie się 2° od północnego bieguna niebieskiego, przejmując rolę gwiazdy polarnej.\n δ Cep, popularna gwiazda podwójna o żółtym i niebieskim składniku. Zmienna o okresie 5 dni 9 godzin i zmianach jasności od 3,6 do 4,3m. Jest pierwszą, odkrytą w 1784 roku przez Johna Goodricke, gwiazdą zmienną pulsującą, od której całą grupę gwiazd zmiennych określa się nazwą cefeid.\n μ Cep, Gwiazda Granat (ang. Garnet Star), nazwana tak przez Williama Herschela z powodu swego wyraźnego pomarańczowego zabarwienia. Znana też jest jako Gwiazda Herschela. Gwiazda ta, nadolbrzym, jest gwiazdą zmienną, prototypem gwiazd zmiennych półregularnych. Jej jasność waha się pomiędzy 3,6 i 5,1 bez ustalonego okresu.\n\nInne jaśniejsze gwiazdy:\n ζ Cep, jasność 3,39\n η Cep, jasność 3,41m\n ι Cep, jasność 3,50m\n\nGwiazdy podwójne i wielokrotne (niewymienione wyżej):\n κ Cep, gwiazda podwójna (składnik A 4,4m, B 8,4m)\n ο Cep, to układ potrójny \n ξ Cep (Kurhah), gwiazda podwójna, jest uważana za najładniejszy układ w konstelacji. Składa się z niebieskiej i żółtej gwiazdy  o okresie orbitalnym równym 3800 lat.\n\nInne gwiazdy zmienne:\n S Cep, miryda\n T Cep, miryda\n U Cep, gwiazda zaćmieniowa (typu β Per)\n VV Cep, półregularna typu μ Cep\n\nObiekty niegwiazdowe \nW obrębie gwiazdozbioru Cefeusza znajdują się gromady otwarte: NGC 188, która leży w pobliżu bieguna i IC 1396 powiązana z mgławicą emisyjną.\n\nInne obiekty niegwiazdowe:\n\nOtwarte gromady gwiazd:\n NGC  188 jest gromadą otwartą, złożoną z około 150 bardzo starych gwiazd. Przypuszcza się, że zostały one uformowane około 10-12 milionów lat temu. Gromada znajduje się  niedaleko bieguna niebieskiego.  \n NGC 6939 oddalona od nas o cztery tysiące lat świetlnych. Można ją znaleźć około 2,5° na południe od teta Cephei lub mniej więcej dwa stopnie na południowy zachód od eta Cephei z którymi to gwiazdami tworzy trójkąt równoboczny.\n NGC 7160 6,1m\n NGC 7234 kolejna gromad otwarta składająca się z 30 gwiazd, jej rozmiar kątowy wynosi około 4′ łuku, dzięki czemu jest łatwa do obserwacji przy użyciu niewielkiego teleskopu.\n NGC 7380 7,2m\n NGC 7510 7,9m\n\nMgławice i galaktyki:\n\n Mgławica Irys (NGC 7023), młoda gromada otwarta, mgławica emisyjna\n IC 1470, mgławica planetarna\n Mgławica Grota (Sh2 155), mgławica emisyjna\n NGC 6946, galaktyka spiralna oddalona od nas o około 10 milionów lat świetlnych\n mgławica IC 1396, zwana także Trąbą Słonia\n\nRój meteorów \nW drugiej połowie sierpnia rój Cefeidów promieniuje z tej konstelacji. Choć skromny pod względem liczebności, w niektórych latach może dać do 10 przelotów na godzinę.\n\nZobacz też \n\n Lista gwiazd w gwiazdozbiorze Cefeusza\n Lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:1066:Gwiazdozbiór Centaura", "text": "Centaur (łac. Centaurus, dop. Centauri, skrót Cen) – gwiazdozbiór nieba południowego, znany już w starożytności i dziewiąty co do powierzchni. W Polsce praktycznie niewidoczny, niektóre gwiazdy wschodzą zaledwie kilka stopni ponad horyzont. W całości widoczny na południe od równoleżnika 22° N. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 150.\n\nMity i legendy \nGwiazdozbiór symbolizuje centaura – mitycznego pół człowieka, pół konia. W opowieściach Greków centaury tworzyły prymitywne, dzikie plemię, które nierzadko porywało ludzi i łatwo się upijało. Na niebie znalazł się nieśmiertelny Chiron, najmądrzejszy z centaurów. Uznawano go również za najbardziej cywilizowanego osobnika tego gatunku. Był synem Kronosa, króla tytanów i morskiej nimfy Filyry. Był nauczycielem wielu znanych postaci, między innymi Jazona, Heraklesa, Achillesa. Jego najzdolniejszym uczniem był syn Apolla, Asklepios, który został najlepszym uzdrowicielem starożytnego świata. Został uwieczniony wśród gwiazd, przez Zeusa po tym, jak Herakles przypadkowo uśmiercił go zatrutą strzałą (podczas wykonywania czwartej pracy). Cierpiał z bólu tak mocno, że wybrał śmierć, przenosząc swoją nieśmiertelność na Prometeusza.\n\nGwiazdy \nCentaur to wielka konstelacja, a jej gwiazdy całkiem przekonywająco odwzorowują centaura, który owija przednie i tylne nogi wokół Krzyża Południa. Alfa i Beta Centauri są przednimi kopytami centaura, a jednocześnie wskazują Krzyż Południa.\n Gwiazda Alfa Centauri to najbliższa nam gwiazda, a w istocie układ potrójny składający się z układu podwójnego α Cen AB i trzeciego, dalekiego składnika. α Cen A (Rigil Kentaurus) to gwiazda podobna do Słońca, nieznacznie jaśniejszy i większy od niego żółty karzeł typu widmowego G2 V. Drugi składnik (α Cen B, Toliman) to nieznacznie mniejsza i słabsza od Słońca gwiazda typu widmowego K1 V. Gwiazdy w układzie α Cen AB okrążają się wzajemnie z okresem niemal 80 lat. Ze względu na wydłużoną orbitę układu gwiazd i jej orientację względem Ziemi odległość między gwiazdami zmienia się w zakresie od 1,7 do 22 sekund łuku. Trzecią gwiazdą w układzie jest Proxima Centauri, najbliższa nam gwiazda po Słońcu. Jest to czerwony karzeł o masie zaledwie 12% masy Słońca, świecący blisko 600 razy słabiej. Proxima oddaje większość promieniowania w świetle podczerwonym. Na niebie znajduje się 2,2 stopnia na południowy zachód od α Cen.\n Kolejna gwiazda – Beta Centauri nosi nazwę Hadar, co znaczy po arabsku grunt lub też ziemia. Przez duży teleskop obok Beta Centauri A zobaczymy składnik 4 jasności oznaczony Beta Centauri B. Nie wiadomo czy układ ten jest wizualnie, czy fizycznie podwójny. Sama Beta Centauri A jest układem podwójnym identycznych gwiazd okrążających się wzajemnie z okresem 357 dni po orbicie eliptycznej. Każda z gwiazd ma masę blisko 15 mas Słońca.\n Poza Alfa i Beta Centauri w gwiazdozbiorze znajduje się siedem kolejnych gwiazd o jasności poniżej 3m.\n\nInne obiekty \nKonstelacja Centaura obfituje w wiele ciekawych obiektów.\n Wokół gwiazdy Lambda Centauri rozciąga się gromada IC 2944 o jasności 3,13, w której łatwo dostrzec poszczególne gwiazdy.\n Najbardziej znanym a zarazem spektakularnym obiektem w Centaurze jest gromada kulista Omega Centauri (NGC 5139) o jasności 3,3m. Jest tak jasna, że bez problemu da się ją zobaczyć gołym okiem, a już najlepiej za pomocą większego teleskopu. Jest to najjaśniejsza gromada tego typu na całym nocnym niebie. Zgodnie z systemem nazewnictwa ciał niebieskich litery greckie zarezerwowane były dla gwiazd. Nazwa „Omega” sugeruje, iż gromadę uważano pierwotnie za pojedynczą gwiazdę. By ją znaleźć, należy wykreślić linię od Hadar na północ ku Epsilonowi Centaura i ją przedłużyć.\n Galaktyka spiralna NGC 4622 położona obok gwiazdy Eta (η) Centauri ma nietypowy kształt ramion. Najpewniej powstały one w wyniku zderzenia NGC 4622 z mniejszą galaktyką. To ciało niebieskie ma jasność zaledwie 12,6m.\n Na linii łączącej ε Cen i ζ Cen, obok gwiazdy M Cen znajduje się gromada kulista NGC 5286. Ma jasność 7,4m i jest dość zwarta.\n Kolejnym znanym obiektem jest galaktyka aktywna Centaurus A (NGC 5128), położona około 2 stopnie na południe od gwiazdy ι Cen. Ta szczególna galaktyka soczewkowata połączyła się niedawno z galaktyką spiralną, zawierającą dużo pyłu, co spowodowało jej zadziwiający wygląd. Jest to jedna z najbliższych radiogalaktyk, znajdująca się w odległości szacowanej na 10 do 16 milionów lat świetlnych. Obserwacje rentgenowskie pozwoliły wykryć dżety materii poruszające się z prędkościami relatywistycznymi. Jasność tej galaktyki wynosi 6,8m.\n Słabszy obiekt to galaktyka spiralna NGC 4945 położona blisko pary gwiazd ξ1 i ξ2. Rozmiarami jest podobna do Drogi Mlecznej, leży w odległości 11,7 milionów lat świetlnych i ma jasność 9,3m.\n Na południu konstelacji, tuż obok gwiazdy λ Cen, znajduje się niepozorna Gromada Perłowa. Ten obiekt został po raz pierwszy skatalogowany w roku 1752 przez Nicolasa de Lacaille. Zawiera kilkadziesiąt mocno zgrupowanych młodych gwiazd znajdujących się w odległości około 5,5 tysięcy lat świetlnych. Jasność widoma wynosi 5,3m.\n\nZobacz też \n\n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Centaura\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n The Bright Star Catalogue – konstelacja Centaura\n Gwiazdozbiór Centaura w serwisie Constellation Guide"}
{"id": "plwiki:1067:Gwiazdozbiór Cyrkla", "text": "Cyrkiel (łac. Circinus, dop. Circini, skrót Cir) – mały, 85. co do wielkości, blady gwiazdozbiór nieba południowego, głęboko zanurzony w południową Drogę Mleczną, pomiędzy Centaurem a Trójkątem Południowym. Jest to czwarta z najmniejszych konstelacji na całym niebie, zajmuje tylko 93 stopnie kwadratowe. Niewidoczny w Polsce. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 20.\n\nPochodzenie nazwy \nTen gwiazdozbiór, jak wiele wymyślonych przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego Nicolasa-Louisa de Lacaille'a nie był znany w starożytności na terenie Europy. Nazwany w 1756 roku przez francuskiego astronoma z powodu podobieństwa do cyrkla mierniczego, niezwykle ważnego narzędzia, którym posługiwali się nawigatorzy i kartografowie. Wypełnił lukę na niebie między łapami Centaura a Węgielnicą i Trójkątem Południowym. Tym samym, nawiązując do tradycji żeglarskiej, dodał na mapę nieba kolejny instrument istotny w nawigacji morskiej. Oryginalna francuska nazwa konstelacji nadana przez Lacaille'a to le Compas, ale nie należy jej mylić z innym gwiazdozbiorem Kompasu (łac. Pyxis).\n\nNajjaśniejsze gwiazdy \nW obrębie Cyrkla znajdują się zaledwie cztery gwiazdy jaśniejsze niż 5. \nTrzy główne gwiazdy Cyrkla tworzą długi wąski trójkąt równoramienny, który wygląda jak niemal złożony cyrkiel, nieco na wschód od Alfa Centaura. Alfa Cyrkla jest najjaśniejszą gwiazdą konstelacji, która przy tym ma bardzo dziwne widmo. \n α Cir – gwiazda podwójna o jasności składników 3,18 i 8,8m, odległa o 53 lata świetlne. Spektrum gwiazdy jest wzbogacone liniami absorpcyjnymi ciężkich pierwiastków: strontu, europu i chromu.\n β Cir – druga co do jasności, oddalona o 97 lat świetlnych, jest karłem typu A3 o jasności 4,07m\n γ Cir – trzecia, która w istocie jest układem potrójnym gwiazd: składnik A układu jest świecącym na niebiesko układem spektroskopowo podwójnym. W odległości około 0,9 sekundy łuku od składnika A znajduje się świecący żółtym blaskiem składnik B.\n AX Cir – gwiazda zmienna, cefeida\n\nObiekty niegwiazdowe \nCyrkiel jest głęboko zanurzony w Drodze Mlecznej, ale mimo to ma niewiele dobrych obiektów do obserwacji przez teleskop. Wynika to z faktu, że grube chmury gazu i pyłu zasłaniają to, co można by zobaczyć. \n Na uwagę zasługuje gromada otwarta NGC 5823, która zawiera ok. 100 gwiazd i znajduje się w odległości 4100 lat świetlnych.\n Zainteresowaniem obserwatorów cieszy się jasna mgławica planetarna NGC 5315, leżąca blisko zachodniej granicy z Muchą. Przy dużym powiększeniu teleskop pokaże mały jasny dysk o niebieskim zabarwieniu, zawieszony w bogatym polu gwiazd. Została odkryta 4 maja 1883 roku przez angielskiego astronoma Ralpha Copelanda, twórcę obserwatorium w Edynburgu\n Ponad sześć średnic Księżyca na zachód od Alfy Cyrkla znajduje się galaktyka znana pod nazwą Galaktyka Cyrkla (Karzeł Cyrkla lub ESO 97-13), Ta potężna galaktyka spiralna, uważana początkowo za galaktykę karłowatą, jest zasłaniana przez gaz i pył Drogi Mlecznej. Jest to jedna z najbliższych galaktyk, znajduje się w odległości 13 milionów lat świetlnych i najpewniej najbliższa nam galaktyka aktywna, i jest niemal trzykrotnie większa niż średnica Księżyca. \n W gwiazdozbiorze Cyrkla leży jedno z najjaśniejszych widocznych na niebie źródeł promieniowania rentgenowskiego Circinus X-1. Jest to układ podwójny złożony z gwiazdy neutronowej ściągającej materię z towarzysza będącego zwykłą gwiazdą.\n\nZobacz też \n\n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Cyrkla\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n\nPrzypisy\n\nBibliografia"}
{"id": "plwiki:1068:Częściowy porządek", "text": "Częściowy porządek () – relacja zwrotna, przechodnia i (słabo) antysymetryczna albo równoważnie antysymetryczny praporządek.\n\nW matematyce dyskretnej, para  gdzie  jest zbiorem, a  relacją częściowego porządku określoną na  bywa nazywana posetem (z ang. partially ordered set – zbiór częściowo uporządkowany).\n\nOstre i słabe porządki \nSłabymi porządkami częściowymi nazywane są relacje zwrotne, przechodnie i antysymetryczne, z kolei ostre porządki częściowe to relacje przeciwzwrotne i przechodnie (relacja przeciwzwrotna i przechodnia jest zarazem asymetryczna). Porządki ostre i słabe są blisko związane w tym sensie, że łatwo jest zamienić relację jednego typu na relację drugiego typu.\n\nPrzypuścmy, że  jest (słabym) porządkiem częściowym na zbiorze  Wówczas relacja  na  zdefiniowana przez\n \n\njest ostrym porządkiem częściowym.\n\nI na odwrót, jeśli  jest ostrym porządkiem częściowym na zbiorze  to relacja  na  zdefiniowana przez\n \n\njest (słabym) porządkiem częściowym.\n\nOznaczenia \nCzęsto w tekstach matematycznych używamy zarówno słabej, jak i silnej wersji porządku, którym się interesujemy. Zwyczajowo używamy wtedy oznaczeń takich, aby wersja słaba była oznaczana symbolem zawierającym znak równości (np. ), a wersja silna była oznaczona symbolem bez tego znaku (np. ).\n\nNależy mieć jednak na uwadze, że zwyczaj taki nie wykształcił się względem inkluzji zbiorów, gdzie symbol  oznaczać może zawieranie właściwe lub niewłaściwe (relację silną lub słabą). W celu uniknięcia nieporozumień stosuje się więc często symbole  oraz  odpowiednio dla relacji słabej i silnej.\n\nPrzykłady \n Szczególnym przypadkiem częściowego porządku jest porządek liniowy, w szczególności: naturalny porządek na liczbach rzeczywistych jest porządkiem częściowym.\n Relacja  określona w zbiorze liczb zespolonych:\n \n jest częściowym porządkiem. Nie jest to jednak porządek liniowy.\n Relacja podzbiorów określona na dowolnej rodzinie podzbiorów ustalonego zbioru jest częściowym porządkiem.\n Każdy praporządek  wyznacza porządek częściowy po utożsamieniu elementów  takich że  i  proces ten można nazwać redukcją praporządku do porządku.\n\nZobacz też \n antyłańcuch\n dobry porządek\n funkcja monotoniczna\n łańcuch\n pojęcie forsingu\n porządek liniowy\n\nPrzypisy \n\nPorządki\n\nbe:Дачыненне парадку"}
{"id": "plwiki:1069:Choroba Heinego-Medina", "text": "Choroba Heinego-Medina (potocznie heinemedina), polio, ostre nagminne porażenie dziecięce (łac. poliomyelitis anterior acuta), wirusowe zapalenie rogów przednich rdzenia kręgowego, H14 – wirusowa choroba zakaźna wywoływana przez  , przenoszona drogą fekalno-oralną. Nazwa tej choroby wywodzi się od nazwisk dwóch uczonych, którzy tę chorobę opisali: Jakob Heine (w 1840 roku jako porażenie dziecięce) i Karl Oskar Medin (w 1890 roku jako ostrą chorobę zakaźną). Aby rozpoznać polio, należy wyizolować i zidentyfikować wirusa, czy jest to szczep dziki, czy to zakażenie poszczepienne wirusem po rewersji do pełnej wirulencji.\n\nOficjalna nomenklatura \nObecnie obowiązująca nazwa choroby to ostre nagminne porażenie dziecięce (łac. poliomyelitis anterior acuta).\n\nInfekcja \nDo organizmu wirus dostaje się drogą fekalno-oralną, a potem przez nabłonek jelit, gdzie się replikuje. Czas inkubacji to 9 do 12 dni. Następnie atakuje pobliskie węzły chłonne i układ krwionośny. Jest to wiremia pierwotna. Na tym etapie może dojść do wytworzenia przeciwciał, co hamuje rozwój zakażenia. Jest to tzw. zakażenie poronne. U osób, których organizmy nie opanowały pierwotnej wiremii, występuje wiremia wtórna, która jest znacznie bardziej nasilona. Wirusy rozprzestrzeniają się po całym organizmie. Receptory dla nich znajdują się w wielu komórkach, w tym w komórkach ośrodkowego układu nerwowego, głównie rogów przednich rdzenia kręgowego, rdzenia przedłużonego i mostu.\n\nWirus \nStruktura wirusa jest bardzo prosta, składa się z pojedynczego genomu RNA otoczonego kapsydem, tj. specyficzną powłoką białkową. Oprócz ochrony materiału genetycznego wirusa, białka kapsydu umożliwiają wirusowi polio zakażenie pewnych typów komórek. Zidentyfikowano trzy serotypy wirusa polio – wirusa polio: typ I (PV1), typ II (PV2) i typ III (PV3) – każdy z nieco innym białkiem kapsydu. Wszystkie trzy są niezwykle zjadliwe i dają te same objawy choroby przy czym typ I jest najczęściej spotykaną formą i najściślej związaną z paraliżem.\n\nPrzebieg choroby \nPrzebieg choroby jest różny, od łagodnego do śmiertelnego:\n przebieg bezobjawowy – tak przebiega większość zakażeń poliowirusami.\n zakażenie poronne – występują objawy nieswoiste\n aseptyczne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (nazywane „jałowym”) – występuje u około 1% zakażonych. Zapalenie ustępuje samoistnie i zwykle nie daje powikłań.\n postać porażenna – rozwija się u około 0,1% zakażonych:\n postać rdzeniowa – charakteryzuje się porażeniami wiotkimi. Wirus atakuje motoneurony α. Powstałe porażenie jest zwykle asymetryczne. Zaatakowane są zwykle motoneurony grup mięśni proksymalnych (rzadziej dystalnych) kończyn dolnych (niekiedy również górnych). Mięśnie unerwiane przez zaatakowane neurony z czasem zanikają (jest to wynik braku troficznego wpływu acetylocholiny). W przypadku poliomyelitis utrata czucia zdarza się wyjątkowo rzadko, z tego powodu ten objaw z reguły wyklucza zakażenie poliowirusem.\n postać opuszkowa – częstsza u dorosłych niż u dzieci. W tej postaci wirus atakuje struktury podstawy mózgu w tym jądra nerwów czaszkowych oraz ośrodek oddechowy i ośrodek krążenia w rdzeniu przedłużonym. Stanowi ona bezpośrednie zagrożenie życia.\n postać opuszkowo-rdzeniowa – obejmuje zarówno rdzeń kręgowy i opuszkę (podstawę) mózgu. Rokowanie jest bardzo złe.\n zapalenie mózgu – bardzo rzadkie, ale zwykle śmiertelne.\n zespół poporażenny – tzw. zespół post-polio, występuje po 25–30 latach u 20–30% osób z przebytym porażeniem. Przyczyna nie jest poznana, ale zaobserwowano, że:\n choroba obejmuje głównie mięśnie poprzednio względnie zaoszczędzone,\n choroba postępuje na tyle wolno, że nie prowadzi do wyraźnego upośledzenia czynności mięśni.\n\nHistoria \n\nObjawy polio były znane od starożytności. Egipskie malowidła i rzeźby przedstawiają dorosłych ludzi z wiotkimi kończynami oraz dzieci chodzące o lasce. Pierwszego opisu klinicznego dokonał angielski lekarz Michael Underwood w 1789 roku jako „osłabienie kończyn dolnych”. Prace Jakoba Heinego z 1840 roku i Karla Oskara Medina z 1890 roku przyczyniły się do rozpowszechnienia nazwy choroba Heinego-Medina. Do XIX w. występowała sporadycznie, później nastąpiła pandemia, obejmująca głównie półkulę północną.\n\nLiczba zachorowań spadła po wynalezieniu skutecznych szczepionek w latach 1950. i 1960. (patrz niżej), dzięki czemu polio zostało praktycznie wyeliminowane jako zagrożenie dla zdrowia publicznego w krajach uprzemysłowionych. Opanowanie choroby w krajach rozwijających się trwało dłużej, w skali światowej programy szczepień wdrożono dopiero w latach 1970. i dopiero wówczas opanowano epidemię polio w większości krajów.\n\nW 1988 r., gdy ogłoszono „Globalną inicjatywę na rzecz eradykacji polio”, choroba dotykała na świecie ponad 1000 dzieci dziennie. Od tego czasu kosztem ponad 11 mld dolarów zaszczepiono ponad 2,5 mld dzieci w blisko 200 krajach. Od tamtego czasu liczba przypadków w 125 krajach na całym świecie spadła o 99% (z 350 000 w tamtym czasie).\n\nPierwszą kampanię szczepień w Stanach Zjednoczonych rozpoczęto w 1955 roku. W 1994 roku WHO uznała Amerykę za wolną od tej choroby, a w 2001 roku Europę (wcześniej były plany eradykacji do tegoż roku, później data została przesunięta do roku 2005). Obecnie w związku z tymi planami należy informować służby sanitarne danego kraju i WHO o każdym przypadku. Na początku 2014 roku choroba występowała endemicznie w Nigerii, Afganistanie i Pakistanie, a pojedyncze przypadki stwierdzano w Etiopii, Kamerunie, Kenii, Somalii i Syrii. W 2015 roku ogłoszono wyeliminowanie dzikiego szczepu polio typu II na całym świecie, jako że ostatni przypadek zakażenia stwierdzono w 1999 roku. W 2012 r. zanotowano natomiast ostatni przypadek zakażenia wirusem polio typu III.\n\nZa odkrywcę doustnej szczepionki przeciwko polio uznaje się polskiego badacza działającego w USA, prof. Hilarego Koprowskiego.\n\nSzczepienia \n\nPierwszą skuteczną szczepionką przeciwko polio była szczepionka Koprowskiego – podawana była doustnie i zawierała atenuowanego wirusa. \n\nZostała wyparta przez szczepionkę Alberta Sabina. Obecnie stosuje się dwie szczepionki:\n szczepionka Salka (ang. IPV, inactivated poliovirus vaccine) – zawiera unieczynnione wirusy podawane pozajelitowo (iniekcja). Wywołuje tylko odpowiedź ogólnoustrojową, wirusy nie kolonizują nabłonka jelit i nie pobudzają produkcji odpowiedniej IgA.\n szczepionka Sabina (ang. OPV, oral poliovirus vaccine) – w zależności od ilości typów wirusa (I, II lub III) rozróżnia się: mOPV (monovalent OPV) lub tOPV (trivalent OPV) – jest to szczepionka zawierająca żywe, atenuowane wirusy. Jest podawana doustnie. Jej zaletą jest łatwiejsze podanie, co umożliwia skuteczniejsze szczepienia masowe (zwłaszcza w krajach rozwijających się, gdzie jest to choroba najczęstsza (ogniska endemiczne w Indiach, Pakistanie i Nigerii), a brakuje wykwalifikowanego personelu medycznego). Kolejna przewaga nad szczepionką Salka to wywołanie odporności nie tylko ogólnej, w wyniku przenikania wirusów do krwi, ale i miejscowej, którą stymuluje namnażanie się wirusa w enterocytach. Wirus atenuowany zakaża ponadto osoby nieszczepione na drodze fekalno-oralnej. Ze względu na znacznie większą liczbę szczepionych niż chorych teoretycznie szczep atenuowany powinien wypierać ze środowiska szczep dziki. Jej wadą jest możliwość rewersji do formy o pełnej wirulencji w czasie replikacji w enterocycie. Zachorowania poszczepienne zdarzają się jednak rzadko (3,8 przypadków na 10 milionów dawek)."}
{"id": "plwiki:1083:Cytologia", "text": "Cytologia (gr. kytos ‘komórka’, logos ‘nauka’), biologia komórki – dział biologii badający komórki, m.in. ich budowę (morfologię) oraz działanie (fizjologię). Jej dziedzinami są: cytofizjologia, cytopatologia, cytogenetyka i cytochemia. Cytologię można podzielić na cytologię zwierzęcą oraz roślinną. \n\nTermin komórka został wprowadzony w 1665 roku przez Roberta Hooke’a, który pod mikroskopem prowadził obserwacje korka. W 1838 r. Matthias Jacob Schleiden, a rok później Theodor Schwann przedstawili, uznawaną do dziś, komórkową teorię budowy organizmów. Sama cytologia powstała jednak dopiero w XIX w., po upowszechnieniu się udoskonalonych mikroskopów w laboratoriach, a także po odkryciu różnych metod utrwalania i barwienia komórek. Wyodrębnienie jej jako oddzielnej dziedziny nauki przypisywane jest , który w 1892 r. stwierdził, że wszystkie procesy zachodzące w organizmach są bezpośrednim odzwierciedleniem procesów zachodzących w komórkach.\n\nZobacz też \n\n badanie cytologiczne\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Czasopismo naukowe Cytology and Genetics"}
{"id": "plwiki:1088:Clarion (język programowania)", "text": "Clarion – język programowania czwartej generacji (4GL) przeznaczony do szybkiego programowania aplikacji dla środowiska MS Windows (występuje również w wersji dla DOS) i dedykowany dla aplikacji bazodanowych.\n\nKażda z dostępnych wersji Clariona zawiera pełne środowisko programowania i różnorodne narzędzia dla programistów. Głównym elementem środowiska jest Generator Aplikacji, który, w połączeniu z szablonami Application Builder Class, wytwarza gotowy, obiektowy lub strukturalny kod źródłowy aplikacji.\n\nAplikacje tworzone za pomocą Clariona od wersji 5 mogą być 16-bitowe (z wyjątkiem aplikacji internetowych) bądź 32-bitowe. Działają one pod kontrolą dowolnej wersji Microsoft Windows: 3.1, 95, 98, NT, Me, 2000, XP.\n\nJęzyk często wykorzystywany do tworzenia aplikacji finansowo-księgowych i ERP – powstały w nim m.in. popularne w Polsce programy Firma++ i system CDN XL.\n\nPrzykład kodu \n  Relate:PERSON.Open()                                        ! otwarcie wcześniej zadeklarowanych danych\n  PERSON:Name = 'Müller'                                      ! przypisanie łańcucha\n  if Access:PERSON.fetch(PERSON:KeyName) = Level:Benign then  ! czytanie danych według klucza\n    message('Name gefunden!')                                 ! melduje, jeśli się udało\n  end\n  Relate:PERSON.Close                                         ! zamknięcie danych\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Producent Clariona\n\nJęzyki bazodanowe"}
{"id": "plwiki:1091:Choroba popromienna", "text": "Choroba popromienna – zespół objawów klinicznych spowodowany przez promieniowanie jonizujące w wysokiej dawce (zazwyczaj więcej niż 1 Gy w ostrej chorobie popromiennej, poniżej tej wartości w przewlekłej chorobie popromiennej) oddziałujące na całe ciało lub jego dużą powierzchnię (ponad 60%).\n\nPrzyczyną choroby popromiennej jest zwykle ekspozycja na nadmierne dawki promieniowania w następstwie wypadków radiacyjnych (np. wskutek wadliwego działania reaktora jądrowego), a także narażenie na promieniowanie przy wybuchu jądrowym. Choroba popromienna może być także skutkiem pochłonięcia pierwiastków i izotopów promieniotwórczych (np. drogą doustną).\n\nW zależności od dawki promieniowania, czasu jej pochłonięcia i indywidualnej podatności choroba popromienna może mieć przebieg ostry lub przewlekły.\n\nOstra choroba popromienna \nObjawy ostrej choroby popromiennej występują w kilka do kilkudziesięciu godzin po napromieniowaniu.\n\nPostać subkliniczna \nPochłonięta dawka: 0,5–2 Gy\n\nObjawy: ogólne osłabienie, zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilkanaście dni po napromieniowaniu\n\nBezpośrednia przyczyna: depresja narządów limfatycznych (limfocyty są najbardziej promieniowrażliwymi komórkami u człowieka)\n\nŚmiertelność u człowieka: 0%\n\nPostać hematologiczna \nPochłonięta dawka: 2–4 Gy\n\nObjawy: ogólne osłabienie, zmniejszenie ilości limfocytów we krwi obwodowej (limfopenia) występujące kilka dni po napromieniowaniu, później niedokrwistość i obniżenie odporności ustroju, niekiedy skaza krwotoczna\n\nBezpośrednia przyczyna: depresja szpiku\n\nŚmiertelność u człowieka: do 25% chorych\n\nPostać jelitowa \nPochłonięta dawka: 4–8 Gy\n\nObjawy: dominują objawy ze strony przewodu pokarmowego z charakterystycznymi krwawymi biegunkami, skaza krwotoczna oraz zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej z obrzękami. Objawy pojawiają się wkrótce po napromieniowaniu, najpóźniej do kilkunastu godzin\n\nBezpośrednia przyczyna: popromienne uszkodzenie nabłonka przewodu pokarmowego z pojawieniem się owrzodzeń\n\nŚmiertelność u człowieka: 50–100% chorych.\n\nPostać mózgowa \nPochłonięta dawka: 8–50 Gy\n\nObjawy: drgawki, utrata przytomności wkrótce po napromieniowaniu\n\nBezpośrednia przyczyna: uszkodzenie przewodnictwa nerwowego, zwłaszcza synaptycznego\n\nŚmiertelność: 100% napromieniowanych (jest to postać obserwowana u zwierząt doświadczalnych; u człowieka może być ona obserwowana przy wypadkach radiacyjnych, przy bardzo dużej dawce pochłoniętej).\n\nKanadyjski fizyk i chemik Louis Slotin, który brał udział w projekcie „Manhattan”, został śmiertelnie napromieniowany dawką 21 Gy. Zmarł na skutek ostrej choroby popromiennej 9 dni po wypadku w Los Alamos National Laboratory.\n\nPostać enzymatyczna \nPochłonięta dawka: powyżej 50 Gy\n\nObjawy: utrata przytomności, prawie natychmiastowa śmierć\n\nBezpośrednia przyczyna: zablokowanie aktywności enzymatycznej w wyniku bezpośredniego rozerwania wiązań chemicznych białek enzymatycznych przez kwanty promieniowania jonizującego (tzw. efekt tarczy)\n\nŚmiertelność: 100% napromienionych (jest to postać obserwowana u zwierząt eksperymentalnych, poddanych napromienieniu o bardzo dużej mocy). Przykładowe wypadki radiacyjne, w których ludzie ulegli napromieniowaniu dawką powyżej 50 Sv (>5000 REM):\n operator, który otrzymał od 60 do 180 Sv (18 000 REM) na górną część ciała w wypadku w Los Alamos, w stanie Nowy Meksyk (Stany Zjednoczone) 30 grudnia 1958; zmarł po 36 godzinach;\n w wypadku w Wood River Junction, w stanie Rhode Island (Stany Zjednoczone) 24 lipca 1964 jeden z pracowników otrzymał dawkę 100 Sv (10 000 REM); zmarł po 49 godzinach.\n\nPrzewlekła choroba popromienna \nMianem przewlekłej choroby popromiennej określa się odległe skutki jednorazowego napromieniowania, bądź skutki będące efektem długotrwałego narażenia na powtarzające się dawki promieniowania. Ujawniają się one po kilku-kilkunastu latach. Do głównych jej skutków należą:\n zwiększona zapadalność na nowotwory złośliwe (zwłaszcza nowotwory układu krwiotwórczego: białaczki i chłoniaki oraz nowotwory tarczycy, układu kostnego a także glejaki).\n przyspieszone starzenie się i skrócenie życia\n bezpłodność (zwykle przemijająca)\n uszkodzenia genomu komórek płciowych (zwiększona liczba wad wrodzonych u potomstwa)\n zaburzenia hormonalne\n zaćma\n\nOgólny patomechanizm choroby popromiennej \nPromieniowanie jonizujące wnikające do ustroju żywego powoduje radiolizę wody zawartej w tkankach. Uwolnione w jej wyniku rodniki tlenowe i wodorotlenowe utleniają pary zasad purynowych i pirymidynowych oraz rozrywają łańcuchy kwasów nukleinowych (DNA i RNA), powodując uszkodzenie cząsteczki. Skutkiem tego oddziaływania są mutacje genetyczne lub martwica komórek. Szczególnie wrażliwe na oddziaływanie rodników tlenowych i wodorotlenowych są te odcinki DNA, które ulegają procesowi replikacji, a zatem w komórkach które ulegają podziałowi mitotycznemu (znajdują się w fazie S, G2 lub M cyklu komórkowego). Fakt ten tłumaczy słuszność prawa Bergonie i Tribondeau, określającego wrażliwość tkanek na promieniowanie. Prawo to głosi, że promieniowrażliwość tkanek jest wprost proporcjonalna do aktywności proliferacyjnej danej tkanki i odwrotnie proporcjonalna do stopnia jej zróżnicowania (dojrzałości).\n\nNadmierna ilość wolnych rodników blokuje wiele enzymów wewnątrzkomórkowych, zwłaszcza katalazy i peroksydazy.\n\nPrzy wyższej gęstości promieniowania i wysokiej energii promieniowania (powyżej 100 keV) istotną rolę w wywołaniu skutków choroby popromiennej odgrywa bezpośrednie oddziaływanie promieniowania na materię, pod postacią efektu Comptona. Uważa się, że ta postać oddziaływania ma znaczenie w postaci mózgowej i enzymatycznej choroby popromiennej.\n\nŚrodki radiomimetyczne \nOpisany powyżej mechanizm uszkodzenia tkanek, polegający na rozrywaniu wiązań wodorowych kwasów nukleinowych, „naśladują” niektóre substancje chemiczne, nazywane środkami alkilującymi. Prototypem takiej substancji jest iperyt siarkowy. Pochodne iperytu (wykorzystywane jako leki) oraz inne substancje z grupy leków alkilujących są wykorzystywane w chemioterapii onkologicznej. Objawy uboczne ich stosowania (zwłaszcza przy wysokim dawkowaniu) do pewnego stopnia mogą przypominać objawy choroby popromiennej.\n\nPrzypisy \n\nMedycyna nuklearna\nWojska chemiczne\nWpływ promieniowania na zdrowie"}
{"id": "plwiki:1092:Chlorowodór", "text": "Chlorowodór, HCl – nieorganiczny związek chemiczny, połączenie chloru i wodoru. Dobrze rozpuszcza się w wodzie, tworząc kwas solny (kwas chlorowodorowy) z wydzieleniem dużej ilości ciepła.\n\n.\n\nOtrzymywanie \nOtrzymywany jest w wyniku działania kwasu siarkowego na chlorek sodu (reakcja przebiega w dwóch etapach):\n pierwszy zachodzi w temperaturze pokojowej:\n \n drugi zaś wymaga podgrzania do 800 °C:\n \n\nSynteza chlorowodoru może być zintegrowana z innymi procesami chemicznymi, np. chlorowaniem węglowodorów. Źródłem szczególnie czystego chlorowodoru jest synteza z pierwiastków. Gazy do tej reakcji uzyskuje się podczas produkcji wodorotlenku sodu przez elektrolizę wodnego roztworu chlorku sodu. Wodór jest następnie spalany w chlorze z wykorzystaniem palników kwarcowych:\n\nWłaściwości\n\nWłaściwości fizyczne \nW warunkach normalnych chlorowodór jest gazem, 1,27 raza cięższym od powietrza. Ciekły chlorowodór nie przewodzi prądu elektrycznego.\n\nRozpuszcza się bardzo dobrze w wodzie (770 g/l w 20 °C) i eterze dietylowym (220 g/l w 20 °C), w którym tworzy się , a także w innych rozpuszczalnikach organicznych, np. benzenie (13,7 g/l w 25 °C). W rozpuszczalnikach mało polarnych nie ulega dysocjacji. .\n\nWłaściwości chemiczne \nSuchy chlorowodór jest dużo mniej aktywny chemicznie, niż jego wodny roztwór, kwas solny. Nie reaguje z fosforem, siarką, węglem, żelazem, niklem oraz chromem; reaguje zaś z litowcami (metalami alkalicznymi), np.: litem, sodem, potasem. W podwyższonej temperaturze reaguje także z innymi metalami.\n\nCiekły chlorowodór nie dysocjuje i jest mało reaktywny. Jako jeden z nielicznych chlorków metali, rozpuszcza się w nim chlorek cyny(IV) (bez dysocjacji).\n\nZastosowanie \nW przemyśle używany jest do produkcji kwasu solnego i niektórych syntez np. chlorku winylu z etynu.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nFluorowcowodory\nZwiązki chloru"}
{"id": "plwiki:1100:Dermatologia", "text": "Dermatologia (gr. derma – skóra) – dziedzina medycyny zajmująca się badaniem oraz opisem struktury i funkcji skóry, a także schorzeniami skóry i jej przydatków (włosów, paznokci) oraz niektórymi chorobami ogólnoustrojowymi, ujawniającymi się przede wszystkim na skórze (np. łagodne i złośliwe nowotwory, jak czerniak złośliwy lub rumień guzowaty).\n\nW Polsce wchodzi w zakres specjalizacji lekarskiej dermatologia i wenerologia, której konsultantem krajowym od 1 maja 2018 jest prof. dr hab. Joanna Narbutt.\n\nKlasyfikacja \nGłówny podział dermatologii obejmuje:\n dermatologię kliniczną – zajmującą się diagnozowaniem i leczeniem chorób skóry;\n dermatologię doświadczalną – zorientowaną na poznawanie struktury i mechanizmów funkcjonowania skóry.\n\nDyscypliny wywodzące się z dermatologii i powiązane z nią to:\n wenerologia – dziedzina mocno związana z dermatologią, skupiona na rozpoznawaniu i leczeniu chorób przenoszonych drogą płciową;\n kosmetologia – nauka medyczna zajmująca się badaniem, opisywaniem, pielęgnowaniem, przywracaniem oraz zwiększaniem za pomocą środków kosmetycznych atrakcyjności fizycznej ciała ludzkiego ze szczególnym uwzględnieniem skóry, włosów i paznokci;\n estetologia medyczna (wraz z medycyną estetyczną) – dyscyplina medyczna zorientowana na dbanie o zdrowy i piękny wygląd ciała. W odróżnieniu od kosmetologii estetologia medyczna osiąga ten cel za pomocą leków (zarejestrowanych produktów leczniczych) oraz zabiegów inwazyjnych (m.in. z naruszeniem bariery skórnej), dlatego może być praktykowana wyłącznie przez lekarzy posiadających prawo do wykonywania zawodu;\n dermatochirurgia (chirurgia skóry) – podspecjalność obejmująca ogół zagadnień chirurgicznych w leczeniu chorób skóry i tkanki podskórnej. Łączy w sobie elementy różnych specjalności medycznych, takich jak dermatologia, chirurgia plastyczna, chirurgia onkologiczna i rekonstrukcyjna skóry, chirurgia naczyniowa;\n fotodermatologia – nauka medyczna zajmująca się terapią świetlną/laserową dermatoz;\n pediatria dermatologiczna – dyscyplina zajmująca się badaniem, opisywaniem i leczeniem dermatoz dziecięcych oraz właściwą pielęgnacją skóry dzieci;\n geriatria dermatologiczna – dziedzina badająca dermatozy wieku starczego;\n dermatoepidemiologia – dział medycyny powstały na styku dermatologii i epidemiologii, zajmujący się częstością występowania chorób skóry w populacjach, identyfikacją czynników ryzyka oraz grup ryzyka;\n dermatologia alergologiczna – nowa dyscyplina, łącząca w sobie elementy dermatologii oraz alergologii, której celem jest badanie oraz leczenie objawów skórnych będących skutkiem reakcji alergicznych;\n psychodermatologia – dziedzina powstała na styku dermatologii i psychologii będąca odpowiedzią na przypadki współwystępowania objawów psychopatologicznych z określonymi symptomami skórnymi lub chorobami dermatologicznymi. Jej celem jest pomaganie pacjentom z problemami psychologicznymi wynikłymi z zaistniałych u nich chorób skóry;\n\nHistoria \nSchorzenia skórne budziły zainteresowanie lekarzy już w epoce starożytnej. Wyraźnie dostrzegalne gołym okiem były przedmiotem dociekań medyków greckich i rzymskich. Szczególnego znaczenia nabrał ogląd zmian skórnych w czasach rozprzestrzeniania się trądu i dżumy (szczególnie okres średniowiecza z epidemią czarnej śmierci). Wczesne wykrycie zmian występujących w ostrych chorobach zakaźnych mogło decydować o losach całej społeczności. Jednak przez całe stulecia ani nie wyodrębniono nauki o chorobach skórnych ani nie tworzono odrębnych technik badawczych. Dopiero narodziny anatomii patologicznej i zastosowanie mikroskopu (XVIII i XIX wiek) otworzyło drogę nowoczesnej dermatologii.\n\nZakres dziedziny \nDermatologia bada przyczyny i mechanizmy chorób skóry oraz poszukuje sposobów jej leczenia i zapobiegania dermatozom. W połączeniu z wenerologią jest jedną z podstawowych lekarskich klinicznych specjalności niezabiegowych. Tytuł specjalisty dermatologa i wenerologa uzyskuje lekarz po odbyciu określonego przepisami szkolenia (staże kliniczne, kursy specjalizacyjne itd.) w akredytowanych jednostkach i zdaniu egzaminu państwowego. Określenie \"specjalność podstawowa\" oznacza, że od lekarza przystępującego do kursu specjalizacyjnego nie wymaga się posiadania specjalizacji w innej dziedzinie, a jedynie dyplomu lekarza medycyny oraz prawa wykonywania zawodu.\nDermatologia obejmuje:\n anatomii, histologii i fizjologii skóry;\n chorób skóry – podstawowych cech dermatoz, makroskopowego i mikroskopowego obrazu wykwitów skórnych oraz ich klasyfikacji, postaci klinicznych, diagnostyki różnicowej, leczenia i profilaktyki;\n zaburzeń rozwojowych skóry, defektów immunologicznych wrodzonych, genodermatoz, fakomatoz;\n podstawowej wiedzy alergologicznej;\n kliniki i etiopatogenezy dermatoz zawodowych;\n epidemiologii chorób skóry;\n odczynów polekowych o różnym patomechanizmie;\n roli wirusów w etiologii i patogenezie chorób skóry (w tym wirusów onkogennych);\n roli zjawisk immunologicznych i autoimmunologicznych w dermatozach;\n schorzeń skóry współistniejących z chorobami ogólnoustrojowymi;\n znamion melanocytowatych i czerniaka złośliwego oraz innych nowotworów skóry i stanów przednowotworowych;\n zasad leczenia zewnętrznego chorób skóry;\n zasad lecznictwa ogólnego w dermatologii: antybiotykoterapia, leczenie kortykosterydami, immunosupresja, itp.;\n zastosowania metod chirurgicznych (dermatochirurgia) w onkologicznych i nieonkologicznych schorzeniach skóry;\n podstaw kosmetologii lekarskiej;\n fizykoterapii, laseroterapii i rentgenoterapii dermatologicznej; \n etiopatogenezy, kliniki i leczenia chorób przenoszonych drogą płciową, zasad działań profilaktycznych i epidemiologicznych\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n R. Śpiewak, Estetologia medyczna, medycyna estetyczna, dermatologia estetyczna, chirurgia estetyczna, ginekologia estetyczna, stomatologia estetyczna - definicje i wzajemne relacje poszczególnych dziedzin. Estetologia Medyczna i Kosmetologia 2012; nr 2(3), s. 69-71.\n\nLinki zewnętrzne \n Polskie Towarzystwo Dermatologiczne\n Encyklopedia dermatologiczna\n\n \nSpecjalności lekarskie"}
{"id": "plwiki:1115:Dehydroepiandrosteron", "text": "Dehydroepiandrosteron (), DHEA – naturalny hormon steroidowy produkowany z cholesterolu w nadnerczach, a konkretnie w warstwie siateczkowatej kory nadnerczy. Został odkryty, a potem zsyntetyzowany, przez francuskiego lekarza i naukowca, Étienne’a-Émile’a Baulieu.\n\nDehydroepiandrosteron jest chemicznie podobny do testosteronu i estradiolu i może łatwo być w nie przekształcony. Produkcja tego hormonu osiąga szczyt we wczesnym wieku dorosłym i później zaczyna spadać. Jego znaczenie w warunkach zdrowia i choroby nie zostało dokładnie ustalone.\n\nPostuluje się, że jego uzupełnianie może być korzystne w następujących schorzeniach:\n choroby układu sercowo-naczyniowego\n cukrzyca\n hypercholesterolemia\n otyłość\n stwardnienie rozsiane\n choroba Parkinsona\n choroba Alzheimera\n zaburzenia układu odpornościowego\n depresja\n osteoporoza\nJest stosowany w leczeniu substytucyjnym pierwotnej niedoczynności kory nadnerczy.\nJest jednak za mało naukowo potwierdzonych danych, żeby zalecać stosowanie\nDHEA na szerszą skalę, poza wyspecjalizowanymi ośrodkami endokrynologicznymi.\n\nDHEA prawdopodobnie wpływa na zwiększenie anabolizmu mięśni.\n\nZarejestrowane w Polsce leki zawierające DHEA:\n Biosteron\n DHEA Eljot\n Intrarosa\n Novostella\n Stymen\n\nPrzypisy \n\nHormony steroidowe\nNeurosteroidy"}
{"id": "plwiki:1121:Dowód (matematyka)", "text": "Dowód – wykazanie, że pewne zdanie jest prawdziwe. Dowód należy odróżnić od empirycznego lub heurystycznego rozumowania. Każdy krok dowodu musi jasno wynikać z poprzednich lub być przyjętym aksjomatem; rozumowanie niespełniające tego warunku nie jest dowodem. Ostatni krok dowodu to udowodnione zdanie, które w ten sposób staje się twierdzeniem danej teorii. Zwyczajowo koniec dowodu oznacza się skrótem q.e.d. (quod erat demonstrandum), c.n.d. (co należało dowieść), c.b.d.o. (co było do okazania) lub podobnym.\n\nMetody dowodu \nO ile nie istnieje żaden wyczerpujący podział dowodów, można wyróżnić niektóre metody używane w dowodach:\n Dowód wprost polegający na przyjęciu założeń i bezpośrednim wykazaniu tezy. Przykład: udowodnimy, że suma dwóch liczb parzystych jest liczbą parzystą. Wiemy, że liczby parzyste to takie, które można zapisać w postaci  gdzie  jest całkowite; suma dwóch liczb parzystych wynosi  co jest również liczbą parzystą, c.n.d.\n Dowód nie wprost (dowód apagogiczny) polegający na przyjęciu, że twierdzenie jest fałszywe i wykazaniu, że dochodzi się do niedorzeczności. Przykładem może być dowód niewymierności pierwiastka z dwóch: załóżmy, że  jest liczbą wymierną, jednak to założenie prowadzi do sprzeczności.\n Dowód kombinatoryczny to specyficzny rodzaj dowodu używany przy tożsamościach kombinatorycznych, zwykle polegający na policzeniu możliwości ustawień na dwa sposoby. Przykład: Udowodnimy, że dla  zachodzi  Wyobraźmy sobie, że mamy wybrać  spośród  osób. Możemy to zrobić na  sposobów. Możemy wyróżnić jedną z osób, nazwijmy ją X. Jeżeli wybierzemy X-a, to pozostanie nam  sposobów na wybranie pozostałych osób. Jeżeli nie wybierzemy X-a, to pozostanie nam  sposobów. Te możliwości są wyczerpujące i rozłączne; zatem \n\n Dowód geometryczny polega na wykorzystaniu metod geometrii, takich jak przystawanie i podobieństwo figur. Dowody geometryczne mogą być wykorzystywane również poza geometrią (patrz geometryczny dowód niewymierności pierwiastka z 2)\n Dowód indukcyjny to dowód wykorzystujący zasadę indukcji matematycznej.\n Metoda przekątniowa to rodzaj rozumowania używany w dowodach, że nie istnieje pewien obiekt. Przykłady twierdzeń, które można udowodnić w ten sposób: zbiór liczb rzeczywistych nie jest przeliczalny, twierdzenie Cantora, nierozwiązywalność problemu stopu.\n Użycie wspomagania komputerowego, np. dowód twierdzenia o czterech barwach. Takie dowody wzbudzają kontrowersje, gdyż niemożliwe jest zweryfikowanie ich przez człowieka. Innym przykładem użycia komputerów jest rozproszony projekt Seventeen or Bust sprawdzający potencjalnych kandydatów na liczby Sierpińskiego.\n Dowód niezależności to dowód, że pewnego zdania nie można udowodnić. Przykładem jest dowód niezależności hipotezy continuum, wykorzystujący forsing.\n Dowód konstruktywny to dowód polegający na znalezieniu pewnego obiektu spełniającego wymagane założenia. Przykład: aby udowodnić, że wielomian  ma pierwiastek rzeczywisty, wystarczy zauważyć, że jest nim liczba 2. Aby udowodnić, że każdy graf spójny zawierający co najwyżej dwa wierzchołki stopnia nieparzystego ma drogę Eulera, można podać algorytm znajdujący ją.\n Dowód niekonstruktywny to dowód polegający na wykazaniu, że istnieje obiekt spełniający założenia, jednak bez konstrukcji. Przykład: aby udowodnić, że wielomian  ma pierwiastek rzeczywisty, zauważmy, że przyjmuje on wartość ujemną dla  i dodatnią dla  Ponieważ  jest funkcją ciągłą, z twierdzenia Cauchy’ego wynika, że wielomian ma miejsce zerowe w przedziale  Innym przykładem jest wykorzystanie zasady szufladkowej Dirichleta.\n Dowód nieefektywny to dowód wykorzystujący aksjomat wyboru.\n\nW złożonych, wielostopniowych dowodach wykorzystuje się twierdzenia pomocnicze, tzw. lematy.\n\nRola dowodu matematycznego \nDowód matematyczny może przyjmować następujące role:\n rola weryfikacyjna (pozwala stwierdzić poprawność hipotezy);\n rola wyjaśniająca (pozwala znaleźć powód dla którego dane twierdzenie jest prawdziwe);\n rola wyjaśniająca (pozwala uzyskać społeczną aprobatę);\n rola systemacyzacyjna (pozwala uporządkować różne wyniki zgodnie z systemem głównych pojęć i twierdzeń);\n rola komunikacyjna (pozwala przekazywać innym gotowe wyniki i obserwacje);\n rola estetyczna (pozwala dane rozumowanie zapisać w sposób elegancki i klarowny);\n rola satysfakcjonująca (pozwala odczuć satysfakcję, radość, dumę i uczucie odniesienia sukcesu po skutecznym przeprowadzeniu dowodu);\n rola transferowa (pozwala zachować techniki dowodowe, które mogą okazać się przydatne w dowodzeniu lub zrozumieniu innych twierdzeń).\n\nDowód formalny \nW teorii sformalizowanej dowód przyjmuje ścisłą formę tak zwanego dowodu formalnego, który jest skończonym ciągiem wyrażeń  ustalonego języka sformalizowanego, takim że dla każdego  jest aksjomatem lub  jest wnioskiem z przesłanek  (gdzie ) wyprowadzonym przez zastosowanie przyjętej reguły dedukcyjnej.\n\nJeżeli dany ciąg  jest dowodem formalnym przy zbiorze aksjomatów  to mówi się, że jest to dowód formalny dla  z  oraz że  da się dowieść z \n\nDowodem formuły  w oparciu o zbiór formuł  nazywamy każdy skończony ciąg formuł  taki, że  (czyli ostatnia formuła w tym ciągu jest identyczna z formułą dowodzoną) oraz dla każdego wskaźnika   spełniony jest przynajmniej jeden z nastepujących warunków:\n\n  (czyli formuła  może być wzięta ze zbioru, w oparciu o który dowód jest prowadzony);\n istnieją: wskaźnik  , formuła  oraz wskaźnik  takie, że  (czyli  powstaje z pewnej wcześniejszej formuły  przez zastosowanie reguły podstawiania);\n istnieją takie , że  oraz  (czyli  podstaje z pewnych wcześniejszych formuł  oraz  przez zastosowanie reguły odrywania reguły odrywania)\n\nZobacz też \n\n automatyczne dowodzenie twierdzeń\n teoria dowodu\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n  – artykuł m.in. o dowodach graficznych\n\n \nDydaktyka matematyki"}
{"id": "plwiki:1122:Dystrybucja Linuksa", "text": "Dystrybucja Linuksa – uniksopodobny kompletny system operacyjny zbudowany na bazie jądra Linux. Znakomita większość dystrybucji zawiera dużo elementów projektu GNU, co sprawia, że są one dystrybucjami GNU/Linuksa. W skład dystrybucji, oprócz samego jądra, wchodzą podstawowe programy i usługi takie, jak powłoka, skrypty startowe, narzędzia konfiguracyjne, a także często duży zestaw aplikacji użytkowych. W obrębie dystrybucji używana jest jednolita organizacja plików konfiguracyjnych oraz wspólny mechanizm instalowania nowych aplikacji. Niekiedy terminem „dystrybucja” określa się także systemy zbudowane na bazie jąder innych niż Linux (np. GNU Hurd, czy jądro FreeBSD); szczególnie można tutaj wyróżnić klony dystrybucji uniksowych (np. Debian).\n\nHistoria \nLinux sam w sobie jest jedynie jądrem systemu operacyjnego stanowiącym warstwę pośrednią między aplikacjami a sprzętem. Od samego początku było ono wykorzystywane razem z aplikacjami opracowywanymi dla wolnego systemu operacyjnego GNU dzięki dostępności kodu źródłowego. Samodzielna budowa i kompilacja wszystkiego ze źródeł, a następnie organizowanie ich w działający system operacyjny było jednak czasochłonnym zajęciem, wymagającym dodatkowo dużej wiedzy na temat całego procesu, dlatego już kilkanaście miesięcy po publikacji pierwszych wersji Linuksa pojawiły się gotowe dystrybucje. Najstarszą wciąż aktywnie rozwijaną dystrybucją jest Slackware Linux – został on po raz pierwszy wydany 16 lipca 1993 roku, a zbudowano go na bazie wcześniejszej dystrybucji SLS. Miesiąc później Ian Murdock ogłosił na liście dyskusyjnej comp.os.linux.development powstanie projektu Debian, obecnie jednej z najbardziej wpływowych dystrybucji.\n\nPoczątkowo dystrybucje były tworzone przede wszystkim dla wygody użytkowników, lecz z biegiem czasu wiele z nich przekształciło się w poważne przedsięwzięcia rozwijane przez firmy (np. Red Hat Enterprise Linux, Ubuntu) lub organizacje niekomercyjne (Debian).\n\nBudowa \nWiększość oprogramowania wchodzącego w skład dystrybucji Linuksa jest rozwijana przez osoby trzecie. Jego użycie w danym projekcie jest możliwe dzięki liberalnym licencjom takim, jak GNU General Public License zezwalającym na swobodną dystrybucję kodu źródłowego, dokonywanie w nim zmian oraz kompilację pod warunkiem udostępnienia ich dalszym użytkownikom na identycznych zasadach. Poszczególne dystrybucje mocno różnią się między sobą w kwestiach związanych z:\n\n aktualnością wersji aplikacji – czy wybierane są najnowsze wydania, czy też starsze, ale dokładniej przetestowane i z poprawionymi błędami,\n stopień ingerencji w oryginalny kod źródłowy – czy i w jakich ilościach twórcy modyfikują oryginalny kod źródłowy przy pomocy łatek,\n organizacja aplikacji na dysku – ten sam program w różnych dystrybucjach może instalować się w innym miejscu lub mieć inaczej zorganizowane pliki konfiguracyjne,\n opcje kompilacji – dostępne oprogramowanie może być kompilowane z różnymi opcjami, np. poprawiającymi wydajność na jednej platformie sprzętowej kosztem dostępności na innych.\n\nCechą szczególną wyróżniającą dystrybucje Linuksa spośród innych systemów operacyjnych, a w szczególności systemów Microsoft Windows, jest sposób instalowania nowych aplikacji. Dystrybucje posiadają centralne repozytorium z pakietami reprezentującymi poszczególne programy zbudowane i przygotowane przez twórców dystrybucji pod kątem konkretnego systemu. Pakiet, oprócz binariów oraz wszystkich niezbędnych plików, zawiera dodatkowe informacje opisujące zawartość archiwum, wersję programu, zależności oraz dodatkowe skrypty niezbędne do poprawnej instalacji. Pakietami zarządza specjalny program zwany menedżerem pakietów, który potrafi zlokalizować najnowszą wersję danego pakietu w dostępnych repozytoriach, zainstalować program oraz znaleźć wszystkie niezbędne zależności. Liczba pakietów w typowej dystrybucji waha się od kilkuset do kilkunastu tysięcy.\n\nAutorskie oprogramowanie stanowi niewielką część wszystkich aplikacji. Najczęściej jest to instalator, skrypty startowe, dodatkowe narzędzia konfiguracyjne specyficzne dla danej dystrybucji oraz menedżer pakietów, aczkolwiek w jego przypadku istnieją projekty menedżerów wykorzystywane przez kilka/kilkanaście dystrybucji, np.  APT.\n\nRodzaje dystrybucji \nDystrybucje Linuksa można klasyfikować według różnych kryteriów:\n\n komercyjne lub niekomercyjne,\n grupa odbiorców: dla użytkowników domowych, dla użytkowników biznesowych,\n obsługiwane platformy sprzętowe: wieloplatformowość lub optymalizacja pod kątem wybranych platform,\n przeznaczenie maszyn: serwery, komputery biurkowe, laptopy itd.\n ogólnego przeznaczenia lub wyspecjalizowane w wybranych zastosowaniach,\n wybór priorytetów: bezpieczeństwo, używalność, przenośność itd.\n\nInstalacja \nZazwyczaj dystrybucje są instalowane bezpośrednio na dysku twardym komputera. Istnieją jednak również dystrybucje, które da się uruchomić bezpośrednio z nośnika instalacyjnego. Początkowo dystrybucje instalowane były z dyskietek, lecz obecnie zostało to całkowicie zarzucone. Obecnie najpopularniejszym nośnikiem są płyty CD/DVD, które można zamówić, kupić lub utworzyć samodzielnie, wypalając dostępne w Internecie obrazy ISO. Coraz większą rolę odgrywa połączenie z Internetem, za pośrednictwem którego można zaktualizować system lub zainstalować dodatkowe oprogramowanie niedostępne na nośnikach instalacyjnych. Wiele dystrybucji daje możliwość instalacji systemu przez sieć, np. z wewnętrznego repozytorium firmy przy użyciu protokołu NFS lub z oficjalnych serwerów.\n\nWyjątkowa metoda instalacji cechuje dystrybucję Gentoo Linux. Pakiety nie są tutaj dostarczane w formie binarnej, lecz jako kod źródłowy, który podczas instalacji kompilowany jest na danym komputerze. Ma to zapewnić większą wydajność poprzez optymalizację pod kątem konkretnego sprzętu.\n\nNajważniejsze dystrybucje \n10 najważniejszych dystrybucji Linuksa według DistroWatch.com:\n\nDystrybucje innych systemów i środowisk \nZ biegiem czasu termin dystrybucja przestał dotyczyć tylko Linuksa. Dystrybucja może obejmować dowolny zbiór oprogramowania: począwszy od klasycznych, pełnych systemów operacyjnych (z jądrem i aplikacjami), poprzez wszechstronne środowiska w rodzaju JDistro, a skończywszy na specjalizowanych zestawach aplikacji, np. AMP lub XAMPP, czyli zestaw do serwowania stron internetowych LAMP, ale przeznaczony dla różnych systemów operacyjnych.\n\nDystrybucje mogą być zupełnie samodzielne, np. JDistro i JNode (dystrybucje Javy), TrueOS (FreeBSD) czy SchilliX (OpenSolaris). Istnieją też podprojekty Debiana oparte na jądrach z rodziny BSD (GNU/kFreeBSD, GNU/NetBSD), jądrze Hurd (GNU/Hurd) czy nawet zbiór pakietów Debiana przeznaczony dla Microsoft Windows.\n\nZobacz też \n  porównanie dystrybucji GNU/Linuksa\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n \n old.lwn.net/Distributions – przegląd różnych dystrybucji \n Mapa powiązań między dystrybucjami Linuksa"}
{"id": "plwiki:1132:Demografia", "text": "Demografia – dziedzina nauki zajmująca się powstawaniem, życiem i przemijaniem społeczności ludzkiej. Obejmuje m.in. takie zagadnienia jak: przyrost naturalny, migracje, struktura społeczna (wiek, płeć, przynależność zawodowa, narodowość, wyznanie) oraz ich rozmieszczenie przestrzenne i oddziaływania społeczne i socjologiczne.\n\nHistoria \nPoczątki demografii to XVII w. – w r. 1662 pojawiło się opracowanie Johna Graunta „Natural and Political Observations ... upon the Bills of Mortality” utrzymane w formie prymitywnych, matematycznych tabeli, podobnych do tych, które później tworzył Edmond Halley, jako podstawę obliczeń prawdopodobieństw dla tworzonych właśnie ubezpieczeń na życie. Pod koniec XVIII wieku Thomas Malthus twierdził, że niekontrolowany przyrost naturalny prowadzić będzie do wykładniczego wzrostu liczby ludności i związanej z tym klęski głodu, spowodowanej dyskrepancją pomiędzy wzrostem populacji a przyrostem produkcji żywności. (zobacz pułapka maltuzjańska, statyczna teoria zasobów). Thomas Malthus jest uważany za ojca teorii przeludnienia, która była rozwijana i urealistyczniana w późniejszych opracowaniach (np. Gompertza i Verhulsta).\n\nObiekt badań \n Ludność sama w sobie i jej grupy (np. ludność zamieszkująca dany teren, ludność przebywająca na danym terenie w ciągu dnia lub nocy).\n Struktura ludności (wiek, płeć, narodowość, liczebność rodzin).\n Ruchy ludności (mobilność, naturalne saldo ludności, saldo migracji).\n Historia demografii (np. historyczny ruch naturalny).\n\nMetodyka \n\nDemografia uzyskuje dane do swych badań z publikacji statystycznych, reprezentatywnych prób statystycznych i ze spisów ludności.\n\nDo badań nad procesami demograficznymi używa się między innymi statystyk meldunkowych, z których uzyskuje się np. współczynnik urodzeń, współczynnik zgonów, współczynnik przyrostu naturalnego, współczynnik dzietności, saldo migracji, oczekiwaną długość życia itp.\n\nTypowe dla demografii jest również graficzne obrazowanie danych (np. piramida płci i wieku).\n\nW demografii historycznej, czyli przed rokiem 1850 używa się rejestrów parafialnych, kościelnych spisów wiernych, spisów podatkowych, rachunków dóbr wielkiej własności itp.\n\nRozwój demograficzny\n\nModele transformacji demograficznej \nModel transformacji demograficznej (ang. demographic transition), zwany również przejściem demograficznym, nie jest teorią w znaczeniu ściśle naukowym, lecz opisem modelowym przejścia od wysokich do niskich współczynników śmiertelności i urodzeń oraz wynikającej z nich zmiany przyrostu naturalnego.\n\nPierwszymi, którzy stworzyli podstawy tego modelu, byli Thompson (1929) i Notestein (1945). Ich prace zostały później rozwinięte, zmodyfikowane i polepszone przez innych autorów.\n\nModel transformacji znajduje zastosowanie np. przy:\n ideowym opisie zmiany umieralności i dzietności w zachodnich krajach uprzemysłowionych (przede wszystkim Anglii i Szwecji)\n typologizowaniu krajów pod względem stanu ich demograficznego rozwoju i szukaniu przyczyn przyspieszenia lub spowolnienia transformacji demograficznej w danym kraju.\n\nModel 4-fazowy \n\nPierwotny model transformacji był podzielony na 4 fazy:\n\n faza (high stationary)\n mocno wahające się, pozostające na wysokim poziomie i leżące blisko siebie wskaźniki urodzin i zgonów,\n śladowy przyrost naturalny, przy szybkiej wymianie pokoleń.\n współczynnik dzietności: 6\n przeciętna długość życia: < 45 lat\n faza (early expanding)\n nożyce demograficzne otwierają się poprzez spadek wskaźnika umieralności przy stałym poziomie urodzeń,\n rosnący przyrost naturalny.\n współczynnik dzietności: 4,5–6\n przeciętna długość życia: 45–55 lat\n faza (late expanding)\n nożyce demograficzne zamykają się w wyniku zmniejszenia liczby urodzeń, która maleje szybciej niż liczba zgonów,\n przyrost naturalny spada, zbliża się do zera.\n współczynnik dzietności: 3–4,5\n przeciętna długość życia: 55–65 lat\n faza (low stationary)\n słabo wahające się, pozostające na niskim poziomie i leżące blisko siebie wskaźniki urodzin i zgonów,\n zerowy przyrost naturalny, mała wymiana pokoleń.\n współczynnik dzietności: < 3\n przeciętna długość życia: > 65 lat\n\nModel 5-fazowy \n\nDla lepszego zrozumienia i poprawy opisu zmian zachodzących w populacji stworzono Model transformacji demograficznej (theory of demographic transition). Model ten dzieli transformację (zmianę) zachodzącą w populacji na 5 faz. Są to:\n faza pretransformacyjna, w której współczynnik urodzeń i współczynnik zgonów są wysokie, a współczynnik przyrostu naturalnego lekko dodatni,\n faza wczesnej transformacji – współczynnik zgonów maleje, podczas gdy współczynnik urodzeń pozostaje wysoki, malejąc dopiero pod koniec fazy. Faza ta wiąże się z intensywnym wzrostem liczby ludności. W Europie miała ona miejsce na początku rewolucji przemysłowej.\n środkowa faza transformacji – współczynnik urodzeń maleje, jednakże nie tak szybko jak współczynnik zgonów. Fazy wczesna i środkowa to fazy szybkiego wzrostu ludności. Uśredniając populacje wszystkich krajów można zauważyć, że ludność świata zbliża się właśnie do końca fazy środkowej.\n późna faza transformacji – współczynnik zgonów i współczynnik urodzeń wolno maleją, liczba ludności stabilizuje się,\n faza posttransformacyjna – współczynnik zgonów i współczynnik urodzeń stabilizują się na niskim poziomie. Liczba ludności pozostaje stała lub spada. Oczekiwana długość życia jest wysoka, co powoduje wzrost średniej wieku i duży odsetek ludzi starych.\n\nZmienny model transformacji demograficznej \n\nEmpirycznie stwierdzona transformacja demograficzna (przechodzenie od wysokich do niskich wskaźników urodzeń i zgonów) nie przebiegała identycznie we wszystkich krajach Europy. W Anglii trwała ona np. ok. 200 lat, podczas gdy w krajach takich jak Holandia czy Niemcy – ok. 70–90 lat. Nie tylko czas trwania, lecz również rozbieżność (nożyce) pomiędzy wskaźnikami urodzeń i zgonów były spore. Wyjątek stanowiła np. Francja, gdzie obniżenie wskaźników urodzeń i zgonów przebiegło niemal równocześnie, co przejawiło się niemal stałą liczbą ludności, w przeciwieństwie do innych krajów Europy, gdzie notowano spore przyrosty i tym samym otwarcie nożyc.\n\nBy lepiej opisać tego typu odchylenia, rozwinięto w latach 1980. zmienny model transformacji demograficznej. Przedstawiając liczne krzywe dla urodzeń (u1, u2 i u3) i zgonów (z1, z2 i z3) o różnym nachyleniu, można na jednym modelu śledzić różne procesy transformacji demograficznej.\n\nPrzykładowo:\n przebieg francuski przedstawiają blisko leżące krzywe z1 i u1\n przebieg niemiecki i holenderski – krzywe z2 i u2.\n przebieg w krajach Trzeciego Świata przedstawiają leżące daleko od siebie krzywe z3 i u3.\n\nRegiony\n\nPolska \n\nW okresie kształtowania się państwowości Polska obejmowała swym zasięgiem ziemie o powierzchni ponad ćwierć miliona km² z przeszło milionem mieszkańców. Za czasów Kazimierza Wielkiego obszar państwa (około 270 tys. km²) zamieszkiwało ponad 2,5 miliona osób. Dopiero unia z Litwą przyniosła radykalny przyrost demograficzny i terytorialny. Za czasów Batorego obszar państwa zbliżył się do 1 miliona km², zaś ludność w końcu XVI wieku prawdopodobnie osiągnęła 9 milionów. W chwili utraty niepodległości wielonarodowościowe państwo liczyło co najmniej 13-14 milionów mieszkańców, przy czym przez cały okres wspólnej państwowości z Litwą znaczną część ludności stanowiły osoby posługujące się innym językiem niż polski (w końcu XVIII wieku było ich ok. 60%). Po odzyskaniu niepodległości w granicach Polski znalazło się kilka milionów osób o innej niż polska narodowości, tak więc Polska przed II wojną światową była krajem wielonarodowościowym, gdzie mniejszości stanowiły powyżej 1/3 ludności. W okresie między 1921 rokiem a wybuchem II wojny światowej, liczba ludności wzrosła z 27,2 mln do 35,2 mln. Jednak zmiany granic Polski po wojnie oraz przesiedlenia sprawiły, że obecnie Polska jest krajem nieomalże jednolitym etnicznie. Wszystkie mniejszości narodowe łącznie nie przekraczają 3% ludności."}
{"id": "plwiki:1151:DVD-Video", "text": "DVD-Video – standard definiujący zawartość dysków DVD przeznaczonych wyłącznie do odtwarzania filmów.\n\nDefinicja standardu \nStandard DVD-Video definiuje następujące elementy:\n system plików na płycie DVD – najczęściej UDF 1.02 lub UDF/ISO Bridge UDF 1.02;\n rozmieszczenie plików na płycie i ich nazewnictwo;\n format zapisu wideo – algorytm kompresji stratnej MPEG-2,(najczęściej stosowane rozdzielczości to:\n720×576 dla systemu PAL\n720×480 dla NTSC),\n format zapisu dźwięku – standardowo każda ścieżka musi być zapisana w jednym z poniższych formatów:\n MPEG-1 Audio Layer-2 (MP2)\n Dolby Digital (AC-3)\n zwykłe nieskompresowane PCM, rzadko LPCM\n opcjonalnie:\nDTS\nSDDS\n powiązanie ze sobą strumieni (tj. audio, wideo, napisy dialogowe itp.) – w plikach VOB.\n\nMożliwości \nMożliwości jakie oferuje DVD-Video:\n maksymalny bitrate dla płyt DVD wynosi – 1,2 MB/s (9800 kb/s);\n ponad 2 godziny filmu w wysokiej jakości, maksymalnie 8 do 30 godzin filmu w jakości VHS;\n skalowanie 4:3 lub 16:9;\n osiem wysokiej jakości ścieżek audio, każda z maks. 8 kanałami;\n do 32 zestawów napisów;\n do 9 ustawień kamery do wyboru podczas odtwarzania;\n menu startowe i możliwość tworzenia prostych programów interaktywnych (gry itp.);\n brak konieczności przewijania, bezpośredni dostęp do wybranego momentu filmu poprzez wybór predefiniowanej sceny (ang. chapters), tytułu (ang. titles) lub podanie dokładnej lokalizacji (godzina/minuta/sekunda).\n\nWiększość odtwarzaczy DVD oferuje dodatkowo opcje takie jak:\n zoom ×2, ×4;\n zwalnianie i przyśpieszanie tempa odtwarzania filmu;\n możliwość odtwarzania płyt CD-Audio, niektóre radzą sobie też z muzyką w formacie MP3 i WMA oraz filmami w formatach DivX / XviD.\n\nZobacz też \n region DVD\n Content Scramble System\n\nV\n\nbg:DVD#DVD-Video"}
{"id": "plwiki:1164:Doba", "text": "Doba – astronomiczna jednostka miary upływu czasu związana z obrotem Ziemi wokół własnej osi (ale nie jest równa jednemu pełnemu obrotowi, który trwa 23 h 56 min 4,091 s). Jako urzędowa jednostka czasu zdefiniowana jest jako czas trwania 24 godzin = 1440 minut = 86 400 sekund. Początek doby astronomicznej może wypadać, w zależności od przyjętego założenia, w różnych porach ziemskiego dnia:\n Doba słoneczna – okres pomiędzy dwoma kolejnymi górowaniami Słońca. Początek doby słonecznej wypada w tym samym momencie dla wszystkich miejsc leżących na tej samej długości geograficznej (długość doby słonecznej zmienia się w ciągu roku, średnia długość, przyjęta umownie za wartość stałą, wynosi 24 godziny). Z uwagi na hamowanie obrotu Ziemi wskutek pływów średnia doba słoneczna jest coraz dłuższa i wydłuża się średnio o około 16 μs rocznie.\n Doba gwiazdowa – okres między dwoma kolejnymi górowaniami punktu Barana (23 h 56 min 4,091 s = 86 164,09 s).\n Doba księżycowa – okres między dwoma kolejnymi górowaniami Księżyca (24h 50min 28s = 89 428 s).\n Doba cywilna – okres między godziną 00:00 jednego dnia i godziną 00:00 dnia następnego w danej strefie czasowej. Z powodów praktycznych jej początek w stosunku do początku doby słonecznej jest przesunięty w każdym miejscu na Ziemi o mniej więcej (zależy to od momentu górowania Słońca na danej długości geograficznej) 12 godzin – teoretycznie, natomiast w rzeczywistości od 10 do 14 godzin (wynika to z podziału kuli ziemskiej na strefy czasowe, istnienia czasu letniego i innych przyczyn).\n Doba pokładowa – czas odmierzany na obiekcie przemieszczającym się przez strefy czasowe (statku, samolocie, stacji kosmicznej) liczony od momentu rozpoczęcia podróży.\n Doba pracownicza – kolejne 24 godziny, poczynając od godziny, w której pracownik rozpoczyna pracę zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy (art. 128 § 3 Kodeksu pracy). Definicja została wprowadzona nowelizacją ustawy Kodeks pracy z 14 listopada 2003 roku.\n Doba – pozaukładowa jednostka miary, czyli jednostka nienależąca do układu SI.\n\nInne znaczenie \n\n Doba hotelowa – czas przydziału apartamentu dla klienta, liczony od określonej pory doby cywilnej, wyznaczonej w sposób umowny, mający być wygodny zarówno dla klienta, jak i obsługi hotelu, wynikający z najczęstszych pór wprowadzania się lub wyprowadzania gości z hotelu.\n\nPrzypisy \n\nJednostki czasu\nMechanika nieba"}
{"id": "plwiki:1217:Dieta", "text": "Dieta (z  diaita – „styl życia”) – sposób odżywiania. Potocznie  używane nieprawidłowo, w stosunku do diet odchudzających.\n\nTermin dieta, stosowany w nauce o żywieniu człowieka ma różne znaczenia. Ogólnie wyróżnia się 4 rodzaje diet:\n dieta zwyczajowa (naturalna) – powszechny w danej społeczności sposób odżywiania się. W medycynie dietę tego rodzaju nazywa się dietą podstawową.\n dieta alternatywna – przyjęty w sposób świadomy sposób odżywiania się mający na celu rezygnację ze stosowania niektórych pokarmów i metod ich przygotowania (np. wegetarianizm). Do diet alternatywnych zalicza się również diety eliminacyjne.\n dieta lecznicza, dieta terapeutyczna – żywienie, w którym z przyczyn zdrowotnych zmodyfikowano podaż składników energetycznych i substancji odżywczych. Diety tego rodzaju są niezbilansowane w stosunku do potrzeb żywieniowych zdrowego człowieka, ale ich okresowe stosowanie ma uzasadnienie terapeutyczne.  W medycynie pod nazwą dieta rozumie się dietę leczniczą.\n dieta doświadczalna – specjalnie skomponowane pożywienie wykorzystywane w badaniach żywieniowych, które mogą być prowadzone na zwierzętach laboratoryjnych lub ludziach.\n\nWyróżnia się również dietę modyfikowaną lub inaczej dietę podstawową modyfikowaną. Jest to dieta, która zawiera wszystkie składniki odżywcze i energetyczna, ale zmieniona jest jej konsystencja na przykład: dieta papkowata, dieta płynna oraz dieta do żywienia przez zgłębnik lub przetokę.\n\nDiety alternatywne \nPewną popularnością cieszą się alternatywne diety niskowęglowodanowe, zalecające większe spożycie tłuszczów i białek. W Polsce jest to tzw. dieta Kwaśniewskiego (zwana też przez zwolenników żywieniem optymalnym), w innych krajach popularna jest podobna dieta Atkinsa. Diety te stoją jednak w ostrej sprzeczności z powszechnie akceptowanymi przez większość ośrodków naukowych zajmujących się kwestiami zdrowego odżywiania, zasadami prawidłowej diety. Np. Komitet Terapii Wydziału VI Nauk Medycznych Polskiej Akademii Nauk uważa, że dieta Kwaśniewskiego jest „wybitnie szkodliwa dla zdrowia”.\n\nRodzaj diety ma wpływ na rozwój próchnicy. Dieta bogata w węglowodany zwiększa ryzyko niekorzystnych reakcji chemicznych w obrębie płytki nazębnej, co zwiększa kariogenność. Najlepszymi pokarmami minimalizującymi ryzyko próchnicy są pokarmy twarde (sery, orzechy, warzywa), oraz nie zawierające sacharozy - zamiast tego lepsze są zastępcze słodziki. Wbrew jednak temu, dowiedziono, że rodzynki (wyjątkowo bogate w węglowodany), mogą hamować rozwój próchnicy. Niewykluczone że w odniesieniu do innych owoców suszonych zachodzi podobna sytuacja.\n\nJedną z popularnych diet jest dieta wegańska, ściśle związana z ogółem diet wegetariańskich, zakładająca odrzucenie wszelkich produktów pochodzenia zwierzęcego. Niskotłuszczowa dieta wegańska bardzo korzystnie wpływa na kontrolę stężenia glukozy we krwi, oraz na cały układ krwionośny (m.in. znaczny spadek \"złego\" cholesterolu LDL) osób z cukrzycą. Jest skuteczniejsza niż diety zwykle polecane dla takich osób. Zostało to wielokrotnie potwierdzone badaniami klinicznymi.\n\nIstotną czynnością dla każdej diety jest jej zbilansowanie, zatem dieta powinna zawierać wszystkie składniki odżywcze niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. W przypadku diet eliminujących całe grupy składników odżywczych (np. nabiał w diecie paleolitycznej) istnieje wysokie ryzyko niedoborów niezbędnych składników odżywczych. Z tego powodu modne diety sezonowe zwykle nie należą do zbilansowanych, a ich długie stosowanie może prowadzić do patologicznych niedoborów, a nawet chorób (np. anemia, osteomalacja, szkorbut).\n\nTypy diet\n\nZobacz też \n\n sztuka kulinarna\ndieta z Doliny Hunzy\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:1227:DOS", "text": "DOS (od ) – pierwszy przenośny (dyskowy) system operacyjny w mikrokomputerach lat osiemdziesiątych, zawierający między innymi rozszerzenia programowe procedur sprzętowych BIOS-u oraz interpreter poleceń. W systemie DOS zapożyczono i rozwinięto niektóre elementy z systemów klasy CP/M.\n\nW komputerach osobistych DOS nie ma wbudowanych mechanizmów ochrony pamięci (nie istnieją mechanizmy ochrony pamięci w trybie rzeczywistym procesora x86, w którym pracuje DOS) – z tego względu nie jest systemem bezpiecznym dla danych i procesów wymuszanych sztucznie wielopotokowo lub sieciowo. W zamyśle był to jednowątkowy system operacyjny i nie przewidywano w nim uruchamiania więcej niż jednego procesu (programu) jednocześnie. Była jednak możliwość uruchamiana programów w tle, np. do obsługi urządzeń.\n\nProgramy DOSowe mogą być uruchamiane w systemie Windows, OS/2, Linux (poprzez program DOSBox lub DOSemu). Istnieją obecnie darmowe implementacje tego systemu, na przykład FreeDOS. Ponieważ od systemu Windows XP programy DOS-owe są uruchamiane na tak zwanej wirtualnej maszynie DOS-owej (VDM), która nie pozwala na bezpośredni dostęp programu do sprzętu i posiada jeszcze inne ograniczenia, to działają wyłącznie te, które takich odwołań nie wykonują i nie ingerują zbytnio w system. Do nich należą głównie programy użytkowe, przykładowo edytory tekstu, i bazy danych.\n\nWażniejsze systemy tej klasy:\n dla komputerów Commodore 64\n dla ośmiobitowych komputerów Atari – Atari DOS, SuperDOS, SpartaDOS, MyDOS i inne\n dla komputerów Amiga – AmigaDOS\n dla komputerów Robotron – UDOS\n dla komputerów klasy IBM-PC\n QDOS, 86-DOS – pierwowzór systemu MS-DOS\n PC-DOS firmy IBM\n MS-DOS firmy Microsoft\n DR-DOS firmy Digital Research\n FreeDOS – wolne oprogramowanie do bezpłatnego pobrania\n PTS-DOS rosyjskiej firmy PhysTechSoft\n ROM-DOS – zaprojektowany do używania w systemach wbudowanych\n OpenDOS – darmowy do zastosowań niekomercyjnych\n\nNazwę DOS nosiły też od lat sześćdziesiątych systemy niezwiązane technicznie z późniejszym DOS-em dla komputerów x86, na przykład:\n DOS/360 – dla komputerów IBM Systemu 360\n DOS/VSE – dla komputerów IBM Systemu 370 i 390.\n\nZobacz też \n\n COMMAND.COM\n\nLinki zewnętrzne \n Początki systemów typu DOS \n  \n\n \nSystemy operacyjne\nHistoria informatyki"}
{"id": "plwiki:1229:D (ujednoznacznienie)", "text": "D – czwarta litera alfabetu łacińskiego, szósta litera alfabetu polskiego.\n\nMatematyka \n d – skrót przedrostka decy\n d (lub D) – symbol doby\n D – cyfra rzymska oznaczająca liczbę 500\n D – cyfra szesnastkowego systemu liczbowego o wartości 13\n D – skrót oznaczający wymiar\n\nInformatyka \n D – obiektowy język programowania\n D – polecenie systemu CPM/R\n\nChemia \n D – symbol chemiczny deuteru\n D – oznaczenie witaminy D\n\nFizyka \n d – oznaczenie kwarka dolnego\n D – mezon zawierający kwark powabny wraz z lżejszym antykwarkiem bądź antykwark powabny z lżejszym kwarkiem\n D – symbol debaja, jednostki elektrycznego momentu dipolowego\n D – symbol darcy, jednostka fizyczna\n D – symbol dioptrii, jednostki optycznej\n d – symbol gęstości\n\nMuzyka \n D – dźwięk muzyczny, którego częstotliwość dla d¹ wynosi 293,7 Hz\n D – gama D-dur\n d – gama d-moll\n D – oznaczenie numeru dzieła Schuberta w katalogu Deutscha\n D – japoński zespół visual kei\n D – singel zespołu Big Bang\n\nTransport \n D – symbol Niemiec w międzynarodowym kodzie samochodowym\n D – wyróżnik tablic rejestracyjnych województwa dolnośląskiego\n\nSport \n D lub def – w sporcie żużlowym zapis w programach meczowych określający zawodnika który z powodów technicznych nie ukończył biegu\n\nWojsko \n D – dzień rozpoczęcia działań bojowych\n\nJęzykoznawstwo \n D. – dopełniacz\n\nZobacz też \n Ð (ujednoznacznienie)"}
{"id": "plwiki:1232:Deb", "text": "deb – format pakietu instalacyjnego używanego przez system operacyjny Debian GNU/Linux – jedną z najstarszych, rozwijanych dystrybucji Linuksa. Wszystkie pakiety w tym formacie posiadają rozszerzenie .deb. Jest to skrót od „Deborah” (inaczej: „Debora”), imienia byłej żony twórcy Debiana, Iana Murdocka.\n\nPakiet deb (i jego instalator dpkg) posiada zaawansowaną kontrolę powiązań i zależności pomiędzy poszczególnymi składnikami systemu – programami i używanymi przez nie bibliotekami. Dzięki temu instalując nowy program ma się pewność, że nie będzie miał miejsca konflikt z innymi zainstalowanymi programami. W przeciwnym wypadku instalowany program mógłby przerwać funkcjonowanie z powodu braku poszczególnych składników, które są wymagane do prawidłowego działania.\n\nPakiety deb, które znajdują się na dysku lub płycie CD-ROM, można zainstalować w systemie Debian GNU/Linux i pochodnych (Progeny, Ubuntu, Corel) za pomocą polecenia dpkg. Można je instalować również bezpośrednio z repozytoriów w Internecie za pomocą programu apt-get. \n\nWiększość współczesnych dystrybucji zawiera narzędzia instalacyjne z graficznym interfejsem użytkownika, np. GDebi, Synaptic. W systemie Debian istnieje kilka wygodnych programów do zarządzania zainstalowanymi pakietami. Najczęściej używane z nich to aptitude, oraz starsze podobne narzędzie dselect.\n\nPakietów deb używają także aplikacje Cydia oraz Icy, działające na platformie iPhone.\n\nBinarnie pakiet deb to archiwum ar z trzema składnikami (plikami) w kolejności:\n mały plik określający wersje formatu pakietu np. „2.0” – debian-binary\n plik kontrolny (zależności pakietu, sumy kontrolne, skrypty instalacyjne) – control.tar, zwykle skompresowany gzipem jako control.tar.gz\n plik danych (właściwa zawartość pakietu – pliki konfiguracyjne, binarne, biblioteki, dokumentacja) – data.tar, zwykle skompresowany gzipem jako data.tar.gz. Stosuje się też czasami silnie kompresujące formaty jak bzip2 lub lzma czy xz w celu oszczędzenia miejsca.\n\nPliki control.tar oraz data.tar mogą być w archiwum bez kompresji – rzadko stosowany zabieg, ale przydatny dla danych słabo kompresowalnych (np. pliki graficzne jpg, mapy do gier).\n\nZobacz też \n RPM\n\nLinki zewnętrzne \n \n \n\nDebian\nPakiety instalacyjne"}
{"id": "plwiki:1251:Kwas deoksyrybonukleinowy", "text": "Kwas deoksyrybonukleinowy, DNA (z ),  kwas dezoksyrybonukleinowy – wielkocząsteczkowy organiczny związek chemiczny z grupy kwasów nukleinowych. U eukariontów zlokalizowany jest przede wszystkim w jądrach komórek, u prokariontów – bezpośrednio w cytoplazmie, natomiast u wirusów – w kapsydach. Pełni rolę nośnika informacji genetycznej organizmów żywych oraz wirusów.\n\nSkład i budowa \nDNA jest liniowym, nierozgałęzionym biopolimerem, którego monomerami są deoksyrybonukleotydy. Ich cząsteczki zbudowane są z pięciowęglowego cukru deoksyrybozy, którego grupa hydroksylowa znajdująca się przy ostatnim atomie węgla (5′) jest zestryfikowana resztą fosforanową, a pierwszy atom węgla (1′) połączony jest wiązaniem N-glikozydowym z jedną z czterech zasad azotowych, dwóch purynowych – adeniną (Ade lub A) i guaniną (Gua lub G) – oraz dwóch pirymidynowych: cytozyną (Cyt lub C) i tyminą (Thy lub T). Zasady te łącznie z deoksyrybozą tworzą deoksynukleozydy, odpowiednio dA, dG, dC i T.\n\nPowszechnie spotykaną modyfikacją DNA jest występowanie 5-metylocytozyny (m5C) w wyniku metylacji cytozyny. W DNA niektórych wirusów, na przykład bakteriofagów PBS2, zamiast tyminy występuje uracyl (Ura), tworząc nukleozyd 2′-deoksyurydynę (dU). 2′-Deoksyurydyna powstaje też w wyniku deaminacji Cyt do Ura.\n\nW skład cząsteczki DNA zwykle wchodzą dwa łańcuchy (DNA dwuniciowy – dsDNA), które biegną antyrównolegle (to znaczy koniec 5′ jednej nici leży naprzeciw końca 3′ drugiej nici). Łańcuchy zwijają się wokół wspólnej osi i tworzą prawoskrętną (A-DNA lub B-DNA) lub rzadziej lewoskrętną (Z-DNA) podwójną helisę. Reszty cukrowe i fosforanowe, połączone ze sobą wiązaniem 5′-3′ fosfodiestrowym, znajdują się na zewnątrz helisy, natomiast zasady skierowane są do wnętrza i tworzą komplementarne pary zasad połączone według schematu:\n A=T\n G≡C\nZasady połączone są wiązaniami wodorowymi, a strukturę DNA stabilizują dodatkowo  pomiędzy sąsiednimi zasadami nukleinowymi.\n\nDługość \nPo hipotetycznym całkowitym „rozpakowaniu” z chromosomów i połączeniu cząsteczek DNA w jedną nić, ludzkie DNA w przeciętnej komórce somatycznej miałoby około 2–2,4 m. Wynika to z rachunku: odległość pomiędzy parami zasad wynosi średnio 0,34 nm (0,34 m), liczba par zasad w jądrze komórki diploidalnej wynosi w przybliżeniu 6–7 mld par zasad (jest to podwojona liczba par zasad komórki haploidalnej wynosząca 3–3,5), przemnożenie tych dwóch wartości daje wynik około 2 m. Najdłuższa rzeczywista cząsteczka DNA, chromosom 1, która zawiera 2,49 par zasad, ma długość około 8 cm.\n\nUpakowanie w komórce \nZ powodu znacznej długości cząsteczek DNA konieczne jest ich upakowanie – do tego celu służą białka histonowe (u eukariontów) lub białka histonopodobne (u prokariontów). U eukariontów możliwe jest bardzo ścisłe upakowanie DNA w postaci chromosomu metafazowego, który jest formą najbardziej skondensowaną. DNA występuje w niedzielącej się komórce eukariotycznej w postaci chromatyny, nazywanej niekiedy włóknem 30 nm.\n\nKażda z nici DNA ma na jednym końcu (oznaczanym jako koniec 5′), przy ostatnim nukleotydzie trzy grupy fosforanowe przy węglu 5′ deoksyrybozy, a na drugim końcu (oznaczanym jako koniec 3′) ostatni nukleotyd posiada wolną grupę hydroksylową przy węglu 3′ deoksyrybozy. Ze względu na to, że helisa dwóch nici DNA jest spleciona w ten sposób, że jedna z nici zaczyna się od końca 5′, a druga od końca 3′, mówi się, że obie nici są względem siebie antyrównoległe.\n\nŁańcuch nici DNA zawiera informację genetyczną:\n o kolejności aminokwasów w białkach (która stanowi niewielki ułamek sekwencji DNA – u człowieka około 1,5%)\n o sekwencji licznych RNA niekodujących\n regulacji ekspresji genów oraz\n sekwencji o niejasnym znaczeniu (stanowiących zdecydowaną większość sekwencji jądrowego DNA).\n\nSekwencja aminokwasów kodowana jest w postaci trójek nukleotydowych odpowiadających odpowiednim aminokwasom oraz kodonom terminacyjnym, podczas biosyntezy białka.\n\nZgodnie z pracą z 2016 roku informacja genetyczna w DNA jest zapisana nie tylko za sprawą sekwencji nukleotydów, ale także poprzez ułożenie nici DNA w nukleosomach.\n\nRodzaje DNA \nDNA rozróżnia się pod względem:\n pochodzenia w czasie – aDNA\n funkcji: cDNA, mtDNA, chlDNA/cpDNA\n struktury:\n jednoniciowy DNA (ssDNA)\n dwuniciowy DNA (dsDNA) w formach: A-DNA, B-DNA, C-DNA, E-DNA, H-DNA P-DNA, i Z-DNA\n trójniciowy DNA\n czteroniciowy DNA.\n\nNajważniejsze z nich przedstawiono w tabeli:\n\nHistoria poznania \n\nDNA zostało odkryte w roku 1869 przez Fryderyka Mieschera, lecz przez prawie 100 lat jego struktura pozostawała zagadką. Autorami modelu podwójnej helisy DNA są James Watson i Francis Crick, na podstawie zdjęć z rentgenowskich badań strukturalnych wykonanych przez Rosalind Franklin oraz Maurice’a Wilkinsa. Pracowali oni wtedy w Medical Reserch Council Unity w Cavendish Laboratory w Cambridge. Za odkrycie w roku 1953 struktury DNA Watson, Crick i Wilkins otrzymali w 1962 Nagrodę Nobla (Rosalind Franklin zmarła na raka w 1958).\n\nW 1961 miało miejsce odkrycie zasad kodu genetycznego przez Holleya, Khoranę i Nirenberga, a w roku 1977 opracowanie metody sekwencjonowania DNA przez zespoły badawcze Waltera Gilberta i Fredericka Sangera.\n\nPorównanie DNA za pomocą RFLP jest obecnie powszechnie stosowane w kryminalistyce. Po raz pierwszy profil DNA w kryminalistyce został wykorzystany w roku 1986 przez brytyjską policję i podejrzany został uniewinniony. Pierwszym skazanym na podstawie dowodu w postaci DNA był w roku 1987 brytyjski piekarz Colin Pitchfork.\n\nZobacz też \n\nZagadnienia dotyczące budowy, struktury i funkcji DNA:\n T-DNA\n replikacja DNA\n nić kodująca\n chloroplastowy DNA\n PNA\nZagadnienia genetyczne:\n locus\n allel\nEksperymenty:\n eksperyment Griffitha\n eksperyment Hersheya-Chase\nInne:\n chemiczna synteza oligonukleotydów\n profilowanie DNA\n\nPrzypisy\n\nBibliografia"}
{"id": "plwiki:1265:Dur brzuszny", "text": "Dur brzuszny (łac. typhus abdominalis, ), zwany dawniej tyfusem lub tyfusem brzusznym – ogólnoustrojowa choroba bakteryjna wywołana Gram-ujemnymi pałeczkami Salmonella enterica, serotyp Typhi (Salmonella Typhi). Wywołują ją bakterie z grupy salmonelli, które w temperaturze 60 °C giną już po kilkunastu minutach. Źródłem zakażenia może być brudna woda, nieumyte owoce, a także nieczystości zawierające w sobie pałeczki Salmonella Typhi. Charakteryzuje się gorączką (powoli narastającą, aż do osiągnięcia ok. 40 stopni), krańcowym wyczerpaniem, bólami brzucha, objawami zatrucia endotoksyną (splątanie) i różową wysypką, tak zwaną „różyczką durową”, czyli rumieniową wysypką plamisto-grudkową zlokalizowaną na skórze klatki piersiowej lub nadbrzusza. Tym objawom towarzyszy także powiększenie wątroby, śledziony i węzłów chłonnych szyi oraz zapalenie spojówek. Pomimo gorączki występuje względne spowolnienie pracy serca – jest to objaw Fageta.\n\nProfilaktyka \nDokładne mycie owoców i warzyw przed spożyciem, a także picie tylko czystej wody z pewnego źródła i unikanie kontaktu z nieczystościami skażonymi bakteriami. Bardzo ważne jest mycie rąk przed jedzeniem i po wyjściu z ubikacji, ponieważ dur brzuszny (podobnie jak np. czerwonka) należy do tzw. chorób brudnych rąk (chory na dur brzuszny wydala zarazki z kałem). Możliwe też przyjęcie szczepionki uodparniającej; odporność zyskuje się po jednej dawce na okres około 3 lat. Na rynku polskim dostępne są dwie szczepionki: Ty i Typhim Vi (szczepionka polisacharydowa).\n\nRozpoznanie \n posiew krwi (warunek konieczny) oraz pomocniczo, jako podejrzenie, dodatni posiew w kierunku Salmonella typhi moczu, kału lub plwociny. Objawami pomocniczymi w rozpoznaniu jest też występowanie niedokrwistości, leukopenii, małopłytkowości lub wystąpienie zespołu wykrzepiania śródnaczyniowego.\n\nStadia duru brzusznego \n okres obrzmienia rdzeniastego (stadium intumescentiae medullaris)\n okres tworzenia się strupów (stadium crustosum)\n okres tworzenia się owrzodzeń (stadium ulcerationis)\n okres oczyszczania się owrzodzeń (stadium detersionis)\n\nLeczenie \nWymaga leczenia antybiotykiem.\n\nStosowane antybiotyki to: ampicylina (8 g/dobę) przez okres gorączki, a także kilka dni po jej ustąpieniu. Alternatywne antybiotyki: ciprofloksacyna, cefoperazon. Stosowany z powodzeniem może być również sulfametoksazol z trimetoprimem (kotrimoksazol) i furazolidon. Konieczne jest wyrównanie poziomu płynów i elektrolitów.\n\nRokowanie \n\nRokowanie dobre, jeżeli wcześnie leczony, przed wystąpieniem powikłań, a ogólny stan i odporność chorego przed chorobą nie jest upośledzona.\n\nPrzypisy\n\nChoroby bakteryjne\n\nla:Typhus (morbus)"}
{"id": "plwiki:1267:Dżuma", "text": "Dżuma (czarna śmierć, mór, zaraza morowa) – ostra bakteryjna choroba zakaźna gryzoni i (rzadziej) innych drobnych ssaków, a także człowieka (zoonoza). Choroba ta wywołana jest infekcją względnie beztlenowych pałeczek z rodziny Enterobacteriaceae (G(-)) nazwanej Yersinia pestis.\n\nPostacie i droga szerzenia \nWyróżnia się trzy zasadnicze postacie dżumy:\n dymieniczą,\n posocznicową (septyczną),\n płucną: pierwotną i wtórną.\n\nNajczęściej występuje (zarówno wśród zwierząt, jak u ludzi) dymienicza forma dżumy. Do zakażenia dochodzi zwykle w wyniku pokąsania przez pchły (głównie pchły szczurze, Xenopsylla cheopis) uprzednio zainfekowane w wyniku kąsania chorych szczurów, wiewiórek, nieświszczuków czarnoogonowych lub innych małych ssaków. W następstwie infekcji bakterie migrują wraz z krwią i chłonką do węzłów chłonnych, co po około pięciu dniach objawia się regionalnym powiększeniem tych narządów (tzw. dymienicą). Postać dymienicza dżumy wywołana może być także spożyciem skażonego pokarmu lub wody (rzadkie u ludzi).\n\nPostać septyczna jest zazwyczaj powikłaniem dżumy dymieniczej. U części chorych rozwija się, z pominięciem postaci dymieniczej, od razu pierwotna sepsa.\n\nPłucna postać dżumy może występować zarówno jako zakażenie pierwotne (w tym przypadku dochodzi do niego drogą kropelkową, bezpośrednio od chorej osoby, z wyłączeniem wektora zakażenia w postaci pchły lub szczura) lub jako wtórne, dżumowe zapalenie płuc, będące komplikacją postaci dymieniczej. Postać tę cechuje bardzo wysoka zaraźliwość (nieznane nauce są jednak przypadki zakażeń dżumą płucną poprzez np. system wentylacyjny).\n\nCzynnik etiologiczny \n\nDżumę wywołuje nieruchoma pałeczka, barwiąca się ujemnie przy wykorzystaniu metody Grama, nieprzetrwalnikująca, Yersinia pestis. Bakteria ta posiada zespół genów nazywanych Yop virulon wytwarzających szczególne wypustki białkowe na powierzchni komórek bakteryjnych oraz endotoksyny. Dzięki tym wypustkom rozpoznawane są fagocyty zainfekowanego organizmu oraz wprowadzane są do cytoplazmy fagocytów endotoksyny bakteryjne (YopE, YopH i YopT), które blokują fagocytozę. Patogen ten wrażliwy jest na popularne środki dezynfekcyjne (środki chemiczne i wysoką temperaturę). Wykazuje względnie dużą odporność na niskie temperatury. W środowisku przeżywa zwykle od miesiąca do pół roku.\n\nPatogeneza, objawy i rozpoznawanie \n\nObjawy dżumy dymieniczej (łac. pestis bubonica) pojawiają się w okresie od dwóch dni do tygodnia od ukąszenia. W początkowym okresie, pierwszych 6–8 godzinach, występują objawy nieswoiste, takie jak wysoka gorączka (powyżej 38 °C), poty, dreszcze, rozszerzenie naczyń krwionośnych, ból głowy i znaczne osłabienie.\n\nPóźniej pojawiają się powiększenie węzłów chłonnych (nawet do ok. 10 cm), zwłaszcza pachwinowych, rzadziej pachowych, szyjnych lub innych oraz objawy zapalenia naczyń chłonnych. Powiększone węzły chłonne stają się bolesne (czasem wywołując przykurcze kończyny), miękkie (z powodu martwicy o mechanizmie zawału i zmian ropnych w centralnych jego częściach), ich zawartość może ulec opróżnieniu przez samoistne przetoki. W lekkich przypadkach dżumy dymieniczej (łac. pestis minor) proces chorobowy ogranicza się do jednej grupy węzłów chłonnych, nawet bez wytworzenia przetoki. Zwykle jednak powstają dymienice wtórne (zajmowane są kolejne grupy węzłów chłonnych). W rzadkich przypadkach zmiany dymienicze powstają tylko w głęboko położonych węzłach chłonnych. Są to przypadki bardzo trudne do rozpoznania, przypominające przebiegiem ciężkie postacie duru brzusznego lub cięższej postaci – dżumy septycznej.\n\nPostać septyczną (łac. pestis septica) cechuje, poza objawami nieswoistymi, duża bakteriemia. W wyniku zakażenia uogólnionego, jako reakcja makroorganizmu, pojawia się uogólniony zespół odczynu zapalnego (łac. sepsis). W jej wyniku powstają mikrozatory bakteryjne w końcowych naczyniach krwionośnych palców rąk i stóp oraz nosa, czego skutkiem jest zgorzel (objawiająca się czarnym zabarwieniem tkanek). Objawy te są zbliżone do opisów epidemii „czarnej śmierci” w średniowieczu. W tej postaci rokowanie jest bardzo poważne.\n\nW postaci płucnej (łac. pestis pneumonica) występują objawy ciężkiego, wysiękowego zapalenia płuc, z krwiopluciem, dusznością i sinicą. Rokowanie jest znacznie poważniejsze niż w postaci dymieniczej. Postać płucna charakteryzuje się niezwykłą zaraźliwością drogą kropelkową (bez pośrednictwa pcheł).\n\nZapalenie płuc w dżumie ma charakter krwotocznego, odoskrzelowego zapalenia z odczynem włóknikowym w opłucnej.\n\nWczesna diagnostyka opiera się na wywiadzie epidemiologicznym i badaniu klinicznym. Do potwierdzenia dżumy stosuje się hodowle bakteriologiczne materiału z węzłów limfatycznych, krwi lub plwociny. Duże znaczenie mają także metody serologiczne oraz PCR. Ostatecznego potwierdzenia dokonuje się w laboratoriach o wysokiej (3, 4 stopień) klasie bezpieczeństwa biologicznego.\n\nLeczenie \nLeczenie polega na pozajelitowym podawaniu antybiotyków. Bakterie wykazują wrażliwość na streptomycynę, gentamycynę, chloramfenikol (te dwa pierwsze antybiotyki są tzw. lekami z wyboru w leczeniu dżumy. Chloramfenikol, mimo bardzo dużej skuteczności, stosowany jest obecnie jako antybiotyk „drugiego rzutu”, ze względu na częste i niebezpieczne działanie uboczne), ciprofloksacynę, cefalosporyny (w dżumie uogólnionej i płucnej) i niektóre tetracykliny, najczęściej doksycyklinę (w łagodnych przypadkach). Duże znaczenie ma leczenie wspomagające; konieczność chirurgicznego opracowania dymienic jest rzadkością.\n\nW Polsce chorzy na dżumę podlegają przymusowej hospitalizacji.\n\nRokowanie \nW przypadkach nieleczonych, na podstawie danych z różnych epidemii, śmiertelność z powodu postaci dymieniczej szacuje się na kilkanaście do nawet 80%.\n\nNieleczone postacie septyczna (posocznicowa) jak i płucna dżumy są prawie zawsze śmiertelne (śmierć w postaci płucnej następuje najczęściej w ciągu kilku dni, w postaci posocznicowej nawet w ciągu 48 godzin).\n\nPrawidłowa i odpowiednio wcześnie rozpoczęta antybiotykoterapia pozwala obniżyć śmiertelność w postaci dymieniczej poniżej 5%, w postaciach septycznej i płucnej poniżej 20% (pod warunkiem, że leczenie zostanie podjęte podczas pierwszej doby po wystąpieniu objawów choroby).\n\nProfilaktyka \nProfilaktyka polega na unikaniu kontaktu z dzikimi martwymi zwierzętami oraz sytuacji, w których może dojść do pogryzienia przez gryzonia (np. podczas karmienia); używaniu środków przeciw pchłom u zwierząt domowych.\n\nPierwszą szczepionkę przeciw dżumie opracowano w 1890 roku.\nNa rynku dostępna jest szczepionka przeciw dżumie, która zawiera bakterie zabite formaliną. Zapewnia ona ochronę przed postacią dymieniczą, jednak jej skuteczność w zapobieganiu postaci płucnej jest niewielka.\n\nDla każdej postaci poza płucną izolacja osób z kontaktu nie jest konieczna, podobnie jak profilaktyka antybiotykowa.\n\nDżuma jako broń biologiczna \nBakterie dżumy są zaliczane do „klasycznego” arsenału broni biologicznej. Ich znaczenie wynika z rzadkiego występowania dżumy w krajach rozwiniętych, dość dużej śmiertelności i powszechnej wrażliwości populacji. Pierwszym znanym przypadkiem ich wykorzystania jest oblężenie krymskiego portu Kaffa (obecnie Teodozja) przez Tatarów w 1346 r. Oblegający za pomocą katapult wrzucali za mury miasta zwłoki zmarłych na tę chorobę (uciekinierzy z tego miasta roznieśli epidemię na całą Europę). Zbrodnicze eksperymenty z dżumą jako bronią bakteriologiczną prowadzili japońscy wojskowi w latach 1937–1945 w jednostce „731” na terenie Mandżurii, dowodzonej przez lekarza wojskowego, gen. Shirō Ishiiego (1892–1959). W jednostce tej m.in. opracowano specjalne bomby porcelanowe przeznaczone do rozsiewania zakażonych pcheł. W okresie zimnej wojny były prowadzone przez ZSRR i Stany Zjednoczone badania nad odmianami pałeczki dżumy mogącymi mieć zastosowanie jako broń biologiczna."}
{"id": "plwiki:1307:Dwutlenek węgla", "text": "Dwutlenek węgla, ditlenek węgla, ,  – nieorganiczny związek chemiczny z grupy tlenków, w którym węgiel występuje na IV stopniu utlenienia.\n\nW temperaturze pokojowej jest to bezbarwny i niepalny gaz o kwaskowatym smaku, rozpuszczalny w wodzie (1,7 l /l ) i cięższy od powietrza (ok. 1,5 raza). Pod normalnym ciśnieniem przechodzi ze stanu stałego do gazowego (sublimuje) z pominięciem fazy ciekłej w temperaturze −78,5 °C. Można go jednak skroplić pod zwiększonym ciśnieniem, np. pod ciśnieniem 34 atm skrapla się w temperaturze 0 °C.\n\nWystępuje w organizmie człowieka i jest w nim wytwarzany, odgrywa ważną rolę w utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej organizmu, jego zbyt małe, jak i zbyt duże stężenie jest szkodliwe dla organizmu. W większych stężeniach w powietrzu dwutlenek węgla uniemożliwia usuwanie dwutlenku węgla z organizmu, przez co jest szkodliwy dla zdrowia, a nawet zabójczy, a jego działanie powoduje powstawanie hiperkapni, a co za tym idzie kwasicy oddechowej i w następstwie obrzęku mózgu.\n\nWystępowanie \nNa Ziemi w naturze występuje w stanie gazowym w atmosferze, a także jako składnik gazów wulkanicznych i innych gazów podziemnych. Jest rozpuszczony i związany w wodzie oraz związany w skałach (np. jako składnik ). Jest częścią obiegu węgla w przyrodzie, jest produktem spalania i oddychania. Tworzy się przy utlenianiu i fermentacji substancji organicznych, powstając w dużych ilościach w: gorzelniach, wytwórniach win, silosach zbożowych, browarach, biogazowniach.\n\nJest wykorzystywany przez rośliny w procesie fotosyntezy.\n\nW atmosferze Ziemi \n\nDwutlenek węgla występuje w powietrzu w śladowych ilościach (około 0,04%), ale odgrywa ważną rolę w efekcie cieplarnianym i jako źródło węgla do fotosyntezy. Całkowita masa dwutlenku węgla w atmosferze wynosi około 3 kg, tj. 3 biliony ton. Stężenie zmienia się sezonowo i w zależności od szerokości geograficznej, a także lokalnie, szczególnie w pobliżu ziemi. Koncentracja jest na ogół większa nad lądami niż nad oceanami, na półkuli północnej większa niż na południowej, na obszarach miejskich i w pobliżu miejsc spalania paliw kopalnych jest większa niż średnia. Koncentracja w pomieszczeniach może być nawet 10 razy większa niż średnia.\n\nDane z rdzeni lodowych ujawniły, że poziom  w atmosferze w ciągu ostatnich 420 tys. lat do początku industrializacji w połowie XVIII wieku wahały się między 190 ppm podczas szczytów lodowcowych a 280 ppm w okresach ciepłych. Pierwsze systematyczne pomiary wykonywane od 1958 roku przez Charlesa Davida Keelinga, określiły stężenie objętościowe  na 315 ppm. Kolejne pomiary wykazują wzrost ilości dwutlenku węgla w atmosferze. Średnioroczne stężenie dwutlenku węgla w 2018 r. osiągnęło 407,8 ppm, co stanowi nowy rekordowy poziom, który jest o 47 procent wyższy niż wartość sprzed okresu przemysłowego. Główną przyczyną wzrostu stężenia  jest spalanie paliw kopalnych do produkcji energii oraz w sektorze przemysłowym.\n\nStężenie dwutlenku węgla w ciągu ostatnich 10 000 lat pozostawało względnie stałe około 300 ppm. Obieg węgla w atmosferze był w pobliżu warunków równowagi. Wraz z początkiem industrializacji w XIX wieku wzrosła zawartość dwutlenku węgla w atmosferze. Obecna koncentracja jest prawdopodobnie najwyższa od 15 do 20 milionów lat. W latach 1999–2018 zawartość dwutlenku węgla wzrosła średnio o 2,1 ppm rocznie z tendencją wzrostową o 0,05 ppm na rok\n\nCzłowiek w wyniku swej działalności wytwarza (w 2018 r.) około 0,0371 bilionów ton rocznie, co stanowi jedynie niewielką część dwutlenku węgla dostarczanego do atmosfery, głównym źródłem są procesy naturalne dostarczające około 0,55 biliona ton rocznie. Jednak naturalne pochłaniacze węgla pochłaniały, taką samą ilość , stężenie dwutlenku węgla pozostało względnie stałe przed industrializacją. Dodatkowy dwutlenek węgla nie pozostaje w całości w atmosferze, jest pochłaniany około w połowie przez biosferę i oceany, które pochłaniają teraz więcej dwutlenku węgla niż uwalniają, co powoduje ich zakwaszenie. Druga połowa wyemitowanego dwutlenku węgla pozostaje w atmosferze, co prowadzi do obserwowanego wzrostu koncentracji.\n\nW wodzie \n\nDwutlenek węgla jest rozpuszczalny w wodzie, reaguje także z nią tworząc kwas węglowy, który ulega dysocjacji elektrolitycznej częściowej lub całkowitej tworząc jon wodorowęglanowy () lub węglanowy ().\n\nDwutlenek węgla zawarty w atmosferze rozpuszcza się w kroplach deszczu i jest rozpuszczony w wodzie opadowej nadając jej lekko kwaśny odczyn. Woda przesiąkając do głębszych warstw gleby rozpuszcza zawarty w glebie dwutlenek węgla, jak i inne substancje, głównie związki wapnia. W wodzie zawierającej dwutlenek węgla i wapń, w zależności od pH dwutlenek węgla występuje jako wolny, wodorowęglanowy i węglanowy. Dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie jako wolny wywołuje korozję metali i betonu, jego działanie jest dwustronne, poprzez reakcję z metalem jako kwas oraz przez niszczenie warstw węglanów na powierzchni konstrukcji w wyniku reakcji tworzenia kwaśnych węglanów, które są lepiej rozpuszczalne w wodzie. Korozyjności dwutlenku węgla sprzyja tlen rozpuszczony w wodzie.\n\nJony te reagują z jonami dodatnimi tworząc elektrolity bądź związki chemiczne nierozpuszczalne lub słabo rozpuszczalne w wodzie. W wodach naturalnych reaguje głównie z jonami wapnia, magnezu. Stan równowagi, zależny od temperatury i ciśnienia parcjalnego dwutlenku węgla nad wodą oraz stężenia innych jonów w wodzie określa stężenie wszystkich możliwych związków tworzonych z dwutlenku węgla i innych rozpuszczonych związków. Rozpuszczalność dwutlenku węgla w wodzie spada wraz ze wzrostem temperatury.\n\nPonieważ zimna woda ma większą gęstość, woda bogata w dwutlenek węgla opada w głębsze warstwy. Tylko przy ciśnieniach powyżej 300 bar i temperaturach powyżej 120 °C (393 K) jest odwrotnie, co zachodzi blisko głębokich kominów hydrotermalnych.\n\nOceany zawierają około 50 razy więcej dwutlenku węgla niż atmosfera. Obecnie wody powierzchniowe oceanów zawierają mniejsze stężenie dwutlenku węgla niż wynikałoby to z równowagi dla 400 ppm w powietrzu. Ocean działa jak duży pochłaniacz dwutlenku węgla z atmosfery i pochłania około jednej trzeciej dwutlenku węgla uwalnianego w wyniku działalności człowieka. W górnych warstwach oceanów  jest częściowo wiązany przez fotosyntezę. Wraz ze wzrostem stężenia dwutlenku węgla zmniejsza się alkaliczność wody, co nazywa się zakwaszeniem oceanów i może mieć negatywny wpływ na ekosystemy morskie. Wiele stworzeń morskich jest wrażliwych na zmiany kwasowości oceanów. Zdarzenia zakwaszenia w historii Ziemi doprowadziły do masowego wymierania i gwałtownego spadku proliferacji gatunków w oceanach. W szczególności wpływa to na organizmy, które budują struktury z węglanu wapnia, ponieważ rozpuszcza się on wraz ze wzrostem kwasowości wody. Szczególnie wrażliwe są korale, muszle i szkarłupnie, takie jak rozgwiazdy i jeżowce."}
{"id": "plwiki:1330:Endokrynologia", "text": "Endokrynologia – nauka o wydzielaniu wewnętrznym, gruczołach, hormonach i ich działaniu. Jako dziedzina medycyny, zajmuje się zaburzeniami funkcji gruczołów wydzielania wewnętrznego (zaburzenia wydzielania hormonów), np. przysadki mózgowej, tarczycy, nadnerczy, jajników. W Polsce konsultantem krajowym endokrynologii od 7 czerwca 2019 jest prof. dr hab. Andrzej Lewiński. Diagnostyką i leczeniem zaburzeń endokrynologicznych u dzieci zajmuje się specjalizacja endokrynologia i diabetologia dziecięca, której konsultantem krajowym od 21 czerwca 2018 jest prof. dr hab. Mieczysław Walczak.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Polskie Towarzystwo Endokrynologiczne\n\n!"}
{"id": "plwiki:1342:Elektryczność", "text": "Elektryczność (od gr. ήλεκτρον (elektron) – bursztyn) – zjawisko związane z oddziaływaniem ciał mających ładunek elektryczny (na przykład elektronów i protonów) oraz z przepływem tych ładunków (prądem elektrycznym). W fizyce elektryczność obejmuje elektrostatykę, elektrodynamikę i prąd elektryczny. Można wyróżnić elektryczność naturalną, np. atmosferyczną oraz elektryczność związaną z techniką.\n\nPotocznie elektryczność jest kojarzona przede wszystkim z instalacją elektryczną.\n\nZobacz też \n\n elektrotechnika\n\nBibliografia \n B. Jaworski, A. Dietłaf, L. Miłkowska, G. Siergiejew, Kurs fizyki. Elektryczność i magnetyzm, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa (1984), wyd. 8, \n Encyklopedia fizyki, PWN, Warszawa 1972"}
{"id": "plwiki:1343:Endoskopia", "text": "Endoskopia – ogólna nazwa zabiegów diagnostyczno-leczniczych w medycynie i w weterynarii, polegających na badaniu wnętrza ciała przy wykorzystaniu aparatów, zwanych endoskopami, umożliwiających doprowadzenie światła oraz optyki do wnętrza przewodu pokarmowego, oddechowego oraz jam ciała, np.: jamy otrzewnej, jamy opłucnej.\n\nBadania endoskopowe polegają na wprowadzaniu do wnętrza ciała pacjenta części endoskopu, zwanej sondą, zawierającą światłowód do oświetlenia badanego pola, obrazowód – przekazujący obraz z wnętrza badanego narządu oraz kanał narzędziowy służący do wprowadzenia specjalnych narzędzi służących do pobierania materiału do badań i wykonywania zabiegów).\n\nHistoria \nJuż w czasach starożytnych ówcześni lekarze starali się zaglądać do dostępnych wzrokowi ludzkiemu obszarów ciała. Należą do nich jama ustna i gardło, nos, ucho, pochwa i częściowo odbyt (w pismach Hipokratesa znajdują się opisy anoskopii – wziernikowania odbytu jak i operacji w tym rejonie wykonywanych pod kontrolą anoskopów). Źródłem światła było światło słoneczne odbite od lustra. Współczesną pochodną owych technik jest lusterko czołowe laryngologa.\n\nPierwsze urządzenia celowo wykonane w celu endoskopii powstały w początkach XIX w. Najczęściej używano je do badania pęcherza moczowego. Filip Bozzini (1773-1809) we Frankfurcie wykorzystał światło lampy gazowej w celu oświetlenia badanych endoskopem narządów. Badano najczęściej pochwę, odbytnicę i dolną część gardła. Rozwój optyki i mechaniki precyzyjnej pozwolił na konstruowanie coraz lepszych endoskopów. Pozwoliło to Adolfowi Kussmaulowi (1822-1902) z Fryburga w Niemczech na wykonanie w 1886 pierwszej gastroskopii. Pacjentem był zawodowy połykacz noży z cyrku. Wielkie zasługi dla rozwoju gastroskopii położył Jan Mikulicz-Radecki (1850-1905), który pracując wówczas w Wiedniu, konstruował wraz z inżynierami nowe typy endoskopów wykonując liczne badania górnego odcinka przewodu pokarmowego. W 1881 opisał on gastroskopię, w czasie której rozpoznał raka żołądka. W konkluzji artykułu stwierdził, iż spodziewa się, że dzięki gastroskopii będzie można tę chorobę rozpoznawać w mniej zaawansowanych stadiach. Istotnie w latach 60. XX wieku w Japonii powstało pojęcie „raka wczesnego” możliwego w praktyce do rozpoznania tylko endoskopowo. Urządzenie Mikulicza posiadało na końcu żarówkę elektryczną.\n\nPod koniec XIX wieku rozwój endoskopii został nieco wstrzymany przez wprowadzenie do medycyny odkrytych w 1895 przez Wilhelma Roentgena promieni X. Endoskopia powodowała wiele jatrogennych uszkodzeń przełyku i gardła, gdyż nie całe badanie (głównie wprowadzanie aparatu) odbywało się pod kontrolą wzroku badającego.\n\nMimo tego endoskopia rozwijała się i zaczęto wprowadzać niebędące już sztywnymi rurami, a posiadające pewną giętkość (dzięki przegubom). Pierwszy prawdziwie giętki endoskop wprowadzili w roku 1932 Rudolf Schindler (1888-1968) i Georg Wolf (1873-1938). W roku 1940 Bruce Kenamore wyprodukował endoskopowe kleszcze biopsyjne do pobierania materiału do badań histopatologicznych. Opisane endoskopy opierały się na systemie soczewek i źródle światła w końcówce aparatu. Ograniczało to w znacznym stopniu giętkość aparatu i zakres możliwych badań. W maju 1957 Basil Hirschowitz na spotkaniu Amerykańskiego Towarzystwa Gastroskopowego w Colorado Springs przedstawił endoskop zbudowany z włókien światłowodowych, kilka lat później ulepszony przez wprowadzenie tzw. zimnego światła czyli silną żarówkę położoną poza aparatem, której światło przewodzone było do obiektu badanego także poprzez światłowody. Otworzyła się nowa era endoskopii. Następnym krokiem było wprowadzenie w latach 90. XX w. videoendoskopów, gdzie rezygnuje się ze światłowodów na rzecz miniaturowej kamery CCD, umieszczanej na wprowadzanym do pacjenta końcu endoskopu.\n\nObecnie używane są również sztywne endoskopy (rigid endoscopes), które w kanale zawierają serię soczewek. Dają one obraz znacznie lepszej jakości niż endoskopy światłowodowe, ale stosuje się je głównie w laparoskopach i artroskopach.\n\nBadania endoskopowe\n\nBadania układu oddechowego \nBronchoskopia – badanie wnętrza tchawicy i oskrzeli, umożliwia wykrycie zmian chorobowych w obrębie tych narządów (zwężeń, guzów, nacieków nowotworowych lub zapalnych). Możliwe jest również pobieranie próbek wydzieliny z oskrzeli oraz przy użyciu specjalnych narzędzi  pobranie wycinków błony śluzowej do badań histopatologicznych, cytologicznych i bakteriologicznych.\n\nAktualnie wykonuje się badanie bronchoskopowe przy użyciu giętkiego wziernika – fiberoskopu, a badanie takie nazywa się bronchofiberoskopią.\n\nPierwszy opis badania bronchoskopowego przy pomocy sztywnego brochoskopu podał w 1897 Gustav Killian, a badanie z użyciem giętkiego bronchofiberoskopu zostało po raz pierwszy wykonane w 1967 przez Ikedę w Japonii.\n\nBadanie wykonuje się u chorego leżącego na plecach lub w pozycji siedzącej. Obowiązuje wykonanie znieczulenia miejscowego łuków podniebiennych, tylnej ściany gardła, krtani i dróg oddechowych poniżej krtani roztworem lidokainy. Dodatkowo stosuje się także tak zwaną płytką sedację podając badanemu dożylnie fentanyl lub midazolam.\n\nW trakcie badania monitoruje się saturację (pulsoksymetria) i w przypadkach spadków saturacji dodatkowo podaje się tlen. W trakcie badania bronchoskopowego musi być zapewniony sprzęt do resuscytacji.\n\nDo obejrzenia jamy nosowo-gardłowej używa się także fiberoskopu. Badanie zaś, pozwalające na obejrzenie migdałków, języczka, jamy nosowej i gardłowej, nazywane jest fiberoskopią. Do jego wykonania nie jest potrzebne znieczulenie, gdyż jest bezbolesne i proste. Sonda, kalibru minimalnie większego od wkładu do długopisu, wprowadzana jest przez gardło lub nos.\n\nW trakcie i po bronchoskopii mogą wystąpić powikłania: uszkodzenie strun głosowych, uszkodzenie krtani, tchawicy, oskrzela, Odma opłucnowa, skurcz oskrzeli.\n\nLaryngoskopia – badanie krtani.\n\nStroboskopia – umożliwia badanie tylnej ściany części krtaniowej gardła oraz obejrzenie z góry nagłośni. Stroboskop jest sztywną, metalową rurą, badanie nim może spowodować odruch wymiotny, ale nie wymaga znieczulenia.\n\nBadania przewodu pokarmowego \nGastroskopia (inaczej panendoskopia) – badanie górnego odcinka przewodu pokarmowego. Umożliwia diagnostykę schorzeń przełyku, żołądka i dwunastnicy, takich jak wrzody żołądka i dwunastnicy, nowotwory, a także pobieranie wycinków błony śluzowej do badań histopatologicznych i tamowanie niewielkich krwawień.\n ezofagoskopia – wziernikowanie przełyku,\n gastroskopia – wziernikowanie żołądka,\n gastroduodenoskopia – wziernikowanie żołądka i dwunastnicy,\n duodenoskopia – wziernikowanie dwunastnicy,\n intestinoskopia – wziernikowanie jelita czczego.\n\nKolonoskopia – badanie jelita grubego (okrężnicy).Dzieli się ona zależnie od zaawansowania badania na\n anoskopię – wziernikowanie końca odbytnicy,\n rektoskopię – wziernikowanie odbytnicy,\n rektoromanoskopię – rektoskopię rozszerzoną o końcowy odcinek esicy,\n sigmoidoskopię – rektoskopię rozszerzoną o esicę,\n kolonoskopię – badanie całego jelita grubego.\n\nEndoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna – badanie umożliwiające diagnostykę schorzeń dróg żółciowych."}
{"id": "plwiki:1356:Ewolucja", "text": "Ewolucja – stopniowy proces zmian zachodzących w czasie. Pojęcie może odnosić się:\n w biologii do ewolucji biologicznej\n w filozofii do ewolucjonizmu\n w astronomii do ewolucji gwiazdowej\n w kosmologii do ewolucji Wszechświata\n w naukach społecznych i historii do ewolucji społeczeństw\n w religioznawstwie do ewolucji wierzeń\n w psychologii do psychologii ewolucyjnej\n w językoznawstwie do ewolucji językowej.\n\nZobacz też \n\n ewolucja niebiologiczna – ewolucja innych replikatorów niż w ewolucji biologicznej\n Ewolucja – film z 2001 roku"}
{"id": "plwiki:1372:Elektroujemność", "text": "Elektroujemność, skala elektroujemności – miara tendencji do przyciągania elektronów przez atomy danego pierwiastka, gdy tworzy on związek chemiczny z atomami innego pierwiastka. Bardziej elektroujemny pierwiastek „przyciąga” do siebie elektrony tworzące wiązanie z atomem mniej elektroujemnym, co prowadzi do polaryzacji wiązania. W skrajnym przypadku, gdy elektroujemności obu pierwiastków bardzo się różnią (np. sód i chlor), dochodzi do pełnego przeskoku elektronów na bardziej elektroujemny atom, co prowadzi do powstania wiązania jonowego.\n\nElektroujemność pierwiastków jest często zależna od układu atomów w danym związku, ich stopnia utlenienia, przyjętej w danym momencie hybrydyzacji i dość często zdarza się, że wiązania polaryzują się odwrotnie niżby to wynikało z formalnej elektroujemności związanych pierwiastków. Mimo to zaproponowano wiele sposobów, aby ilościowo zdefiniować ogólną elektroujemność pierwiastków.\n\nSkala Paulinga \nPierwszą taką propozycją była skala Paulinga, oparta na pomiarach energii i polaryzacji wiązań prostych dwuatomowych związków chemicznych, opracowana przez Linusa Carla Paulinga w 1932. Jest to skala empiryczna oparta na doświadczalnych wielkościach termodynamicznych. Miarą różnicy elektroujemności pierwiastków A i B na skali Paulinga jest różnica energii wiązania heterojądrowego A-B i średniej energii homojądrowych wiązań A-A i B-B.\n\nZgodnie z tą skalą największą elektroujemność ma fluor (E = 4), najmniejszą – cez i frans (E = 0,7), pozostałe pierwiastki są umieszczone pomiędzy (np.: Li : 1,0, Be : 1,5, B : 2,0, C : 2,5, N : 3,0, O : 3,5, F : 4,0). Elektroujemność rośnie ze wzrostem liczby atomowej w okresach i maleje w grupach układu okresowego. Wartość na skali Paulinga jest wielkością uśrednioną lub ograniczoną i dotyczącą tylko pewnej grupy połączeń pierwiastka.\n\nSkala ta jest wciąż najczęściej używana, jednak bardzo mało precyzyjna i często prowadzi do błędnych wniosków.\n\nMimo że skala Paulinga została stworzona metodami eksperymentalnymi, Allred i Rochow wykazali, że jest ona w gruncie rzeczy zależna od liczby elektronów występujących w atomach danego pierwiastka i kwadratu jego promienia walencyjnego.\n\nSkala Allreda-Rochowa \nInną skalę zaproponowali Allred i Rochow, którzy obliczyli elektroujemność na podstawie liczby atomowej i efektywnego promienia walencyjnego atomów.\n\nSkala Allreda oparta jest na pojęciu „siły przyciągania” elektronów przez jądra atomów. Siła ta została zdefiniowana wzorem:\n \n\ngdzie:\n  – odległość między elektronami walencyjnymi (tj. znajdującymi się na najbardziej zewnętrznej powłoce w atomie) a jądrem atomu, zwana też promieniem walencyjnym;\n  – efektywny ładunek elektronu „odczuwany” przez jądro, wynikający z jego nominalnego ładunku e oraz całkowitego ładunku wszystkich elektronów w atomie, który ekranuje działanie jądra na elektrony walencyjne (współczynnik Z).\n\nWartość elektroujemności w skali Allreda-Rochowa można obliczyć ze wzoru:\n \n\ngdzie:  wyrażone jest angstremach.\n\nRóżnice między skalą Allreda i Paulinga dochodzą do 1. Skala Allreda daje często lepsze wyniki praktyczne od skali Paulinga, gdyż bierze pod uwagę nie tylko ogólny stosunek ładunku elektronów do promienia walencyjnego, lecz także bezpośrednie oddziaływanie poszczególnych elektronów z jądrem.\n\nSkala Mullikena \nSkalą biorącą pod uwagę rzeczywisty stan atomu w danej cząsteczce, a więc liczbę i rodzaj wiązań w jakich uczestniczy atom w danym momencie, jest skala Mullikena. W skali Mullikena jednak pierwiastki mają zmienną elektroujemność, zależną od tego w jakim związku występują, więc jest ona trudna do stosowania w praktyce.\n\nZobacz też \n elektrododatniość\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n\nElektrochemia\nFizyka atomowa\nWłaściwości chemiczne\nSkale\nChemia fizyczna"}
{"id": "plwiki:1384:Epoka paleomagnetyczna", "text": "Epoka paleomagnetyczna – trwające od kilkuset tysięcy do kilku milionów lat okres o określonej polarności ziemskiego pola magnetycznego. W trakcie ich trwania mogły występować krótkotrwałe okresy odwrócenia pola magnetycznego tzw. epizody i ekskursje paleomagnetyczne\n\nMożna je odtworzyć na podstawie paleomagnetycznych zapisów w skałach osadowych i wulkanicznych utrwalonych w postaci tzw. magnetyzacji szczątkowej.\n\nNajmłodsze epoki paleomagnetyczne noszą nazwy wywodzące się od nazwisk badaczy paleomagnetyzmu:\n epoka Brunhesa (polarności normalnej – analogicznej do współczesnej) – 780 tys. lat temu do dziś,\n epoka Matuyamy (polarność odwrócona) – 2,6 mln do 780 tys. lat temu,\n epoka Gaussa (normalna) – 3,4 mln do 2,6 mln lat temu,\n epoka Gilberta (odwrócona) – 5 mln do 3,4 mln lat temu.\nStarsze epoki oznaczone są kodami cyfrowo-literowymi.\n\nGeomagnetyzm\nGeochronologia"}
{"id": "plwiki:1403:Elektron", "text": "Elektron, negaton, e−, β− – trwała cząstka elementarna (lepton), jeden z elementów atomu.\n\nElektron ma ładunek elektryczny równy e = −1,602 176 6208(98) C (ujemny ładunek elektryczny elementarny – stąd też nazwa negaton) i masę spoczynkową me ≈ 9,109 382 91 kg.\n\nRozmiary liniowe elektronu \nObecnie nie wiadomo, czy elektron ma jakąkolwiek strukturę wewnętrzną. Wielokrotnie powtarzane eksperymenty w największych akceleratorach, polegające na zderzaniu ze sobą przeciwbieżnych wiązek elektronów rozpędzonych do prędkości bliskich prędkości światła w próżni, nie dały argumentów za istnieniem struktury wewnętrznej. W zderzeniach traktowanych klasycznie elektron zachowuje się jak kulka o promieniu 2,817 940 3227(19) ⋅  m (klasyczny promień elektronu). Doświadczenia z pułapkowaniem elektronów w polu magnetycznym wykazały, że promień elektronu jest mniejszy niż  m.\n\nHistoria odkrycia elektronu \n\nNazwę elektron wprowadził George Johnstone Stoney w 1891, dla elementarnej jednostki elektryczności ujemnej w procesie elektrolizy. Jako cząstka o ładunku ujemnym i niezerowej masie elektron został zaobserwowany w roku 1897 przez J.J. Thomsona. Na podstawie wyników badań właściwości promieniowania katodowego uznał, że to promieniowanie jest strumieniem cząstek o ładunku ujemnym, emitowanych w rurze próżniowej (lampa elektronowa) przez rozgrzaną katodę. Cząstki te zostały nazwane elektronami.\n\nW 1916 Gilbert Newton Lewis zauważył, że właściwości chemiczne pierwiastków chemicznych wynikają z oddziaływań elektronów zawartych w ich atomach.\n\nElektron w atomie \nElektrony w atomach zajmują określony obszar w przestrzeni wokół stosunkowo małego dodatniego jądra. Obszary zajmowane przez elektrony nazywają się orbitalami. Orbitale z kolei zgrupowane są w powłoki elektronowe. Parametry każdego orbitala (energia, kształt) zdeterminowane są przez energię elektromagnetycznego oddziaływania z jądrem atomu i pozostałymi elektronami oraz parametry elektronu. Rozmiary orbitali atomowych są rzędu  m, czyli dziesiątej części nanometra, ale dla stanów wzbudzonych mogą być kilkadziesiąt razy większe. Orbitale elektronowe są od 10 do 100 tysięcy razy większe od jądra atomowego, którego średnica wynosi od  do  m (około femtometra).\n\nObojętny atom ma tyle samo protonów w jądrze (ładunek dodatni) co elektronów (ładunek ujemny). Atom może być zjonizowany w wyniku oderwania lub przyłączenia elektronu, wtedy liczba protonów jest różna od liczby elektronów. Dostarczenie energii powoduje wzbudzenie elektronów do wyższych stanów, bądź jonizację atomu (oderwanie elektronu). Zwykle w procesach takich wzbudzane są tylko elektrony z najwyższych powłok zwanych walencyjnymi, jednak promieniowanie o dużej energii wzbudza lub odrywa od atomu elektrony z głębszych powłok (patrz np. ekscyton Mahana – osobliwość w widmie na krawędzi Fermiego (Fermi-edge singularity) lub promieniowanie charakterystyczne).\n\nZachowanie elektronów na powłokach atomowych determinuje własności atomów w reakcjach chemicznych.\n\nElektron w fizyce materii skondensowanej \nElektron odgrywa ogromną rolę w zjawiskach dotyczących materii skondensowanej. Wynika to przede wszystkim stąd, że oddziaływania elektromagnetyczne stanowią dominujący czynnik wpływający na własności układów fizycznych w zakresach energii i odległości charakterystycznych materii ciała stałego i cieczy.\n\nGłównymi cząstkami biorącymi udział oddziaływaniach w fizyce materii skondensowanej są rdzenie atomowe oraz elektrony walencyjne i swobodne oraz dziury. Ze względu na to, że w fizyce materii skondensowanej, by uprościć opis ruchu elektronu lub dziury, pomija się ich oddziaływanie z polem rdzeni atomowych. Równocześnie, aby równania ruchu elektronu pozostawały prawdziwe, zamiast masy elektronu wprowadza się jego masą efektywną. Jest ona zwykle różna od masy elektronu swobodnego, a w materiałach anizotropowych masa efektywna jest tensorem.\n\nW fizyce ciała stałego elektrony i oddziaływania elektromagnetyczne są odpowiedzialne za tworzenie się wiązań w kryształach, a tym samym wpływają na własności sieci krystalicznej.\n\nPrzez elektron w fizyce materii skondensowanej (dotyczy to zarówno materii miękkiej i fizyki ciała stałego) rozumie się zwykle kwazicząstkę o zrenormalizowanych własnościach (patrz np. ciecz Fermiego, ciecz Luttingera, stany Pankratowa, funkcja Blocha, masa efektywna). Chcąc wyrażać się ściśle, należałoby mówić np. elektron w ciele stałym, jednak zwykle zakłada się, że fakt mówienia o kwazicząstce wynika z kontekstu, w jakim używa się sformułowania elektron.\n\nRelacja dyspersji elektronu zależy od struktury pasmowej i modelu jaki używany jest do opisu konkretnego zjawiska. W najprostszych modelach przyjmuje się kwadratową zależność dyspersyjną (np. niektóre półprzewodniki) i wprowadza nieparaboliczne poprawki. W metalach, gdzie mamy do czynienia z częściowo wypełnionym pasmem przewodnictwa, bardzo często stosuje się model, w którym relacja dyspersji jest liniowa (liniowe rozwinięcie relacji dyspersji wokół powierzchni Fermiego).\n\nPrzybliżenie takie jest słuszne, gdy rozważane jest niskoenergetyczne wzbudzenia cząstka-dziura wokół powierzchni Fermiego.\n\nElektron w fizyce ciała stałego przedstawiany jest w różnych reprezentacjach. Podstawowymi z nich są\n funkcje Blocha\n funkcje Wanniera\n funkcje Luttingera.\n\nEfektem, w którym manifestują się własności elektronowe w materii skondensowanej, jest tunelowanie elektronów wykorzystywane w układach półprzewodnikowych oraz skaningowym mikroskopie tunelowym, a także wiele innych własności i zjawisk jak\n ferromagnetyzm, antyferromagnetyzm, diamagnetyzm\n nadprzewodnictwo\n efekt ekscytonowy, polaron\n klasyczny efekt Halla, kwantowy efekt Halla, kwantowy ułamkowy efekt Halla.\n\nElektron w mechanice kwantowej \nZjawiska zachodzące z udziałem elektronów zwykle należą do mechaniki kwantowej i jako takie podlegają zasadzie nieoznaczoności Heisenberga.\n\nElektron ma spin ¹⁄₂, jest więc zaliczany do fermionów i podlega statystyce Fermiego-Diraca. Elektrony są nierozróżnialne. Aby całkowicie opisać elektron, wystarczy podać jego stan kwantowy.\n\nAntycząstką elektronu, tj. odpowiadającą elektronowi cząstką antymaterii, jest antyelektron, zwany krócej pozytonem (lub elektronem dodatnim). Jeżeli spotka się elektron z antyelektronem, dochodzi do anihilacji, w wyniku której w miejsce elektronu i pozytonu powstają dwa fotony gamma (γ) o energii 0,511 MeV. Podczas zderzenia fotonu gamma o takiej lub większej energii może zajść zjawisko odwrotne: kwant gamma zostaje pochłonięty, a pojawia się pozyton i elektron.\n\nReakcje jądrowe z udziałem elektronu \nElektron może brać udział w reakcjach jądrowych. Elektron może być emitowany z jądra atomowego – nazywany jest wówczas promieniowaniem beta (β) a przemiana jądrowa rozpad beta minus. Wyemitowane cząstki beta mają bardzo dużą energię i zdolność jonizacji materii. Niektóre jądra atomowe emitują antyelektrony, przemiana ta zwie się rozpadem beta plus.\n\nJądro atomowe może też pochłonąć elektron, jest to zazwyczaj elektron z najniższej powłoki elektronowej, przemiana taka nazywana jest wychwytem elektronu."}
{"id": "plwiki:1421:Eksa", "text": "Eksa (E) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 1 000 000 000 000 000 000 = 1018 (trylion). Na przykład 1018 m = 1 Em (eksametr).\n\nEksa a eksbi \nW informatyce oznacza on częściej 260 = 10246 = 1 152 921 504 606 846 976, np. 1 EB (eksabajt) to 260 bajtów. Ilość pamięci jaką teoretycznie mogą zaadresować procesory 64-bitowe to 264 bajtów, czyli 16 EB.\n\nZobacz też \n przedrostek dwójkowy\n\nPrzypisy \n\nPrzedrostki jednostek miar"}
{"id": "plwiki:1422:E (ujednoznacznienie)", "text": "E – piąta litera alfabetu łacińskiego, siódma litera alfabetu polskiego.\n\nE \n E – rzeka w Szkocji\n E – singel zespołu Big Bang\n izomeria geometryczna (od niem. entgegen – „naprzeciw”),\n oznaczenie energii w fizyce,\n moduł Younga\n eksa – nazwa przedrostka w układzie SI odpowiadającego mnożnikowi 1018,\n cyfra symbolizująca decymalną wartość 14 w układzie szesnastkowym,\n nazwa dźwięku muzycznego\n wschód (z ang. east) – jedna ze stron świata, oznaczenie długości geograficznej wschodniej (zobacz: N, S, W),\n międzynarodowy kod samochodowy Hiszpanii,\n początkowy znak w kodach E, służących do oznaczania dodatków do żywności (np. E100); litera E wskazuje, że dany dodatek jest dopuszczony do użycia w Unii Europejskiej,\n początkowy znak w systemie oznaczeń międzynarodowych dróg w Europie, oznaczanych zielonymi prostokątnymi tablicami z białym napisem, np. E 30, E 28. Litera \"E\" sygnalizuje jednoznaczność oznaczeń dróg w obrębie całej Europy,\n początkowy znak w oznaczeniach europejskich długodystansowych szlaków pieszych (E1-E11).\n E to również język programowania.\n E to także inny język programowania.\n E – wyróżnik tablic rejestracyjnych województwa łódzkiego\n E – kategoria poboru do wojska, oznaczająca osobę trwale niezdolną do służby\n  E – polski proszek do prania, który produkowany jest od 1969 roku przez zakłady Pollena-Wrocław.\n oznaczenie natężenia pola elektrycznego\n\ne \n ładunek elementarny (stała fizyczna),\n symbol elektronu,\n stała matematyczna – podstawa logarytmu naturalnego (liczba Eulera, liczba Nepera, e≈2,718),\n częsty skrót nazwy menedżera okien Enlightenment\n  – symbol IPA samogłoski\n ℮ – znak e (oznaczenie tolerancji wyrobu paczkowanego zgodne z dyrektywą Unii Europejskiej 76/211/EWG)\n\nZobacz też \n skrót jednoliterowy."}
{"id": "plwiki:1450:Efedryna", "text": "Efedryna – organiczny związek chemiczny, alkaloid roślinny, pochodna fenyloetyloaminy. Stosowana jako stymulant, reduktor apetytu, środek zwiększający koncentrację i uwagę, lekarstwo na nieżyt nosa oraz do leczenia niedociśnienia związanego z narkozą. Występuje w roślinach z rodzaju przęśl (Ephedra equisetina, Ephedra sinica – , Ephedra distachya) oraz w cisie (Taxus baccata). Jest najczęściej dostępna w formie chlorowodorku i siarczanu.\n\nWystępuje w postaci dwóch enancjomerów o konfiguracji 1R,2S i 1S,2R, pozostałe dwa diastereoizomery znane są jako pseudoefedryna. Preparaty handlowe zawierają (−)-(1R,2S)-efedrynę.\n\nHistoria \n\nRoślina  (, Ephedra sinica), zawierająca efedrynę oraz pseudoefedrynę, stosowana jest w tradycyjnej chińskiej medycynie.\n\nEfedryna po raz pierwszy została wyizolowana z rośliny Ephedra vulgaris przez Nagayoshi Nagai w 1885 roku.\n\nProdukcja \nProdukcja efedryny w Chinach stała się dochodowym przemysłem eksportowym o wartości 13 mln $ rocznie. Z przetworzenia 30 tys. ton surowca roślinnego otrzymuje się 10 razy więcej substancji niż wynosi roczne zapotrzebowanie w tradycyjnej chińskiej medycynie.\n\nSyntetyczna efedryna \nOprócz efedryny otrzymywanej ze źródeł naturalnych uzyskuje się ją na drodze syntezy chemicznej. Jedną z pierwszych metod było działanie na mieszaninę 1-fenylopropano-1,2-dionu i metyloaminy wodorem w obecności katalizatora:\n\nReakcję przeprowadza się w środowisku czystego alkoholu etylowego, katalizatorem redukcji jest tlenek platyny(IV). Po zakończeniu redukcji katalizator jest usuwany przez filtrację, natomiast nieprzereagowana metyloamina jest oddestylowana pod zmniejszonym ciśnieniem. Następnie mieszaninę traktuje się roztworem chlorowodoru w alkoholu etylowym i wytrąca się kryształy przez odparowanie rozpuszczalnika. Tak przygotowany chlorowodorek efedryny przemywa się zimnym acetonem i suszy. Produkt zawiera oba stereoizomery efedryny oraz pewne ilości pseudoefedryny.\n\nKomercyjnie dostępna efedryna syntezowana jest jedną z dwóch poniższych metod:\n Metoda wykorzystująca fermentację cukru:\n\n Cukier lub inne źródło sacharozy (np. melasa) poddawana jest fermentacji za pomocą drożdży w obecności benzaldehydu. Produktem takiej reakcji jest (R)-1-fenylo-1-hydroksypropan-2-on, który reagując z metyloaminą w eterze dibutylowym w obecności katalizatora, którym może być platyna, daje produkt końcowy. Wadami tej metody jest potrzeba użycia dużej ilości eteru, wymagana duża czystość benzaldehydu oraz duże zużycie surowca cukrowego (do produkcji 1 kg efedryny potrzebne jest 9 kg cukru).\n\n Metoda wykorzystująca jako surowiec propiofenon:\n\n Propiofenon reaguje z bromem dając α-bromopropiofenon, który następnie traktowany jest metyloaminą. Tak otrzymany produkt jest redukowany wodorem wobec katalizatora, którym jest pallad lub nikiel Raneya. Otrzymuje się racemiczną mieszaninę efedryny i pseudoefedryny, co jest główną wadą tej metody. Produkty rozdziela się, a ponadto pseudoefedrynę poddaje się izomeryzacji, co zwiększa wydajność efedryny.\n\nPonadto w literaturze naukowej informowano o innych możliwościach syntezy efedryny; koncentrują się one zwykle na otrzymaniu selektywnie jednego z enancjomerów. Poniżej podano wybrane przykłady:\n Metoda oparta na redukcji za pomocą związków silanowych:\n\n Pierwszym etapem syntezy jest redukcja aminoketonu zabezpieczonego w formie karbaminianu za pomocą dimetylofenylosilanu w środowisku kwasu trifluorooctowego (TFA). Etap ten przebiega praktycznie stereospecyficznie (wydajność 87%, de >98%). W drugim etapie redukuje się otrzymany produkt za pomocą tetrahydroglinianu litu (LAH). Wydajność tego etapu wynosi 80%, a produktem jest (–)-efedryna. Syntezę tę można również przeprowadzić w innych kwasach i przy użyciu innych związków silanowych, jednak uzyskuje się gorsze wyniki.\n\n Metoda oparta na cyjanohydrynach:\n\n Pierwszym etapem syntezy jest reakcja cyjanohydryny (z atomem tlenu zabezpieczonym grupą trimetylosililową, TMS) ze związkiem Grignarda. Produkt pośredni jest następnie hydrolizowany, w efekcie czego otrzymuje się 1-fenylo-1-hydroksypropan-2-on (stereoizomer R). Drugim etapem syntezy jest reakcja z metyloaminą, po której następuje redukcja. W zależności od warunków redukcji otrzymuje się efedrynę i pseudoefedrynę w różnych proporcjach. Najlepsze wyniki otrzymano stosując jako reduktor  oraz przeprowadzając reakcję w eterze w temperaturze −76 °C. Niezależnie od stosowanych warunków i reduktora otrzymywano wydajności powyżej 75%.\n\nWłaściwości spektroskopowe \n Spektroskopia UV-VIS (efedryna w formie chlorowodorku w metanolu): maksima absorpcyjne przy długościach fali: 250, 256 oraz 262 nm. W zależności od środowiska pomiaru wartości te wykazują niewielkie (nie więcej niż 1 nm) odchylenia.\n Spektroskopia IR: Główne maksima absorpcyjne występują przy liczbach falowych: 700, 2885 oraz 2974 cm−1\n Spektrometria mas: największy pik rejestruje się dla stosunku m/z = 58\n Spektroskopia NMR (rozpuszczalnik ):\n\n 1H NMR:\n\n 13C NMR:\n\nDziałanie \n\nDziała pośrednio na układ współczulny poprzez zwiększanie uwalniania noradrenaliny i innych katecholamin na zakończeniach włókien nerwowych, hamuje również ich zwrotne wchłanianie z szczeliny synaptycznej. W mniejszym stopniu wykazuje działanie bezpośrednie, polegające na pobudzeniu receptorów adrenergicznych (α oraz β). Przy powtarzanym podawaniu występuje zjawisko tachyfilaksji - każda następna dawka podawana w krótkim czasie powoduje mniejszy skutek farmakologiczny. Obecnie coraz rzadziej stosowana w lecznictwie, zostaje zastąpiona środkami o bardziej specyficznym działaniu (np. synefryną).\n\nEfedryna pomaga utrzymać szybkie tempo przemiany materii dzięki stymulowaniu konwersji nieaktywnej formy hormonu tarczycy T4 w postać aktywną T3. Indukowanie metabolizmu tkanki tłuszczowej w procesie termogenezy oraz działanie pobudzające efedryny są wynikiem jej zdolności do pobudzania wydzielania katecholamin: adrenaliny i noradrenaliny. Obie te substancje przyspieszają uwalnianie tłuszczu z komórek tłuszczowych i pobudzają układ nerwowy. Proces termogenezy gwałtownie spada po kilku tygodniach.\n\nNajważniejsze działania efedryny to:\n podwyższenie ciśnienia tętniczego krwi (skurcz naczyń oporowych) – stosowana w leczeniu niedociśnienia;\n zwiększenie siły skurczu mięśnia sercowego;\n przyspieszenie akcji serca;\n rozszerzenie oskrzeli (rozkurcz mięśni gładkich oskrzeli);\n pobudzające ośrodkowy układ nerwowy;\n zwiększenie przepływu krwi przez tętnice wieńcowe, mózgowe i zaopatrujące mięśnie prążkowane;\n zmniejszenie przepływu przez tętnice trzewne oraz zaopatrujące skórę.\nPrzypomina adrenalinę, ale nie ulega rozkładowi w układzie pokarmowym.\n\nDawniej była stosowana w leczeniu astmy oskrzelowej. W medycynie chińskiej stosowana od 4 tysięcy lat. Obecnie najczęściej bywa stosowana w preparatach leczniczych takich jak: Tussipect, Proasthmin, Allergoasthmin.\n\nBywa używana jako środek dopingujący i w postaci ECA jako silny i skuteczny środek odchudzający (patrz wyżej termogeneza). Może powodować uzależnienie psychiczne u niektórych osób (ze względu na początkowy efekt euforii – nie powoduje fizycznego), z powodu rosnącej tolerancji nie można jej długo stosować (tolerancja wynika z tego że receptory są po pewnym czasie zablokowane i niewrażliwe na działanie efedryny)."}
{"id": "plwiki:1453:Emil Abderhalden", "text": "Emil Abderhalden (ur. 9 marca 1877 w Oberuzwil, zm. 5 sierpnia 1950 w Zurychu) – szwajcarski biochemik i fizjolog, przewodniczący Niemieckiej Akademii Przyrodników Leopoldina; twórca teorii o enzymach obronnych, zarzuconej w latach 30. Nie wyjaśniono, czy błędne wyniki Abderhaldena wynikały z braku naukowego rygoru, czy były przykładem naukowego oszustwa.\n\nŻyciorys \nSyn nauczyciela Nikolausa Abderhaldena (1842–1923) i jego żony Anny Barbary z domu Stamm. Studiował medycynę na Uniwersytecie w Bazylei. Od 1902 roku współpracował z Emilem Fischerem. W latach 1911-1945 wykładał chemię fizjologiczną w Uniwersytecie w Halle.\n\nDorobek naukowy \nProwadził badania nad przemianą materii, biochemią aminokwasów, hormonów i enzymów. Uważany za twórcę nowoczesnej nauki o żywieniu (dietetyki). Swoimi badaniami naukowymi wspierał także walkę z alkoholizmem, w 1904 sporządził obszerną bibliografię naukową tego zagadnienia.\n\nAbderhalden łączył działalność naukową z działalnością na rzecz podniesienia poziomu moralności. Służyły temu założone przez niego czasopisma „Fortschritte der naturwissenschaftlichen Forschung” i „Etik”. Pierwsze z nich założył w 1918 – publikował w nich artykuły zwalczające alkoholizm, w których opierał się na swoich badaniach chemicznych i biologicznych. Drugie z nich założył w 1922, a od 1938 także redagował – zamieszczał w nich artykuły dotyczące etyki seksualnej. W 1947 stanął na czele szwajcarskiego związku pomocy duchowej dla Niemiec – owocem jego pracy społecznej w tym okresie jest gromadzące refleksje o wspólnocie ludzkiej i trwałym pokoju dzieło Gedanken eines Biologen zur Schaffung einer Völkergemeinschaft und eines dauerhaften Friedens (Zurych 1947).\n\nBył członkiem Rosyjskiej Akademii Nauk.\n\nWybrane prace \n Lehrbuch der physiologischen Chemie (5 wyd. 1923)\n Biochemisches Handlexikon (13 t., 1910-1932)\n Handbuch der biologischen Arbeitsmethoden (13 t. do 1939)\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n Peter Friedli: Abderhalden, Emil. W: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 1, Duncker & Humblot, Berlin 1953, s. 5;\n .\n\nAbsolwenci i studenci Uniwersytetu w Bazylei\nCzłonkowie Leopoldiny\nCzłonkowie Rosyjskiej Akademii Nauk\nLudzie upamiętnieni nazwami medycznymi\nSzwajcarscy biochemicy\nSzwajcarscy fizjolodzy\nUrodzeni w 1877\nWykładowcy Uniwersytetu Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze\nZmarli w 1950"}
{"id": "plwiki:1477:Atena Eudokia", "text": "Atena, Elia Eudokia Augusta, Aelia Eudocia Augusta (ur. 401, zm. 20 października 460) – właściwie Athenais (Atenaida), Greczynka, córka greckiego filozofa Leoncjusza, została w 421 poślubiona cesarzowi bizantyńskiemu – Teodozjuszowi II.\n\nŻyciorys \nPod wpływem siostry męża Aelii Pulcherii została ochrzczona i przyjęła imię Elia Eudokia. Dzięki wsparciu Aelii uzyskała mocną pozycję na dworze uwieńczoną nadaniem tytułu cesarzowej. Oskarżona w 444 roku o romans z urzędnikiem dworskim została zmuszona do opuszczenia dworu i udała się na pielgrzymkę do Jerozolimy, gdzie pozostała do śmierci. \n\nMatka Arkadiusza, Flacylli oraz Licynii Eudoksji (żony Walentyniana III). Natomiast jej wnuczka, Eudokia, została żoną Huneryka, władcy Wandalów, a także Palladiusza, syna cesarza Petroniusza.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nKobiety starożytnej Grecji\nCesarzowe bizantyńskie\nZmarli w 460\nUrodzeni w 401"}
{"id": "plwiki:1529:Fermentacja", "text": "Fermentacja – enzymatyczny proces przemian związków organicznych w warunkach beztlenowych, prowadzony przez mikroorganizmy, np. bakterie lub drożdże, w efekcie którego następuje dysproporcjonowanie substratu, tj. jego równoczesne utlenienie i redukcja, np.:\n\nProcesowi temu towarzyszy wydzielenie energii, która mazgazynowana jest zazwyczaj pod postacią ATP, powstającego w wyniku fosforylacji substratowej, lub, wyjątkowo, w wyniku działania pomp transbłonowych: wodorowej lub sodowej. Fermentacja umożliwia uzyskanie energii użytecznej metabolicznie organizmom stale lub okresowo żyjącym w warunkach beztlenowych. Wydajność energetyczna fermentacji jest znacznie niższa niż procesów tlenowych. Z jednej cząsteczki glukozy uzyskiwane są 2 (czasem 1–2,5) cząsteczki ATP, podczas gdy w cyklu Krebsa z jednej cząsteczki glukozy uzyskiwane są 32 (lub 38) cząsteczki ATP.\n\nInnym rodzajem beztlenowego uzyskiwania energii jest oddychanie beztlenowe, które różni się od fermentacji tym, że zachodzi z udziałem łańcucha transportu elektronów, który nie jest wykorzystywany w procesach fermentacyjnych.\n\nPrzykłady procesów fermentacyjnych:\n Wykorzystywane powszechnie do wytwarzania żywności:\n fermentacja alkoholowa\n fermentacja mlekowa (mleczanowa)\n Inne:\n fermentacja masłowa\n fermentacja mannitowa (zwana też \"śluzową\" lub \"gumową\")\n fermentacja metanowa\n fermentacja propionowa.\n\nNauka badająca procesy fermentacji to zymologia.\n\nW biotechnologii określenie „fermentacja” jest szersze i dotyczy zwyczajowo także niektórych procesów tlenowych z udziałem bakterii. Przykładami są fermentacja octowa i fermentacja cytrynowa.\n\nZobacz też \n\n próba fermentacyjna\n rozpad gnilny\n\nPrzypisy\n\nBibliografia"}
{"id": "plwiki:1533:FreeBSD", "text": "FreeBSD – system operacyjny z rodziny Unix. Oparty na BSD, gałęzi Uniksa stworzonej przez Computer Systems Research Group (CSRG) na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. \n\nPierwsza wersja wydana została 30 listopada 1993. Najnowszą jest wydana w kwietniu 2023 wersja 13.2.\n\nModel dystrybucji i rozwoju \nFreeBSD jest wolnodostępnym i darmowym systemem operacyjnym dostępnym z pełnym kodem źródłowym. Źródła całego systemu – nie tylko jądra – wraz z historią (istnieje możliwość pobrania najstarszych wersji) dostępne są w repozytorium git (do 2021 roku projekt korzystał ze scentralizowanych repozytoriów Subversion a wcześniej do 2008 z CVS). System rozprowadzany na liberalnej, 2-klauzulowej licencji BSD, która nie tylko pozwala na wykorzystanie kodu, jego modyfikowanie i dalszą dystrybucję zmian, ale także na jego integrację do projektów zamkniętych, co czyni ją przyjazną dla przedsięwzięć komercyjnych. Poza własnym kodem na licencji BSD projekt integruje szereg rozwiązań rozprowadzanych na innych licencjach (np. kod systemu plików ZFS na licencji CDDL, zestaw LLVM/Clang na licencji Apache v2, GPLv2). \n\nNad rozwojem projektu czuwa demokratycznie wybierana grupa programistów – tzw. Core Team, który nadzoruje rozwój projektu, a także rozsądza sporne kwestie wśród oficjalnych programistów posiadających prawo do bezpośredniej modyfikacji źródeł (tzw. committers).\n\nHistoria \nProjekt podobnie jak NetBSD narodził się jako kontynuacja systemu 386BSD, pierwszej próby przeniesienia Uniksa BSD na architekturę Intel. Inicjatorami projektu początkowo znanego jako Unofficial 386BSD Patchkit byli Nate Williams, Rod Grimes i Jordan Hubbard. \n\nNazwę FreeBSD wymyślił David Greenman z firmy Walnut Creek CDROM, która od początku wspierała przedsięwzięcie. Maskotką FreeBSD jest daemon, jednak od 2005 roku oficjalnie projekt posługuje się nowym logo. Oficjalnym hasłem jest The power to serve.\n\nPierwsza wersja systemu ukazała się 30 listopada 1993. Do wersji 2.0 bazowała na systemie 4.3BSD, kolejne wersje opierały się na 4.4BSD Lite2, obu stworzonych przez CSRG. W 2005 projekt zdecydował o przejściu na bardziej regularne wydania. Od tej pory nowe wersje ukazują się co 6–8 miesięcy, aby rozwój systemu stał się bardziej przewidywalny dla podmiotów z niego korzystających. Decyzja ta podyktowana była przeciągającymi się pracami nad rewolucyjną w wielu dziedzinach serią 5.x.\n\nInformacje techniczne \nSystem zgodny z normą POSIX. Powłoka – każda zgodna z normą POSIX, domyślnie dostarczany z csh (de facto tcsh) i sh (oparte na ash). System plików – FFS, UFS, UFS z rozszerzeniem softupdates, UFS2 (w wersjach nowszych od FreeBSD 5.0). Obsługiwane są również nienatywne systemy plików, np. ZFS, XFS (w wersji 7), linuksowy ext2 oraz FAT oraz podsystem FUSE. Format binariów – obecnie ELF, do wersji 2.2.8 a.out. Jądro monolityczne, aczkolwiek z możliwością dołączania i odłączania modułów podczas pracy systemu.\n\nFreeBSD charakteryzuje się dużą ilością nowinek w porównaniu z innymi systemami wywodzącymi się 4.4BSD: NetBSD i OpenBSD. Początkowo inicjatorzy projektu FreeBSD postanowili skupić się na stworzeniu systemu dla najpopularniejszej ówcześnie architektury sprzętowej i386. Z czasem jednak zaczęły się ukazywać także wersje dla architektur NEC PC-9801, DEC Alpha, IA-64 Itanium, Sun UltraSPARC, AMD64, MIPS, ARM, PowerPC i RISC-V. \n\nWsparcie projektu podzielone jest na poziomy. Architektury tzw. tier1 otrzymują wsparcie zespołu bezpieczeństwa, pełne wydania i binarne aktualizacje (bez potrzeby kompilacji), prekompilowane pakiety. Poziom wsparcia zapewnia gotowość wystarczającą dla środowisk produkcyjnych. W wersji 12.2 w tier1 znajdują się następujące architektury: amd64 i i386. Architektury tier2 uznawane są za rozwojowe lub niszowe i nie mają bieżącego wsparcia, jednak ich użytkownicy są w stanie zbudować sobie środowisko ze źródeł zarówno systemu jak i portów. Eksperymentalny poziom tier3 oznacza, że projekt nie daje gwarancji, że źródła będą dla nich kompilowalne.\n\nKompatybilność ABI \nW trybie zgodności ABI można uruchamiać programy skompilowane dla Linuksa, SCO oraz SVR4 (Solaris). Binaria dla systemów BSDI, NetBSD i OpenBSD są uruchamiane w niezmienionym trybie (natywne ABI).\n\nSystem portów i pakietów \n\nFreeBSD korzysta z opartego na źródłach systemu pakietowania znanego jako porty. Szkielet tego rozwiązania opiera się na plikach automatyzujących Makefile dla BSD make. Repozytorium portów zawiera ok. 33 tysiące programów przystosowanych do działania we FreeBSD. Na bazie portów udostępniane są prekompilowane pakiety binarne z domyślnymi opcjami dla aktualnie obsługiwanych wersji i architektur sprzętowych FreeBSD, którym projekt zapewnia wsparcie na poziomie tier1. Zalety portów przyczyniły się do tego, że stały się bazą lub zainspirowały rozwój zbliżonych rozwiązań wykorzystywanych w pokrewnych systemach OpenBSD, NetBSD (pkgsrc) oraz kilku dystrybucji Linuksa.\n\nZastosowania \n\nZe względu na swą wydajność i niezawodność często stosowany jako serwer internetowy lub zapora sieciowa. FreeBSD używany jest m.in. przez Apache.org, Netflix, FlightAware, Yahoo!, Yandex, Netcraft, Sony Playstation 4, WhatsApp.\n\nNa FreeBSD działa wiele aplikacji znanych z dystrybucji linuksowych – m.in. Open Office, Lumina, KDE. System jest użyteczny w zadaniach biurowych i multimedialnych. Ułatwia to życie administratorom, którzy mogą połączyć system codziennego użytku z „poligonem” do testowania nowych rozwiązań.\n\nRenderowanie części efektów specjalnych w filmie Matrix zostało wykonane na klastrze 32 maszyn pracujących pod kontrolą FreeBSD.\n\nZe względu na liberalną licencję fragmenty jego kodu znalazły się w takich projektach jak Microsoft Windows, OS X oraz OS X Server, który powstał w oparciu o mikrojądro XNU i rozwiązania zaczerpnięte z FreeBSD oraz NetBSD. Ponadto wiele zamkniętych urządzeń (np. routery Junipera czy sprzętowe zapory firmy Nokia) działa w oparciu o FreeBSD. System operacyjny konsoli gier PlayStation 4, OrbisOS powstał na bazie FreeBSD.\n\nWybrane narzędzia \n IPFW – zapora sieciowa pełniąca rolę filtra pakietów. Często wykorzystywana w routerach.\n natd – daemon zajmujący się translacją adresów sieciowych\n dummynet – rozwiązanie QOS do kontroli ruchu sieciowego, stosowane do ograniczania pasma.\n if_bridge, bridge – implementacja obsługi połączeń mostkowych między interfejsami.\n IPsec – zbiór protokołów umożliwiających tworzenie szyfrowanych Wirtualnych Sieci Prywatnych\n SMPng\n ULE\n\nZobacz też \n DragonFly BSD\n TrueOS\n DesktopBSD\n Darwin (OS X)\n FreeSBIE\n Frenzy\n Kylin\n m0n0wall\n Jak można spatchować KDE2 pod FreeBSD?"}
{"id": "plwiki:1540:Fluor", "text": "Fluor (F,  od fluorytu) – pierwiastek chemiczny, niemetal z grupy fluorowców w układzie okresowym. Fluor w stanie wolnym występuje w postaci dwuatomowej cząsteczki . Jest żółtozielonym silnie trującym gazem o ostrym zapachu podobnym do chloru.\n\nJest niemetalem i najaktywniejszym pierwiastkiem o największej elektroujemności, tworzącym związki z większością innych pierwiastków (nawet z gazami szlachetnymi – kryptonem, ksenonem i radonem). W przeciwieństwie do innych fluorowców fluor łączy się wybuchowo z wodorem, tworząc fluorowodór bez dostępu światła i w niskiej temperaturze. W strumieniu gazowego fluoru palą się szkło, metale i woda. Z powodu jego dużej aktywności nie można go przechowywać ani wytwarzać w naczyniach szklanych.\n\nWchodzi w skład kwasu fluorowodorowego i fluorków, m.in. minerału fluorytu (). W roztworze wodnym najczęściej występuje jako jon fluorkowy . Znane są także jony kompleksowe fluoru, np. ,  lub .\n\nZawartość w górnych warstwach Ziemi wynosi 0,054%. Jedynym stabilnym izotopem fluoru jest .\n\nOtrzymywanie \nZarówno w skali przemysłowej, jak i laboratoryjnej, fluor otrzymuje się praktycznie wyłącznie poprzez elektrolizę ciekłej mieszaniny fluorowodoru i fluorku potasu. Pierwotnie stosowano mieszaninę bogatą w HF i temperaturę niższą od pokojowej, później opracowano proces wysokotemperaturowy, w którym elektrolit miał skład KF·HF i temperaturę topnienia 239 °C. Metoda ta dominowała w pierwszej połowie XX w. Obecnie przeważa proces średniotemperaturowy, prowadzony w 80–110 °C, z elektrolitem o składzie KF·2HF (ttopn. = 71,7 °C).\n\nZastosowanie \nGazowego fluoru używa się przy produkcji monomerów, fluorowanych alkenów, z których otrzymuje się teflon i jego pochodne. Oprócz tego jest stosowany do produkcji halonów, które są stosowane jako ciecze chłodzące i hydrauliczne (np. freon). Inne zastosowania:\n kwas fluorowodorowy (HF) oraz fluorki litowców i amonu są używane do trawienia szkła, m.in. w żarówkach;\n jednoatomowy fluor jest używany w produkcji półprzewodników;\n sześciofluorku uranu () używa się do wzbogacania uranu;\n heksafluoroglinian sodu (występujący naturalnie jako minerał kriolit) jest używany w elektrolitycznym otrzymywaniu glinu;\n fluorek sodu był kiedyś używany jako insektycyd, głównie przeciwko karaluchom;\n niektóre inne fluorki są często dodawane do past do zębów i (co budzi czasem kontrowersje) do wody pitnej, zapobiegają próchnicy zębów;\n sześciofluorek siarki () jest stosowany zamiast powietrza w rozdzielniach i transformatorach, gdyż ma 3 razy lepsze właściwości izolacyjne, niż powietrze, co zmniejsza ilość potrzebnego miejsca;\n fluorodeoksyglukoza znakowana izotopem  (-FDG) jest wykorzystywana w pozytonowej emisyjnej tomografii komputerowej.\n\nHistoria \nFluoryt (tj. fluorek wapnia, ) został opisany w 1529 roku przez Georgiusa Agricolę jako topnik obniżający temperaturę topnienia innych minerałów (od właściwości tej pochodzi nazwa minerału: łac.  = płynąć). W 1670 roku Heinrich Schwanhard odkrył, że w wyniku działania kwasów na fluoryt powstaje gaz trawiący szkło (był to fluorowodór, HF). Właściwości kwasowe HF odkrył w roku 1780 Carl Scheele. Humphry Davy po otrzymaniu pierwiastkowego chloru przez utlenienie chlorowodoru (1810) usiłował – bez powodzenia – wraz z André Ampèrem w podobny sposób wyizolować fluor z fluorowodoru. Badacze ci nadali nowemu pierwiastkowi nazwę fluorum od minerału fluorytu, . Polską nazwę – fluor – wprowadził Filip Walter.\n\nWolnego fluoru przez wiele lat nie udawało się wyodrębnić z powodu jego ogromnej aktywności chemicznej – po wytworzeniu poprzez elektrolizę stopionego fluorytu, w wysokiej temperaturze procesu (temperatura topnienia  wynosi ok. 1400 °C) natychmiast reagował z substancjami i materiałami obecnymi w naczyniach reakcyjnych. Próby otrzymania fluoru doprowadziły przy tym do śmierci kilku badaczy. W roku 1885 Edmond Frémy rozpoczął badania nad elektrolizą fluorowodoru, jednak okazało się, że suchy związek nie przewodzi prądu, a związek wilgotny prąd wprawdzie przewodził, ale na elektrodzie wydzielał się tlen z obecnej wody, a nie fluor. Badania te kontynuował jego uczeń, Henri Moissan, który ostatecznie w 1886 roku otrzymał fluor przez elektrolizę fluorowodoru zawierającego dodatek  (było to przypadkowe zanieczyszczenie materiału do elektrolizy). Moissanowi otrzymanie nowego pierwiastka przyniosło Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 1906 roku.\n\nPierwsza produkcja fluoru na skalę przemysłową została uruchomiona na potrzeby projektu Manhattan. Gazowy fluorek uranu(VI) () był wtedy używany do rozdzielenia izotopów  i  podczas wzbogacania uranu.\n\nNa 100-lecie odkrycia fluoru Karl Christe otrzymał ten pierwiastek poprzez reakcję heksafluoromanganianu(IV) potasu z fluorkiem antymonu(V) w temp. 150 °C:\n Etap 1 – synteza substratów:\n \n \n Etap 2 – reakcja właściwa:\n \n\nByła to pierwsza chemiczna (nie elektrochemiczna) metoda pozwalająca na otrzymanie fluoru pierwiastkowego ze znaczącą wydajnością (ok. 40%).\n\nZwiązki \nFluor może zastępować wodór w związkach organicznych, dlatego liczba związków fluoru może być bardzo duża. Związki fluoru z gazami szlachetnymi po raz pierwszy otrzymali Howard Claassen, Henry Selig i John Malm w 1962 roku. Pierwszym z tych związków był tetrafluorek ksenonu. Otrzymano również fluorki kryptonu i radonu.\n\nFluor otrzymuje się z fluorytu, kriolitu lub fluoroapatytu.\n\nSzkodliwość \nPierwiastkowy fluor, jak i jony fluorkowe, są silnie toksyczne. Zaburza procesy enzymatyczne w komórkach, hamując oddychanie tkankowe, przemianę węglowodanów, lipidów oraz syntezę hormonów. Sam fluor i niektóre jego związki działają żrąco, powodując głębokie martwice. Wolny fluor ma charakterystyczny drażniący zapach i jest wyczuwalny nawet w stężeniu 20 ppm.\n\nGazowy fluor łatwo wchłania się przez drogi oddechowe i pokarmowe. Związki fluoru obecne np. w żywności dobrze wchłaniają się z dróg pokarmowych.\n\nPo podaniu doustnym w dużych stężeniach związki fluoru powodują zatrucia ostre, na skutek żrącego działania wydzielającego się fluorowodoru. Dalsze objawy to płytki oddech, kurcz dłoni, drgawki, ślinotok i nudności. Bezpośrednią przyczyną zgonu w wyniku zatrucia fluorem jest porażenie ośrodka oddechowego.\n\nZatrucia przewlekłe małymi dawkami fluoru, czyli fluoroza, objawiają się zaburzeniami w uwapnieniu kości, brunatnym cętkowaniem zębów, zmniejszeniem ruchliwości.\n\nDozwolone maksymalne stężenie przy założeniu 8-godzinnej ekspozycji na działanie fluoru to 0,05 mg/m³ (czyli mniej niż w przypadku cyjanowodoru).\n\nZnaczenie biologiczne \nPomimo znacznej toksyczności, fluor w odpowiednich ilościach jest pierwiastkiem niezbędnym dla prawidłowego rozwoju kości i zębów. Może on modyfikować hydroksyapatyty budujące szkliwo zębów i poprzez substytucję grup wodorotlenowych tworzyć fluoroapatyty. Szkliwo zawierające taką modyfikację ulega wzmocnieniu oraz wykazuje większą oporność na działanie kwasów produkowanych przez bakterie próchnicotwórcze obecne w płytce nazębnej. Te specyficzne właściwości wynikają z faktu, iż fluoroapatyty wykazują lepszą krystaliczność, twardość oraz mniejszą rozpuszczalność w kwasach niż naturalnie występujące hydroksyapatyty."}
{"id": "plwiki:1553:Firet", "text": "Firet – pomocnicza, bezwymiarowa jednostka miary stosowana w typografii, służąca do wyrażania wielkości różnych parametrów za pomocą ułamka lub wielokrotności wartości użytego stopnia pisma. Wartość firetu równa 1 odpowiada aktualnie używanemu stopniowi pisma. Wyrażana jest jako kwadrat o boku równym danemu stopniowi pisma. Oznacza to, że firetem można określać wielkości zarówno w poziomie, jak i w pionie.\n\nMówiąc krócej, firet to bieżący stopień pisma. Jeżeli np. dany fragment tekstu jest składany czcionką 12-punktową, to jeden firet też ma 12 punktów. Jeżeli teraz ten tekst zostanie przeformatowany na 14 punktów, to jeden firet pozostanie jednym firetem, ale od tej chwili będzie wynosił 14 punktów.\n\nFiret jest wygodną, powszechnie stosowaną jednostką, służącą do określania parametrów składu, głównie odstępów. Na przykład w typowym składzie dziełowym zaleca się, aby wcięcie akapitowe wynosiło od 1 do 1,5 firetu.\n\nW typowych krojach pisma, szczególnie w ich odmianach podstawowych, szereg znaków ma utrwalone tradycją rozmiary. Na przykład:\n najdłuższy myślnik, tzw. pauza, to w przybliżeniu najczęściej kreska długości firetu,\n znak wielokropka traktowany kanonicznie ma szerokość firetu, tak aby dało się z wielu tych znaków ułożyć jednorodną linię kropkowaną, jednak w wielu innych typowych krojach ma szerokość znacznie mniejszą, bo dopasowaną światłami do trzech postawionych obok siebie znaków kropki,\n półpauza to kreska szerokości ok. pół firetu,\n\nWszystkie powyższe wielkości odnoszą się do pojęcia szerokości pola znaku, czyli sumy szerokości glifu (oczka) wraz z obiema odsadkami (światłami), co w tradycyjnym zecerstwie odpowiada szerokości płaszczyzny czołowej czcionki.\n\nW informatyce symbolem firetu jest [em]. Jednostkę tę można spotkać przy podawaniu wielkości np. w kodzie stron HTML czy w składni LaTeX.\n\nNazwa symbolu jednostki pochodzi od szerokości wielkiej litery „M”, która obok litery „W” jest jedną z dwóch najszerszych liter alfabetu (w rozumieniu szerokości całego pola znaku). Stąd również spacja firetowa jest nazywana em-spacją, a na zasadzie analogii spacja półfiretowa – en-spacją. Zazwyczaj jednak w typowych krojach pisma szerokości pola znaku liter „M” i „W” są trochę mniejsze od firetu, a liter „N” od połowy firetu.\n\nW Unikodzie istnieje szereg spacji o ściśle zdefiniowanej szerokości, są to spacje: firetowa, półfiretowa, trzecianka (1/3), kwarcianka (1/4), jedna szósta, chuda (1/8) oraz włoskowa (1/24). Istnieje nawet kilka spacji o zerowej wartości firetu (posiadających różne inne właściwości, np. rozdzielania lub łączenia sąsiednich znaków). Wartość standardowej spacji jest zbliżona do 1/5 firetu, aczkolwiek jest ona rozciągliwa (justowalna).\n\nPrzypisy \n\nJednostki miar typograficznych"}
{"id": "plwiki:1558:Funkcja (ujednoznacznienie)", "text": "Funkcja (łac. functio, -onis, „odbywanie, wykonywanie, czynność”) – wyraz mogący oznaczać jedno z następujących pojęć:\n funkcja – w matematyce: szczególna relacja między elementami dwóch zbiorów;\n funkcja – w inżynierii: własność związana zastosowaniem, przeznaczeniem lub zadaniem obiektu, urządzenia lub osoby;\n funkcja – w muzyce: rola akordu w kontekście harmonicznym;\n funkcja – w informatyce: wydzielona część programu (również: procedura, podprogram).\n\nUwagi\n\nZobacz też \n\n Lista artykułów rozpoczynających się od słowa „funkcja”\n Lista artykułów rozpoczynających się od słowa „funkcje”"}
{"id": "plwiki:1570:Fortran", "text": "Fortran (od wersji 90 do aktualnej) a dawniej FORTRAN (do wersji 77 włącznie) (od ang. formula translation) – język programowania pierwotnie zaprojektowany do zapisu programów obliczeniowych, był niegdyś językiem proceduralnym, obecnie jest nadal rozwijanym językiem ogólnego przeznaczenia. Umożliwia programowanie strukturalne, obiektowe (Fortran 90/95), modularne i równoległe (Fortran 2008). Jego zastosowaniami są, między innymi, obliczenia naukowo-inżynierskie, numeryczne, symulacja komputerowa itp. Początkowe wersje Fortranu miały mocno ograniczone możliwości, ale dzięki łatwości opanowania Fortran stał się najpopularniejszym językiem do obliczeń numerycznych.\n\nSpecyfika \nZ pierwszych wersji języka pochodzi zasada braku rozróżniania małych i wielkich liter w słowach kluczowych języka oraz używanych zmiennych, a także bogate zasady tworzenia formatów zapisywanych i drukowanych danych.\n\nFortran dysponuje wielką liczbą bibliotek, które pozwalają rozwiązać praktycznie każde zadanie numeryczne. Najważniejsze przyczyny, z powodu których Fortran jest wykorzystywany i rozwijany do dziś, to szybkość obliczeń oraz wysoka wydajność kodu generowanego przez kompilatory Fortranu, wynikająca m.in. z jego długiej obecności na rynku programistycznym, znakomita skalowalność i przenośność oprogramowania (pomiędzy różnymi platformami sprzętowymi i systemami operacyjnymi), a także dostępność bibliotek dla programowania wieloprocesorowego i równoległego oraz bibliotek graficznych. Obliczenia aerodynamiczne, wytrzymałościowe i cieplne obecnie często prowadzone są z użyciem tego języka. \n\nDo niedawna te zalety były okupione brakiem dobrych metod wizualizacji czy niskopoziomowej komunikacji z systemem operacyjnym, gdyż te zagadnienia są pominięte w kolejnych standardach języka (aż do Fortranu 95 włącznie). Obecnie producenci kompilatorów (zwłaszcza niezależni), wzbogacają je o możliwość stosowania grafiki celem umożliwienia wizualizacji wyników obliczeń (wykresy, wizualizacja tablic wielowymiarowych) poprzez dostarczanie odpowiednich bibliotek.\n\nHistoria i standardy \nPierwszy kompilator Fortranu stworzył zespół Johna Backusa, który w latach 1954-1957 pracował dla IBM. Kompilator ten był pierwszym w historii kompilatorem języka wysokiego poziomu. Został starannie zoptymalizowany, ponieważ autorzy obawiali się, że nikt nie będzie go używał, jeśli szybkość programów nie będzie porównywalna z szybkością programów napisanych w asemblerze.\n\nPierwsza standaryzacja nastąpiła w 1960 roku, kiedy opisano pierwszy standard języka znany jako Fortran IV. Kolejnym standardem był Fortran 66. Standard ten był zbyt ubogi i implementacje musiały zawierać wiele rozszerzeń. W latach siedemdziesiątych American National Standard Institute (ANSI) opracowała kolejny standard nazwany Fortran 77, który w roku 1980 stał się standardem międzynarodowym. Jego struktura przystosowana jest do używanych wówczas powszechnie kart perforowanych, ale zawierała elementy programowania strukturalnego. W Polsce bardzo popularna była odmiana Fortranu na maszyny ICL/Odra (FORTRAN 1900; kompilator taśmowy #XFAM oraz dyskowe #XFAT i #XFAE z konsolidatorem #XPCK), a także Watfor 77, Lahey 77 i MS Fortran na PC czy Fortran 80 dla 8-bitowych komputerów z systemem CP/M-80. W praktyce większość tych kompilatorów miała wiele rozszerzeń, które dopiero po latach weszły do kolejnego standardu (struktury rekordowe, alokowalne tablice, więcej instrukcji pozwalających na programowanie strukturalne itp.). Następcą Fortranu 77 stał się Fortran 90. Standard ma całkowicie zmienioną składnię dostosowaną do współczesnych języków programowania, przykładowo Fortran 90 nie wymusza już na użytkowniku stosowania etykiet i instrukcji skoku. Kolejnym standardem jest Fortran 95, zmiany w stosunku do poprzedniej wersji są niewielkie. Pomimo wprowadzenia nowych standardów, Fortran 77 jest nadal w użyciu (głównie przez starszych programistów przyzwyczajonych do tej wersji), co uwzględniają producenci praktycznie wszystkich kompilatorów – na przykład kompilator Compaq Visual Fortran (wcześniej Digital Visual Fortran) kompiluje programy napisane w standardach 66/77/90/95. Najnowszy standard języka nosi nazwę Fortran 2008.\n\nPodstawy\n\nOperatory logiczne\n\nOperatory porównania\n\nOperatory arytmetyczne\n\nPrzykłady \nNajkrótszy program:\n       END\n\nHello world, kod dla F77:\nPROGRAM HELLO\n  WRITE (*,*) 'hello, world'\nEND\n\n Deklaracje zmiennych i Implicit none\n\nStandard nie wymusza stosowania deklaracji zmiennych, wówczas niezadeklarowane zmienne o nazwach rozpoczynających się od liter A-H i O-Z (nie są rozróżniane małe i duże litery) mają typ real (rzeczywisty, zmiennoprzecinkowy o precyzji zależnej od implementacji i opcji) a zmienne rozpoczynające się od I-N są typu integer (liczby całkowite o zakresie zależnym od implementacji i opcji); jest to równoważne deklaracjom „implicit real (A-H,O-Z)” i „implicit integer (I-N)”.\n\nDyrektywa kompilatora implicit none zastosowana na początku programu zapobiega wykorzystaniu niezadeklarowanych zmiennych. Przykładowy poprawny kod programu liczącego sumę dwóch liczb rzeczywistych (podwójnej precyzji – real(8)), w języku F95:\nIMPLICIT NONE\nREAL(8) :: a,b\nREAD *,a,b\nPRINT *,'wynik',a+b\nEND\nw przypadku kodu:\nIMPLICIT NONE\nREAL(8) :: a\nREAD *,a,b\nPRINT *,'wynik',a+b\nEND\nkompilator wyświetla błąd o niezadeklarowaniu zmiennej „b” wykorzystywanej w programie.\n\nFakt domyślnej deklaracji zmiennych niejednokrotnie powodował kłopoty programistów, nie mogących odnaleźć źródła nieoczekiwanych kaprysów pozornie poprawnych programów, np. nagłówek pętli wykonywanej 25 razy dla zmiennej I:\nDO 100 I=1,25\nnapisany z kropką zamiast przecinka:\nDO 100 I=1.25\nnie czyni tej instrukcji niepoprawną, ponieważ kompilator uzna ten zapis za domyślną deklarację zmiennej DO100I typu rzeczywistego (nazwa zaczyna się od litery D) i przypisze jej wartość 1.25, co zmieni zamierzony przez programistę przepływ sterowania.\n\nKompilatory\n\nKompilatory języka Fortran 90/95 \n Edi (Windows) – polskie zintegrowane środowisko programistyczne dla Windows. Bezpłatne pod warunkiem zarejestrowania\n Intel Visual Fortran Compiler (Linux, Windows, OS X) – w wersji pod Linuksa bezpłatny dla niekomercyjnych zastosowań\n CUDA Fortran(Portland Group) (Linux, Windows, MAC OS X) – płatny\n Silverfrost FTN95 (Windows) – bezpłatny\n GNU Fortran 95 – wolny, jeden z podprojektów GCC\n G95 Project (Linux, Windows, OS X) – darmowy\n PGI Visual Fortran (Linux, Windows, OS X) – płatny, zintegrowany z MS Visual studio\n Compaq Visual Fortran (Windows, Linux/Unix/OpenVMS Alpha, OpenVMS VAX) – płatny, przejęty przez firmę Intel i dalej rozwijany jako Intel Fortran Composer XE\n VAST/f90 (Linux) – darmowy kompilator dla użytkowników indywidualnych (a właściwie translator F77 do F90)\n Absoft Pro Fortran (Linux, Windows, Mac OS, PowerPC) – płatny\n Lahey/Fujitsu Fortran (Windows, Linux, SPARC Solaris) – komercyjny\n NAGWare f95 (Linux, Mac OS, SPARC Solaris, IRIX, SunOS, OSF/1, PA-RISC) – komercyjny\n NA Software FortranPlus (Linux, Windows) – płatny\n Salford FTN95 (Windows) – darmowy do zastosowań niekomercyjnych (od roku 2005)\n Open64  – darmowy"}
{"id": "plwiki:1588:Foton", "text": "Foton (gr. φῶς – światło, w dopełniaczu – φωτός, nazwa stworzona przez Gilberta N. Lewisa) – cząstka elementarna z grupy bozonów, będąca nośnikiem oddziaływań elektromagnetycznych (bozon cechowania). Nie posiada ładunku elektrycznego ani momentu magnetycznego, jego masa spoczynkowa jest zerowa (m0 = 0), a liczba spinowa s ma wartość 1. Wykazuje dualizm korpuskularno-falowy, więc równocześnie ma cechy cząstki i fali elektromagnetycznej.\n\nW fizyce foton jest kwantem pola elektromagnetycznego, np. światła widzialnego. W mechanice kwantowej pole elektromagnetyczne zachowuje się jak zbiór cząstek (fotonów). Z kwantowego punktu widzenia światło jest dużym strumieniem fotonów. Bardzo czułe instrumenty optyczne potrafią rejestrować pojedyncze fotony.\n\nW zależności od energii fotonów, promieniowanie, na które się składają, ma inną nazwę. I tak mówi się (poczynając od najwyższej energii fotonu) o promieniowaniu gamma, rentgenowskim (promieniowaniu X), nadfiolecie, świetle widzialnym, podczerwieni, mikrofalach, falach radiowych (promieniowaniu radiowym). Jednak z fizycznego punktu widzenia wszystkie te rodzaje promieniowania mają jednakową naturę.\n\nFotony w próżni poruszają się z prędkością światła. W ośrodkach przezroczystych ta prędkość jest mniejsza i zależy od energii. W próżni fotony mogą pokonywać dystanse wielu miliardów lat świetlnych, poruszając się po torach lekko tylko zakrzywianych przez pola grawitacyjne ciał niebieskich. Zakrzywienie to, przy odpowiedniej konfiguracji źródła i masy powodującej zakrzywienie, może prowadzić do efektu soczewkowania grawitacyjnego. Jedynie czarne dziury mają wystarczająco silne pole grawitacyjne, by móc uwięzić światło wewnątrz horyzontu zdarzeń.\n\nHistoria \n\nAż niemal do końca XVII wieku większość teorii zakładała, że światło składa się z cząstek. Ponieważ model cząsteczkowy nie może łatwo wyjaśnić załamania, dyfrakcji i dwójłomności, powstały teorie o falowej naturze światła, zaproponowane przez Kartezjusza (1637), Roberta Hooke’a (1665) oraz Christiaana Huygensa (1678). Pomimo to wciąż dominowały modele cząsteczkowe, głównie z powodu wpływu Isaaca Newtona. Na początku dziewiętnastego wieku Thomas Young i Augustin-Jean Fresnel zademonstrowali dyfrakcję oraz interferencję światła i od 1850 roku modele falowe zostały powszechnie zaakceptowane. W 1865 roku James Clerk Maxwell wysunął przypuszczenie, że światło jest falą elektromagnetyczną. Hipoteza ta została potwierdzona eksperymentalnie w 1889 roku przez Heinricha Hertza, który odkrył fale radiowe. To ostatecznie zadecydowało o odrzuceniu cząsteczkowego modelu światła.\n\nTeoria falowa Maxwella nie wyjaśnia jednak wszystkich własności światła. Teoria ta przewiduje, że energia fali świetlnej zależy wyłącznie od jej natężenia i nie ma związku z jej częstotliwością. Pomimo to szereg różnych, niezależnych eksperymentów pokazuje, że energia przekazywana atomom przez światło zależy wyłącznie od częstotliwości światła, a nie od jego natężenia. Na przykład niektóre reakcje chemiczne są wyzwalane tylko przez światło o częstotliwości wyższej od pewnej wartości progowej, a światło o częstotliwości niższej od progowej, bez względu na jego natężenie, nie zapoczątkuje reakcji. Podobnie elektrony mogą zostać wybite z metalowej płytki przez oświetlanie jej światłem o wystarczająco wysokiej częstotliwości (efekt fotoelektryczny), a maksymalna energia wybitych elektronów zależy jedynie od częstotliwości światła.\n\nW tym samym czasie badania nad promieniowaniem ciała doskonale czarnego prowadzone przez ponad cztery dekady (1860–1900) przez wielu badaczy zostały uwieńczone hipotezą Maxa Plancka głoszącą, że energia wypromieniowywana przez ciało doskonale czarne ma postać cząstek. Jak wykazał Albert Einstein, pewien rodzaj kwantyzacji energii musi być założony, by wyjaśnić równowagę termiczną zachodzącą pomiędzy materią a promieniowaniem elektromagnetycznym (której nie ma od kilku lub kilkunastu miliardów lat).\n\nPonieważ teoria światła Maxwella dopuszczała wszystkie możliwe energie promieniowania elektromagnetycznego, większość fizyków przypuszczała początkowo, że energia kwantyzacji jest rezultatem pewnego nieznanego ograniczenia dla materii, która pochłania lub emituje światło. W 1905 roku Einstein jako pierwszy zasugerował, że energia kwantyzacji jest własnością samego promieniowania elektromagnetycznego. Chociaż Einstein uważał teorię Maxwella za słuszną, wskazał, że wiele niewytłumaczalnych zjawisk mogłoby być wyjaśnione, gdyby energia maxwellowskiej fali świetlnej była zlokalizowana w punktowych kwantach, poruszających się niezależnie od siebie, nawet jeżeli sama fala rozprzestrzenia się w przestrzeni w sposób ciągły. W 1909 i 1916 roku Einstein wykazał, że jeśli prawo Plancka opisujące promieniowanie ciała doskonale czarnego jest słuszne, kwanty energii muszą mieć pęd  co czyni je pełnoprawnymi cząstkami. Pęd fotonu został zaobserwowany eksperymentalnie przez Artura Comptona w rozpraszaniu wysokoenergetycznych fotonów na swobodnych elektronach. Fotony w takim oddziaływaniu zachowują się jak cząstki, a układ foton–elektron w zderzeniu zachowuje pęd i energię. Po kwantowym wyjaśnieniu zjawiska fotoelektrycznego był to kolejny dowód na istnienie fotonów. Arthur Compton za odkrycie tego zjawiska (nazwanego od jego nazwiska efektem Comptona) otrzymał w 1927 roku Nagrodę Nobla. Kluczowe pytanie w tym okresie brzmiało: jak połączyć maxwellowską falową teorię światła z jego cząsteczkową naturą, zaobserwowaną eksperymentalnie? Szukanie odpowiedzi na to pytanie zaprzątało Alberta Einsteina przez resztę jego życia, a odpowiedź została znaleziona w ramach elektrodynamiki kwantowej.\n\nZobacz też \n\n oddziaływanie elektromagnetyczne\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Hologram fotonu pozwala dojrzeć ukryte dotąd cechy cząstki światła, naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,410561\n\n Fotony nie oddziałują ze sobą? A jednak! Rozproszono światło na świetle, naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,413551\n\nOptyka\nBozony"}
{"id": "plwiki:1686:Feniks (ujednoznacznienie)", "text": "Istoty mityczne \n Feniks – mitologiczny ptak\n Feniks – demon, upadły anioł\n\nAstronomia i geografia \n Gwiazdozbiór Feniksa\n Klaster Feniksa – gromada galaktyk w gwiazdozbiorze Feniksa\n Feniks – archipelag na Ocenie Spokojnym\n Feniks – starożytny port na Krecie\n\nŚrodki masowego przekazu \n „Feniks” – kwartalnik literacko-krytyczny o tematyce fantastycznej\n „Feniks” – miesięcznik astrologiczno-poradnikowy wydawnictwa Gruner+Jahr Polska\n „Feniks” – nagroda Stowarzyszenia Wydawców Katolickich\n\nKonstrukcje \n „Feniks” – polski okręt wojenny z XVII wieku\n „Feniks” – Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks” we Wrocławiu (1904)\n „Feniks” – Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks” w Warszawie (1972)\n\nInne \n feniks – jednostka monetarna niepodległej Grecji (1828–1832) \n feniks – rasa kur\n Feniks – kapituła różokrzyżowa Międzynarodowego Mieszanego Zakonu Wolnomularskiego „Le Droit Humain” w Polsce\n „Feniks” – Zakłady Przemysłu Pończoszniczego „Feniks” w Łodzi\n Feniks – album  muzyczny Katarzyny Cerekwickiej\n \n Feniks – zbiór opowiadań fantastyczno-naukowych autorstwa Janusza A. Zajdla\n\nZobacz też \n\n Fenix\n Phoenix"}
{"id": "plwiki:1687:Fałsz", "text": "Fałsz – jedna z dwóch podstawowych wartości logicznych (drugą jest prawda). Fałsz jest niezgodnością treści sądu (zdania) z tym, do czego się odnosi.\n\nW logice matematycznej fałsz jest jedynie symbolem, nie ma żadnego głębszego znaczenia.\n\nW mowie potocznej i logice tradycyjnej za fałsz uważa się stwierdzenie czegoś, co nie miało miejsca w rzeczywistości lub zaprzeczenie czemuś, co miało miejsce.\n\nW pozytywizmie logicznym uwzględnia się też wartość not even false, dla twierdzeń nieweryfikowalnych, co oznacza, że dane zdanie nie ma w ogóle sensu faktycznego czyli nie odnosi się do żadnych faktów.\n\nW matematyce przy danym układzie aksjomatów niektóre twierdzenia są nierozstrzygalne, a więc nie są ani prawdziwe ani fałszywe.\n\nPrzypisy \n\nLogika"}
{"id": "plwiki:1694:Fentanyl", "text": "Fentanyl () – organiczny związek chemiczny, pochodna piperydyny; syntetyczny środek przeciwbólowy i anestezjologiczny, syntetyczny opioid. Jest agonistą receptorów opioidowych. Pobudza wytwarzanie serotoniny, zmniejsza stężenie endorfin w osoczu. Ma bezpośredni wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Podobnie jak inne opioidy powoduje bardzo silne uzależnienie.\n\nHistoria \nPo raz pierwszy otrzymany w Belgii pod koniec lat 50. XX wieku, a wprowadzony do lecznictwa w latach 60.\n\nAnalogi \nZnanych jest wiele analogów fentanylu o znaczeniu farmaceutycznym, np. alfentanyl, butyrfentanyl, sufentanyl, remifentanyl i karfentanyl. Wszystkie wykazują podobne właściwości, choć różnią się aktywnością.\n\nSynteza \nFentanyl otrzymuje się w wieloetapowej reakcji, której substratem wyjściowym jest najczęściej 4-piperydon.\n\nDziałanie \nFentanyl jest bardzo silnym lekiem przeciwbólowym i anestezjologicznym z grupy agonistów receptorów opioidowych (silny agonista receptora μ i słaby δ i κ). Działa natychmiast po podaniu dożylnym (szczyt po około dwóch minutach), ale dosyć krótko (20–30 minut), natomiast przy podaniu doustnym działanie rozpoczyna się po około 30–60 minutach i utrzymuje się do 6 godzin. W małych dawkach wywołuje efekty podobne do innych opioidów: znieczulenie, senność, zanik lęku. Duże dawki stosowane w anestezjologii (najczęściej podawane pacjentom przed zabiegami operacyjnymi) wywołują silne objawy ze strony układu nerwowego.\n\nWystępują przede wszystkim:\n\n halucynacje wzrokowe\n omamy czuciowe\n silne złudzenia przestrzenne związane z zanikaniem impulsów nerwowych\n zanik lęku\n znieczulenie fizyczno-psychiczne\n odmienne stany świadomości związane z zaburzeniami pracy mózgu (zwłaszcza podwzgórza).\n\nDziałanie przeciwbólowe fentanylu jest związane z odcięciem pacjenta od świata zewnętrznego i skupieniem jego uwagi na odbiorze sygnałów z podświadomości, przy czym występuje tzw. sen na jawie. Lek ma niewielki wpływ na układ krążenia. Wykazuje wszystkie typowe dla opioidów działania ośrodkowe. Przy zanikaniu jego działania można odczuwać stany rozdrażnienia, lęku oraz paranoi psychotycznej objawiającej się urojeniami.\n\nPo przedawkowaniu fentanyl powoduje zgon przez depresję układu oddechowego (uduszenie). Dokładne dawki graniczne fentanylu powodujące śpiączkę oraz śmierć nie są obecnie znane.\n\nStosowane dawki:\n\nW medycynie używany w formie tabletek, roztworu do iniekcji oraz plastrów 12, 25, 50, 100 µg/h (plastry zaczynają działać po około 15 godzinach od przyklejenia i wtedy dopiero odpowiednia dawka dostaje się do krwi) i ampułek 100 i 500 µg do iniekcji.\n\nInną formą podawania fentanylu są lizaki Actiq firmy Cephalon, w których znajduje się cytrynian fentanylu w dawkach od 200 µg do 1,6 mg. Lizaki są produkowane w sześciu dawkach i oznaczone kolorami:\n Actiq 200 µg – szary\n Actiq 400 µg – niebieski\n Actiq 600 µg – pomarańczowy\n Actiq 800 µg – purpurowy\n Actiq 1,2 mg – zielony\n Actiq 1,6 mg – burgund.\nDawki te wydają się bardzo duże, lecz biodostępność leku przy wchłanianiu przez błonę śluzową ust i po połknięciu nie jest całkowita – wynosi około 33%. Generyczną wersję Actiq wprowadził pod koniec września 2006 roku Barr Pharmaceuticals Inc. Lizaki z fentanylem znalazły zastosowanie w taktyce czerwonej (ratowanie rannych na polu walki) w wojsku amerykańskim.\n\nWłaściwości farmakokinetyczne\n\nW 84% wiąże się z białkami osocza. Metabolizowany jest głównie w wątrobie (około 90% – N-dealkilacja, utlenianie), metabolity wydalane z moczem, około 10% wydalane w postaci niezmienionej a około 75% podanej dawki jest usuwane z organizmu w ciągu 24 godzin.\n\nZastosowanie \n\nZastosowania fentanylu:\n w postaci iniekcji dożylnych wodorocytrynianu fentanylu – w leczeniu bólu ostrego (np. zawał mięśnia sercowego, ból pooperacyjny)\n w postaci plastrów przezskórnych w leczeniu bólu przewlekłego (np. ból nowotworowy)\n w anestezjologii w czasie znieczulenia oraz w premedykacji.\nObecnie około 70% operacji w Stanach Zjednoczonych przeprowadzanych jest z użyciem fentanylu. Jest także stosowany na oddziałach intensywnej terapii w celu uzyskania analgosedacji. Preparaty fentanylu stosuje się również w znieczuleniach przewodowych, na przykład zewnątrzoponowych i podpajęczynówkowych.\n\nFentanyl może działać uzależniająco i dlatego obrót nim podlega takim samym przepisom jak innych narkotycznych leków przeciwbólowych. Przewlekłe stosowanie fentanylu powoduje wystąpienie tolerancji farmakologicznej.\n\nPrzeciwwskazania \nNie należy stosować fentanylu w przypadku nadwrażliwości na lek, a także podczas jednoczesnego leczenia inhibitorami MAO. Jeśli chory nie jest wentylowany mechanicznie może wystąpić depresja oddechowa i choroby zaporowe płuc. Należy zachować ostrożność u pacjentów z przewlekłą niewydolnością oddechową, miastenią, niedoczynnością tarczycy, ciężkim upośledzeniem czynności wątroby, jak również u pacjentów z astmą (z uwagi na możliwość wystąpienia skurczu oskrzeli). Fentanyl nie może być zastosowany przy operacjach cesarskiego cięcia do czasu wydobycia płodu. Fentanyl przechodzi do mleka matki.\n\nDziałania niepożądane \nDepresja ośrodka oddechowego, czasami nudności, wymioty, bradykardia, hipotonia, wyjątkowo skurcz oskrzeli. Po dużych dawkach obserwuje się niewielką sztywność mięśni klatki piersiowej, co może utrudniać sztuczną wentylację.\n\nInterakcje \nNasila działanie ketaminy oraz leków wpływających depresyjnie na OUN. Alkohol nasila działania niepożądane. Czyste antagonisty receptora opioidowego (np. nalokson) znoszą działanie fentanylu przez wypieranie go z receptorów.\n\nPozamedyczne zastosowania fentanylu\n\nWłaściwości bojowe \nIstnieją podejrzenia, że fentanyl i być może jego pochodne (3-metylofentanyl) są stosowane przez rosyjskie siły specjalne Specnaz. Według agencji informacyjnych władze rosyjskie potwierdziły użycie tych gazów w 2002 roku w akcji odbijania zakładników przetrzymywanych w teatrze na Dubrowce. Podczas samej operacji zginęło około 100 osób, a po jej zakończeniu zmarło następne kilkadziesiąt. Według władz Rosji przyczyną śmierci nie był sam gaz, lecz osłabienie zakładników.\n\nWłaściwości narkotyczne \nFentanyl (i jego pochodne) jest produkowany nielegalnie (między innymi w Meksyku) i używany jako substytut heroiny. Powoduje błogostan, znieczulenie, przyjemne otępienie, rozluźnienie mięśni, rozleniwienie, senność, delikatną euforię, poza tym posiada charakterystyczne dla innych opioidów działanie powodujące odsunięcie wszelkich problemów, uczucie że zło zniknęło. Sny w trakcie odurzenia fentanylem są niezwykle realistyczne, w niektórych przypadkach są to sny świadome. Właściwości te sprawiają, że jest to niezwykle silnie uzależniająca substancja, która może powodować uzależnienie fizjologiczne.\n\nW celach rekreacyjnych fentanyl przeważnie jest palony, wstrzykiwany lub zażywany doustnie (wchłania się przez błony śluzowe jamy ustnej). Związek ten ma niską temperaturę parowania, około 40 °C. Rozprowadzany jest w formie proszku i roztworu, który podgrzewa się, nie dotykając go ogniem, i wdycha opary (ten sposób zażywania niesie za sobą najmniejsze ryzyko śmierci)."}
{"id": "plwiki:1699:Fluorowodór", "text": "Fluorowodór, HF – nieorganiczny związek chemiczny zbudowany z fluoru i wodoru. Jest to bezbarwna ciecz lub gaz o ostrym zapachu. Jego temperatura wrzenia jest niewiele niższa od temperatury pokojowej, co wyróżnia go spośród innych fluorowcowodorów (np. temp. wrz. HCl wynosi –85 °C). Spowodowane jest to występowaniem pomiędzy cząsteczkami tego związku silnych wiązań wodorowych.\n\nJego wodny roztwór nazywany jest kwasem fluorowodorowym.\n\nBudowa cząsteczki \n\nFluorowodór w stanie stałym tworzy zygzakowate łańcuchy cząsteczek – asocjat HF. Cząsteczki HF o wewnętrznych wiązaniach H-F o długości 0,95 Å, są połączone wiązaniami wodorowymi H···F o długości 1,55 Å\nCiekły HF również tworzy zygzakowate łańcuchy, tyle że krótsze, zawierające średnio pięć do sześciu połączonych cząsteczek. Wyższa temperatura topnienia HF niż innych fluorowcowodorów jest spowodowana silnymi wiązaniami wodorowymi pomiędzy cząsteczkami. HF posiada moment dipolowy.\n\nOtrzymywanie \nFluorowodór otrzymuje się działając kwasem siarkowym na fluorek wapnia:\n CaF2 + H2SO4 → CaSO4 + 2HF↑\n\nZastosowanie \nHF jest stosowany do fluorowania węglowodorów. Wykorzystuje się go przy przeróbce ropy naftowej, wytrawianiu znaków i napisów na szkle, wytwarzaniu glinu, produkcji aluminiowych puszek, oczyszczaniu kwarcu. Jest także stosowany do wyrobu heksafluorku uranu UF6 używanego do wzbogacania uranu.\n\nFluorowodór bywa spotykany w odrdzewiaczach do stali, preparatach do oczyszczania mosiądzu, trawienia szkła. Preparaty zawierające HF zostały wycofane z użytku ze względu na jego toksyczność. HF jest najczęściej sprzedawany jako: ciekły bezwodny fluorowodór, 70% roztwór w wodzie lub 40% roztwór w wodzie.\n\nWpływ fluorowodoru na zdrowie \n\nPosiada ostry zapach, drażni drogi oddechowe. Ciekły HF oraz jego stężone roztwory powodują trudno gojące się rany. Rozcieńczone roztwory również są bardzo niebezpieczne, gdyż przenikają bez uczucia bólu przez skórę i tkanki miękkie, atakując bezpośrednio chrząstki i kości.\n\nFluorowodór jest toksyczny, a zatrucie nim może być fatalne w skutkach po spożyciu lub absorpcji przez skórę. Oparzenia fluorowodorem wymagają niezwłocznego leczenia i uwagi od razu, gdy zostaną zauważone. Oparzenia kwasem fluorowodorowym nie są podobne do oparzeń innymi kwasami. Jednorazowe skutki oparzeń zależą od stężenia roztworu kwasu. Efekt oparzenia kwasem 50% jest natychmiast widoczny, stężenia 20-50% roztworu skutkują objawami po jednej do ośmiu godzin. Stężenie niższe niż 20% skutkuje widocznymi objawami w ciągu 24 godzin od czasu oparzenia.\n\nHF może oddziaływać na ciało przez wdychanie, połknięcie, kontakt ze skórą. Po spożyciu, lub oparzeniu skóry lub oczu najważniejszym objawem jest obniżenie zawartości wapnia w osoczu krwi i wytrącanie nierozpuszczalnego w wodzie fluorku wapnia CaF2, co może skutkować silnym bólem, zmianami metabolizmu i śmiercią.\n\nW postaci cieczy przechowywany w butelkach plastikowych, butlach stalowych, miedzianych lub srebrnych kanistrach. Nie przechowuje się go w opakowaniach szklanych z uwagi na to, że reaguje ze szkłem.\n\nPrzypisy\n\nZobacz też \n chlorowodór\n fluorki, wodorki\n\nZwiązki fluoru\nFluorowcowodory"}
{"id": "plwiki:1700:Fosforowodór", "text": "Fosforowodór, fosforiak, fosfina,  – nieorganiczny związek chemiczny, którego cząsteczka zbudowana jest z fosforu i wodoru. Jest to bezbarwny, palny i bardzo toksyczny gaz.\n\nWystępowanie \nNa Ziemi powstaje naturalnie jako produkt redukcji fosforanów przez różne gatunki bakterii w warunkach beztlenowych. Najczęściej wytwarzają go bakterie ściśle beztlenowe, takie, jak , rzadziej , , ,  czy . Obecności samozapalnego fosforiaku w palnych gazach wydobywających się z bagien przypisano zjawisko błędnych ogników.\n\nPierwsze doniesienia postulujące jego biogenezę pochodzą z 1897 r. W 1923 r., a następnie w 1927 r. opisane zostały bakterie zdolne do jego produkcji, co jednak przez długi czas budziło wiele kontrowersji, z powodu problemów z odtworzeniem odkrycia przez innych badaczy i obliczeniami wskazującymi, że proces biologicznej redukcji fosforanu do  wydawał się niemożliwy termodynamicznie. Dopiero w 1959 r. stwierdzono, że powstawania fosforiaku nie można wykluczyć na gruncie termodynamiki. Trudności z wykryciem tego związku związane są w znacznej mierze z łatwością, z jaką ulega on utlenieniu. Po raz pierwszy jego obecność w gazach pochodzenia biologicznego stwierdzono w gazach wydobywających się z osadów w oczyszczalniach ścieków i płytkich jezior na terenie Węgier za pomocą spektrometrii mas w 1988 r., a następnie w wielu lokalizacjach na świecie. Zaobserwowane stężenia  są o kilka rzędów wielkości niższe od stężenia szkodliwego dla człowieka.\n\nPoza Ziemią obecność fosforowodoru stwierdzono na planetach-olbrzymach – Jowiszu i Saturnie – oraz gwiazdach węglowych, w warunkach bardzo wysokich ciśnień i temperatur. Natomiast nie są znane procesy abiologiczne, podczas których mógłby powstawać w znaczących ilościach na planetach skalistych. Dlatego w astrobiologii obecność fosforowodoru na ciele niebieskim postulowana jest jako znacznik obecności życia. Obecność gazu nie jest jednak dowodem jednoznacznym – nie można wykluczyć, że gaz ten może powstawać w wyniku nieodkrytych dotąd procesów foto- lub geochemicznych. W 2020 r. Jane Greaves z walijskiego Cardiff University i współpr. (współautorem odkrycia jest m.in. Janusz Pętkowski z zespołu Sary Seager z Massachusetts Institute of Technology) donieśli o zarejestrowaniu fosforowodoru w atmosferze Wenus (w ilości ok. 20 ppb). Wykorzystano w tym celu spektroskopię rotacyjną, korzystając z aparatury zainstalowanej na teleskopie Jamesa Clerka Maxwella oraz sieci radioteleskopów Atacama Large Millimeter Array (ALMA) w Chile, rejestrując promieniowanie mikrofalowe o , charakterystyczne dla przejścia rotacyjnego . Publikacja ta wzbudziła duże zainteresowanie, gdyż może oznaczać, że na Wenus występuje życie. Hipotezę tę poparła Clara Sousa-Silva z MIT, której zespół przez wiele lat badał możliwości niebiogennego powstawania fosforowodoru na planetach skalistych i nie zidentyfikował żadnego takiego procesu (co jednak nie oznacza, że nie ma takiej możliwości). Niektórzy astrobiolodzy i astrofizycy odnieśli się jednak krytycznie do tego odkrycia, sugerując błędną interpretację widma. Zastrzeżenia wzbudziło m.in. wykorzystanie danych z radioteleskopów ALMA – nawet Anita Richards, współautorka publikacji o odkryciu  na Wenus, przyznałą, że sieć ALMA nie została stworzona do wykrywania subtelnych efektów w bardzo jasnych obiektach, takich jak Wenus. Uwagi do wykrycia fosfiny zgłosił m.in. zespół badaczy z Centrum Lotów Kosmicznych imienia Roberta H. Goddarda pod kierownictwem Geronima Villanuevy, który stwierdził, że za obserwowane wyniki spektralne odpowiada  i wezwał Greaves do wycofania artykułu. Po ponownym przeanalizowaniu danych, zespół Sary Seager podtrzymał opinię, że na Wenus został wykryty , jednak w mniejszej ilości, niż podano pierwotnie – ok. 1 ppb, przy wartości maksymalnej do 5 ppb.\n\nOtrzymywanie \nFosforowodór otrzymać można wieloma metodami:\n przez hydrolizę fosforków, np. :\n \n W reakcji powstają też pewne ilości wodoru. Na powietrzu wydzielający się gaz ulega samozapłonowi z powodu obecności difosfiny.\n roztwarzanie białego fosforu w wodnym roztworze KOH:\n \n Produktami ubocznymi są także difosfina i wodór.\n przez rozkład jodku fosfoniowego:\n \n Metoda ta pozwala na uzyskanie produktu o najwyższej czystości.\n przez ogrzewanie kwasu fosfonowego, następuje wówczas dysproporcjonowanie:\n \n rozkład (dysproporcjonowanie) kwasu podfosforawego (podobnie dla podfosforynów):\n \n\nSurowy produkt oczyszcza się przez wymrożenie wody i difosfiny suchym lodem (ok. −78 °C), a następnie skroplenie fosforowodoru w płuczce zanurzonej w ciekłym azocie.\n\nWłaściwości\n\nWłaściwości fizyczne \nW czystej postaci, w temperaturze pokojowej, jest to bezbarwny, pozbawiony zapachu gaz; w produktach komercyjnych zapach czosnku lub zgniłych ryb pochodzi od zanieczyszczeń powstałych w procesie produkcji. Skrapla się pod normalnym ciśnieniem w temperaturze −87,4 do −87,9 °C (według różnych źródeł), tworząc bezbarwną ciecz. W stan stały przechodzi w −133,5 °C i tworzy kilka form, prawdopodobnie związanych z ograniczeniem rotacji cząsteczek.\n\nW  NMR przesunięcie chemiczne jąder wodoru fosforiaku rozpuszczonego w ciekłym amoniaku wynosi , a w  NMR . Stała sprzężenia 1J wynosi ok. 180–190 Hz, a z powodu sprzężenia jądra fosforu z trzema jądrami wodoru na widmie  NMR obserwuje się kwartet o stosunku sygnałów 1:3:3:1. Przesunięcie chemiczne  jest wyjątkowo duże, co wynika z faktu, że wiązania  w fosforiaku mają charakter czystego wiązania pojedynczego pσ(P)sσ(H).\n\nSilnie ujemne przesunięcie chemiczne w  NMR i bardzo małe kąty wiązań  (ok. 93°; dla porównania, w  wynoszą one 98°) wskazują, że wolna para elektronowa cząsteczki znajduje się głównie na orbitalu 3s.\n\nWłaściwości chemiczne \nFosforowodór, w porównaniu do swoich fosforoorganicznych pochodnych, jest bardzo bierny chemicznie i z trudem reaguje ze związkami elektrofilowymi.\n skrajnie łatwopalny, w postaci oczyszczonej zapala się w powietrzu przy temperaturze 100 °C (skłonność do samozapłonu wzrasta znacząco dla produktu pozbawionego wilgoci), natomiast w postaci technicznej (nieoczyszczonej) ulega samozapłonowi w temperaturze pokojowej, na skutek obecności difosfiny\n jest reduktorem, np. wytrąca wolne metale szlachetne z roztworów ich soli, redukuje nitrozwiązki do amin, α-naftol do naftalenu i in.\n ma właściwości słabo zasadowe, znacznie słabsze od amoniaku: pK obliczone dla roztworu w acetonitrylu wynosi 4,2 (dla amoniaku 14,4)\n podobnie jak amoniak tworzy jednododatni jon fosfoniowy () oraz sole fosfoniowe (np. ) rozkładające się w wodzie i ługach z wydzielaniem \n oderwanie protonu wymaga dużej energii ( w fazie gazowej), mimo tego jednak fosfina jest znacznie silniejszym kwasem (pKa 24,1 w DMSO) od amoniaku (pKa 39,7 w DMSO)\n piroliza: w podwyższonej temperaturze rozkłada się zgodnie z kinetyką reakcji I rzędu; stała szybkości rozkładu  w temp.  wynosi ok. 8 1/s\n fotoliza:  (w obecności wody produktem końcowym jest  lub )\n reakcje z metalami alkalicznymi (M):  (reakcję prowadzi się zwykle w ciekłym amoniaku)\n \n z halogenowodorami w warunkach bezwodnych daje odpowiednie halogenki fosfoniowe, np. w reakcji z ciekłym chlorowodorem powstaje chlorek fosfoniowy: \n jak już podano wyżej, w reakcjach z solami matali szlachetnych może wytrącać wolne metale; opisano też wiele reakcji z solami metali szlachetnych i innych metali ciężkich, prowadzących do odpowiednich fosforków, np. \n podczas przepuszczania  przez roztwory aldehydów w kwasie solnym, lub w innych kwasach halogenowodorowych, powstają sole fosfoniowe typu ."}
{"id": "plwiki:1715:Glicyna", "text": "Glicyna (), skr. Gly, G – organiczny związek chemiczny, najprostszy spośród 20 standardowych aminokwasów białkowych, jedyny niebędący czynny optycznie. Za jej pojawienie się w łańcuchu polipeptydowym odpowiada obecność kodonów GGU, GGC, GGA lub GGG w łańcuchu mRNA.\n\nMożna ją otrzymać sztucznie w reakcji kwasu chlorooctowego z amoniakiem.\n ClCH2COOH + 2NH3 → H2NCH2COOH + NH4Cl\n\nStruktura i właściwości \nGlicyna posiada najmniejszą resztę aminokwasową, z jednym tylko atomem wodoru w łańcuchu bocznym. Ze względu na to, że z atomem węgla α związane są dwa atomy wodoru, glicyna – w przeciwieństwie do innych aminokwasów – nie jest optycznie czynna. Glicyna zalicza się do grupy aminokwasów niepolarnych alifatycznych.\n\nW trakcie ewolucji dywergentnej (rozbieżnej) reszty glicyny zmieniają się znacznie rzadziej niż pozostałych aminokwasów, a gdy już ulegają mutacji w białkach homologicznych, to na takie reszty jak alanina, seryna, kwas asparaginowy lub asparagina. Ta konserwatywność w występowaniu glicyny wiąże się z jej niewielkimi rozmiarami – zmiana tego aminokwasu na inny, z większym łańcuchem bocznym, mogłaby zaburzyć strukturę przestrzenną białka i pozbawić to białko jego funkcji biologicznej.\n\nGlicyna stanowi średnio około 7,2% reszt aminokwasowych występujących w białkach. Wyjątkiem jest kolagen, w którym glicyna stanowi blisko jedną trzecią wszystkich budujących go aminokwasów.\n\nGlicyna jest aminokwasem endogennym.\n\nObjętość van der Waalsa 48 ų.\n\nFunkcja fizjologiczna \n\n Glicyna jako samodzielny aminokwas występuje przede wszystkim w roli przekaźnika w ośrodkowym układzie nerwowym (CNS). Działa jako hamujący przekaźnik receptorów glicynowych, a ponadto jako koagonista kluczowy do aktywacji receptorów NMDA. Stężenie glicyny w CNS jest wyższe w rdzeniu przedłużonym, moście oraz rdzeniu kręgowym, natomiast niższe w półkulach mózgowych oraz móżdżku.\n\n W peroksysomach hepatocytów glicyna ulega sprzęgnięciu z pierwotnymi kwasami żółciowymi, tworząc w ten sposób sole żółciowe.\n\n Glicyna bierze udział w biosyntezie puryn de novo, w trakcie której zostaje wbudowana do pierścienia nukleotydowego, będąc źródłem węgli C4 i C5 oraz azotu N7 w tym pierścieniu.\n\n Wraz z sukcynylo-CoA bierze udział w syntezie hemu.\n\n LD50 dla glicyny wynosi 7930 mg/kg (szczury, podawana ustnie), natomiast śmierć następuje zazwyczaj na skutek wzmożonej pobudliwości.\n\nBiosynteza \n\nLudzki organizm potrafi syntetyzować glicynę, dlatego nazywa się ją aminokwasem endogennym. Glicyna może być produkowana: z glioksalanu i glutaminianu przez aminotransferazę glutaminianową; z alaniny przez aminotransferazę alaninową. Ważnym sposobem syntezy glicyny u ssaków jest także synteza z choliny oraz seryny.\n\nDegradacja glicyny \n\nGlicyna ulega degradacji na drodze trzech szlaków metabolicznych.\n\n Glicyna może ulec przekształceniu w serynę. Reakcję katalizuje hydroksymetylotransferaza serynowa, a koenzymami reakcji są tetrahydrofolian oraz fosforan pirydoksalu.\n\n Degradacja glicyny może zachodzić także w wątrobie za pomocą mitochondrialnego kompleksu syntazy glicynowej, który rozkłada glicynę na dwutlenek węgla i jon amonowy, przy okazji tworząc N5,N10-metylenotetrahydrofolian. Kofaktorem tego procesu jest fosforan pirydoksalu. Ta ścieżka metaboliczna ma olbrzymie znaczenie dla ssaków, a jej zaburzenia mogą prowadzić do hiperglicynemii.\n\n Trzecim sposobem degradacji glicyny jest utlenienie przez oksydazę D-aminokwasów. Glicyna zostaje przekształcona do glioksalanu, który z kolei jest utleniany w NAD+-zależnej reakcji do szczawianu.\n\nPonadto glicyna ulega licznym przemianom w inne metabolity, co zostało opisane w podrozdziale dotyczącym jej funkcji.\n\nChoroby związane z przemianami glicyny \nZ metabolizmem glicyny związane są następujące schorzenia:\n Glicynuria – wynika z zaburzeń reabsorpcji glicyny w kanalikach nerkowych i polega na wydalaniu większych niż normalnie ilości tego aminokwasu.\n\n Pierwotna hiperoksaluria – jest to zaburzenie katabolizmu glioksalanu, który powstaje przez deaminację glicyny. Następujące po tym utlenienie glioksalanu do szczawianu skutkuje kamicą moczową oraz wapnicą nerek, a także może prowadzić do przedwczesnych zgonów na skutek niewydolności nerek lub nadciśnienia.\n\n Nieketonowa hiperglicynemia – choroba genetyczna powodująca nagromadzenie się glicyny we krwi oraz płynie mózgowo-rdzeniowym.\n\nZastosowanie w lecznictwie \nGlicyna jest wykorzystywana do zwiększania skuteczności leków przeciwpsychotycznych zawierających kwas glutaminowy. Choć sama w sobie nie ma działania psychotropowego, to jednak wzmacnia efekty działania glutaminianu w mózgu (zgodnie z hipotezą glutaminową). Przyłącza się do receptora NMDA wraz z glutaminianem i pokonuje barierę krew-mózg.\n\nWystępowanie glicyny w przestrzeni międzygwiazdowej \nW roku 1994 grupa badaczy z University of Illinois pod kierownictwem Lewisa Snydera ogłosiła wstępnie odkrycie glicyny w przestrzeni międzygwiazdowej, jednak późniejsze badania nie potwierdziły ich przypuszczeń.\n\nDziewięć lat później, w 2003 roku, Yi-Jehng Kuan z National Taiwan Normal University wraz ze Steve’em Charlneyem z NASA ponowili to doniesienie. Badacze monitorowali fale radiowe pod kątem obecności linii spektralnych charakterystycznych dla glicyny, których zarejestrowali w sumie 27. Kuan i Charlney wysunęli hipotezę, że glicyna międzygwiazdowa powstała z prostych cząsteczek organicznych uwięzionych w lodzie na skutek ekspozycji na nadfiolet.\n\nW roku 2004 Snyder wraz ze współpracownikami opublikowali pracę, w której próbowali określić obiektywne kryterium, które powinny spełniać rejestrowane linie spektralne, aby można było mówić o potwierdzonym odkryciu glicyny w przestrzeni międzygwiazdowej. Uznali jednocześnie, że żaden z rezultatów uzyskanych przez grupę Kuana nie spełnia tego kryterium.\n\nW roku 2009 dzięki misji NASA Stardust ostatecznie potwierdzono występowanie glicyny w przestrzeni kosmicznej pobierając próbki z komety Wild 2.\n\nW 2016 roku ogłoszono, że sonda Rosetta odkryła glicynę w komie komety 67P/Czuriumow-Gierasimienko podczas pomiarów za pomocą spektrometru masowego ROSINA w latach 2014–2015.\n\nTzw. glicyna fotograficzna \nW fotografii terminem „glicyna” określa się typ wywoływacza fotograficznego zawierającego pochodną glicyny, N-(4-hydroksyfenylo)glicynę.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n Nelson D., Cox M., Lehninger Principles of Biochemistry, wyd. 4, 2005, W.H. Freeman & Co.\n Murray R.K. et al., Harper’s Ilustrated Biochemistry, wyd. 26, 2003, Lange Medical Books.\n Encyclopedia of Biological Chemistry, Lenarz W.J., Lane M.D. (red.), 2004, Elsevier.\n Berg J.M., Tymoczko J.L., Stryer L., Biochemistry, wyd. 5, 2002, W.H. Freeman & Co.\n\nLinki zewnętrzne \n Szlaki metaboliczne glicyny – baza danych Uniwersytetu w Kyoto\n Szlaki metaboliczne glicyny 2 – baza szlaków metabolicznych MetaCyc\n\nPodstawowe aminokwasy białkowe\nATC-B05\nNeuroprzekaźniki"}
{"id": "plwiki:1728:Glukoza", "text": "Glukoza, D-glukoza – organiczny związek chemiczny, monosacharyd (cukier prosty) z grupy aldoheksoz. Jest białym, drobnokrystalicznym ciałem stałym, z roztworów wodnych łatwo krystalizuje jako monohydrat. Jest bardzo dobrze rozpuszczalna w wodzie (nie zmienia pH roztworu). Ma słodki smak, nieco mniej intensywny od sacharozy.\n\nEnancjomerem D-glukozy jest L-glukoza, niewystępująca w organizmach wyższych.\n\nWystępowanie \nGlukoza powstaje w organizmach roślinnych podczas fotosyntezy:\n\nWystępuje w znacznych ilościach w owocach (szczególnie w winogronach, stąd nazywana jest czasem cukrem gronowym) i miodzie. W organizmach jest składowana w postaci dwóch polimerów: skrobi u roślin i glikogenu u zwierząt.\n\nBudowa cząsteczki \n\nKrystaliczna glukoza ma budowę cykliczną. Sześcioczłonowy pierścień hemiacetalu powstaje w wyniku reakcji grupy aldehydowej przy atomie węgla C1 z grupą hydroksylową przy atomie węgla C5 w łańcuchu. Możliwe są zatem dwa anomery – α oraz β w zależności od położenia grupy OH przy pierwszym atomie węgla formy cyklicznej.\n\nW roztworze wodnym oba anomery mogą ulegać reakcji otwarcia pierścienia i ponownego zamknięcia z utworzeniem ponownie takiego samego lub przeciwnego anomeru. Proces taki nazywa się mutarotacją. Forma otwartołańcuchowa występuje wyłącznie w roztworze wodnym, a jej termodynamiczna stabilność jest znacznie mniejsza od formy cyklicznej, dlatego równowaga procesu mutarotacji przesunięta jest silnie w kierunku formy cyklicznej, która występuje w przewadze.\n\nW łańcuchowej formie glukozy znajdują się cztery asymetryczne atomy węgla (tj. C2, C3, C4 i C5), podczas gdy w formie cyklicznej występuje pięć takich atomów (dodatkowo asymetryczny jest węgiel anomeryczny, C1). W zależności od położenia grupy karbonylowej w łańcuchu i konfiguracji asymetrycznych atomów węgla, możliwych jest kilkadziesiąt izomerów glukozy (zob. heksozy). Jednym z często występujących naturalnie izomerów glukozy jest fruktoza, różniąca się położeniem grupy karbonylowej.\n\nWłaściwości\n\nWłaściwości chemiczne \nNaturalna glukoza jest jednym z wielu izomerów optycznych tego związku – α-D-glukopiranozą (dekstrozą). Jest ona czynna optycznie – w temperaturze pokojowej skręca płaszczyznę spolaryzowanego światła białego w prawo. Skręcalność właściwa anomeru α wynosi +112°, natomiast anomeru β +19°. W roztworze wodnym w wyniku mutarotacji ustala się stan równowagi obu anomerów w stosunku 36:64, o skręcalności właściwej +52,6°.\n\nGlukoza w przeciwieństwie do fruktozy odbarwia wodę bromową w obecności kwaśnego węglanu sodu (następuje utlenienie grupy aldehydowej do grupy karboksylowej, w wyniku czego powstaje kwas glukonowy):\n\nPod wpływem kwasu azotowego grupa aldehydowa oraz atom węgla C6 są utleniane do grup karboksylowych, w wyniku czego powstaje kwas glukarowy (który w gorącej wodzie przechodzi w lakton).\n\nW temperaturze powyżej 150 °C topi się i brunatnieje, tworząc (podobnie jak sacharoza) karmel.\n\nWłaściwości biologiczne \nD-Glukoza jest podstawowym związkiem energetycznym dla większości organizmów, przechowywanym pod postacią polimerów – skrobi i glikogenu. Stanowi cukier najłatwiej przyswajalny przez człowieka. W procesie glikolizy jest rozkładana na kwas pirogronowy. Jest także substratem wielu procesów zachodzących w komórce, a u roślin, jako celuloza, podstawowym budulcem ściany komórkowej.\n\nWykrywanie glukozy w roztworach \n\nGlukozę, podobnie jak inne cukry redukujące, można wykryć m.in. za pomocą prób Trommera i Tollensa. W obydwu próbach glukoza jest przeprowadzana w kwas glukonowy.\n\nPróba Trommera \nDo świeżo strąconego osadu wodorotlenku miedzi(II) dodaje się badany roztwór i ogrzewa. W obecności glukozy niebieski osad Cu(OH)2 zmienia barwę na ceglastoczerwoną, wskutek redukcji do :\n\nPróba Tollensa \nDo probówki napełnionej niewielką ilością roztworu azotanu srebra należy dodać kilka kropli stężonego roztworu wodorotlenku sodu (NaOH), a następnie dolewać kroplami roztworu amoniaku (), aż do rozpuszczenia się powstałego wcześniej osadu.\n 1. \n 2a. \n 2b. \n\nTak przygotowaną probówkę należy umieścić w zlewce z gorącą wodą (na łaźni wodnej). Na koniec do probówki dodaje się badany roztwór. Podczas ogrzewania substancji o barwie brunatnej –  (powstałej z reakcji  z NaOH) – na ściankach probówki osadza się warstewka metalicznego srebra – lustro srebrowe (z tej przyczyny próba Tollensa zwana jest także próbą lustra srebrnego).\n 3.\n\nZastosowanie \nW medycynie (np. kroplówki), a także w przemyśle spożywczym (np. syrop glukozowy, syrop glukozowo-fruktozowy) oraz farmaceutycznym. Stosowana jest również jako dodatek o właściwościach nawilżających do kosmetyków, np. przeznaczonych do makijażu, pielęgnacji skóry i włosów.\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nAldoheksozy"}
{"id": "plwiki:1736:Grafika komputerowa", "text": "Grafika komputerowa – dyscyplina zajmująca się cyfrową syntezą i manipulacją treści wizualnych. Ze względu na reprezentację danych dzieli się na grafikę rastrową i wektorową, a ze względu na charakter danych na grafikę dwuwymiarową, trójwymiarową i ruchomą. Obejmuje także przetwarzanie obrazów. Grafikę komputerową można także podzielić na teoretyczną skupiającą się na algorytmach graficznych i praktyczną, skupiającą się na manipulacji i tworzeniu obrazów i modelowaniu trójwymiarowym. (np. w programie Blender). Grafika komputerowa stanowi podstawę współczesnych  gier, animacji, symulacji oraz wizualizacji. Grafika komputerowa jest działem informatyki i grafiki.\n\nRys historyczny \n\nPoczątki grafiki komputerowej sięgają lat pięćdziesiątych XX wieku, jednak – ze względu na duże koszty komputerów i urządzeń graficznych – aż do lat 80. grafika komputerowa była wąską specjalizacją, a na jej zastosowania praktyczne mogły pozwolić sobie tylko ośrodki badawcze, duże firmy oraz instytucje rządowe. Dopiero, gdy w latach dziewięćdziesiątych rozpowszechniły się komputery osobiste, grafika komputerowa stała się zjawiskiem powszechnym. Powstało też wiele programów dedykowanych grafice komputerowej, np. Gimp, a sama grafika komputerowa otrzymała też status dyscypliny artystycznej.\n\nKlasyfikacja \n\nPonieważ celem grafiki komputerowej jest generowanie obrazów, jednym z głównych kryteriów klasyfikacji jest technika ich tworzenia.\n Grafika wektorowa: obraz jest rysowany za pomocą odcinków lub łuków. Niegdyś w ten sposób powstawał obraz na ploterach kreślących, a jeszcze do lat 80. XX wieku były wykorzystywane monitory CRT, które kreśliły obraz w analogiczny sposób jak oscyloskopy.\n Grafika rastrowa: obraz jest zbudowany z prostokątnej siatki (matrycy) leżących blisko siebie punktów (tzw. pikseli). Głównym parametrem w przypadku grafiki rastrowej jest rozmiar bitmapy w pikselach podawany na ogół jako wymiary prostokąta.\n\nIdentyczny podział istnieje, jeśli weźmie się pod uwagę reprezentację danych w programach komputerowych.\n Grafika wektorowa – w tym przypadku nazwa może być nieco myląca, ponieważ obrazy mogą składać się nie tylko z wektorów (odcinków), ale również z innych figur geometrycznych. Jej cechą charakterystyczną jest to, że poszczególne figury geometryczne zapamiętywane są w sposób parametryczny, na przykład dla okręgu będą to współrzędne jego środka i długość promienia, dla odcinka współrzędne punktów końcowych, a dla krzywych parametrycznych – współrzędne punktów kontrolnych. Jeśli program musi narysować obraz na urządzeniu wyjściowym (rastrowym lub wektorowym) to wygeneruje go na podstawie posiadanych danych wszystkich figur składowych. Bardzo ważną zaletą tej reprezentacji jest możliwość dowolnego powiększania obrazów bez utraty ich jakości.\n Grafika rastrowa – do zapamiętania obrazu rastrowego potrzebna jest dwuwymiarowa tablica pikseli nazywana powszechnie bitmapą. Nazwa wywodzi się stąd, że początkowo rozpowszechnione były systemy wyświetlające obrazy czarno-białe, tak więc pojedynczy piksel mógł być opisany przez jeden bit. Jednak, gdy powszechniejsza stała się grafika kolorowa, piksele zaczęły być opisywane więcej niż jednym bitem – wówczas pojawiła się nazwa pixmapy, która jednak się nie przyjęła (chociaż jest stosowana w, na przykład, X Window).\n\nPrzewagą reprezentacji wektorowej nad rastrową jest to, że zawsze istnieje dokładna informacja o tym, z jakich obiektów składa się obraz. W przypadku obrazów bitmapowych tego rodzaju informacja jest tracona, a jedyne, czego można bezpośrednio się dowiedzieć, to kolor piksela. Istnieją jednak metody, które pozwalają wydobyć z obrazów bitmapowych tekst i/lub krzywe.\n\nW chwili obecnej dominują wyświetlacze rastrowe, więc programy wykorzystujące grafikę wektorową są zmuszone przedstawiać idealne figury geometryczne w skończonej rozdzielczości.\n\nKolejnym kryterium, według którego klasyfikuje się zastosowania grafiki, jest charakter danych:\n Grafika dwuwymiarowa (grafika 2D) – wszystkie obiekty są płaskie (w szczególności każdy obraz rastrowy należy do tej kategorii).\n Grafika trójwymiarowa (grafika 3D) – obiekty są umieszczone w przestrzeni trójwymiarowej i celem programu komputerowego jest przede wszystkim przedstawienie trójwymiarowego świata na dwuwymiarowym obrazie.\n Grafika ruchoma – jej celem jest przedstawienie obrazu jako zbioru klatek, które pokazując się na ułamek sekundy i przechodząc w następną klatkę dają wrażenie ruchu obiektów przedstawionych na ekranie. Częstotliwość zmiany klatek najczęściej podaje się w liczbie klatek na sekundę (FPS, od ang. frame per second).\n\nJeszcze jednym kryterium jest cykl generacji obrazu.\n Grafika nieinterakcyjna – program wczytuje uprzednio przygotowane dane i na ich podstawie tworzy wynikowy obraz. Tak działa na przykład program POV-Ray, który wczytuje z pliku definicję sceny trójwymiarowej i na jej podstawie generuje obraz końcowy.\n Grafika interakcyjna – program na bieżąco aktualizuje obraz w zależności od działań użytkownika, dzięki temu może on od razu ocenić skutki swoich działań. Bardzo ważne w tym przypadku jest, aby czas odświeżenia obrazu nie był zbyt długi – dlatego w przypadku grafiki interakcyjnej akceptuje się i stosuje uproszczone metody rysowania obiektów, aby zminimalizować czas oczekiwania.\n Grafika czasu rzeczywistego – program musi bardzo szybko (co najmniej kilkadziesiąt razy na sekundę) regenerować obraz, aby wszelkie zmiany były natychmiast uwidocznione. Grafika czasu rzeczywistego ma szczególnie znaczenie w różnego rodzaju symulatorach, jest również powszechna w grach komputerowych.\n\nZobacz też \n\n lista edytorów grafiki rastrowej\n lista edytorów grafiki wektorowej\n formaty plików graficznych\n przeglądarka grafik\n\nLinki zewnętrzne \n Grafika komputerowa i wizualizacja (materiały dydaktyczne MIMUW na studia informatyczne I stopnia)"}
{"id": "plwiki:1737:Grupa (matematyka)", "text": "Grupa – struktura algebraiczna definiowana jako zbiór z określonym na nim łącznym i odwracalnym dwuargumentowym działaniem wewnętrznym; szczególny przypadek monoidu, w którym każdy element ma element odwrotny (zob. Podobne struktury). Dział matematyki badający własności grup nazywa się teorią grup.\n\nMotywacja \n Rys historyczny opisujący motywacje twórców teorii wraz zastosowaniami można znaleźć w artykule dotyczącym teorii grup.\n\nW zbiorze liczb całkowitych  z ich dodawaniem można wyodrębnić następujące własności:\n  jest działaniem dwuargumentowym określonym na  tzn. dla dowolnych  jest \n dla dowolnych  zachodzi \n liczba całkowita  spełnia  dla wszystkich \n dla każdej liczby  istnieje przeciwna do niej liczba całkowita  tzn. taka że \n\nNiech  oznacza zbiór dodatnich liczb rzeczywistych wraz z działaniem mnożenia, które przejawia własności analogiczne do powyższych:\n  jest działaniem dwuargumentowym na  tzn. dla dowolnych  jest \n dla dowolnych  zachodzi \n liczba  ma własność  dla wszystkich \n dla każdej liczby  istnieje odwrotna do niej dodatnia liczba rzeczywista  tzn. taka że \n\nRozpatrując zbiór  gdzie  jest liczbą naturalną, z działaniem dodawania modulo  (zob. arytmetyka modularna) okazuje się, że:\n  jest działaniem dwuargumentowym na  tzn. dla dowolnych  jest \n dla dowolnych  zachodzi \n liczba całkowita modulo      spełnia  dla wszystkich \n dla każdej liczby całkowitej modulo      istnieje przeciwna do niej liczba całkowita modulo      tzn. taka że \n\nNiech  oznacza niepusty zbiór, zaś  jest zbiorem wszystkich wzajemnie jednoznacznych przekształceń zbioru  na siebie. Rozważając składanie przekształceń z  można zauważyć, że:\n  jest działaniem dwuargumentowym na  ponieważ jeśli  są wzajemnie jednoznacznymi przekształceniami  na siebie, to  również;\n dla dowolnych  zachodzi \n przekształcenie tożsamościowe  spełnia  dla wszystkich \n dla każdego  istnieje odwrotne do niego przekształcenie  tzn. takie że \n\nWszystkie powyższe przykłady opisują grupy; w każdym przypadku dany jest niepusty zbiór, na którym określono działanie dwuargumentowe o szczególnych własnościach – tak niżej zostaną zdefiniowane grupy. Dlaczego bada się struktury, które spełniają powyższe/poniższe cztery własności, nie zaś inne; z jakiego powodu wybrano właśnie tę kombinację własności, a nie tylko ich część bądź jakąś dodatkową? Nie ma powodu, by wykluczać te, czy inne możliwości – w istocie rozpatruje się inne teorie i wiele ze wspomnianych kombinacji własności ma swoje nazwy (zob. Podobne struktury), jednakże są one dużo mniej ważne niż struktury spełniające wyróżnione cztery własności.\n\nTeoria matematyczna, aby mogła być uznana za ważną, musi być dostatecznie ogólna, a zarazem mieć znaczenie informatywne. Teoria, której postulaty są w wielu przypadkach zbyt ograniczające, okaże się nieistotna w obszarach, w których nie sposób je zapewnić, co ostatecznie przełoży się na ograniczone nią zainteresowanie. Interesujące teorie są ogólne, jednakże ogólność ma cenę: treść. Umożliwiając spełnienie aksjomatów teorii w różnych obszarach i wielu kontekstach, należy zdawać sobie sprawę, że teoria dotyczyć będzie tylko tego, co jest w nich wspólne – może się wtedy okazać, że nie ma takich rzeczy. Istnieje więc niebezpieczeństwo, że teoria będzie się sprowadzać do listy nieciekawych parafraz postulatów pozbawionych głębi. Nakładanie ograniczeń zmniejsza zakres użycia i zainteresowanie teorią, znoszenie ograniczeń prowadzi do pustej teorii. Wyważenie między ogólnością a treścią jest trudnym zagadnieniem, a teoria grup jest jedną z tych, w których udało się osiągnąć równowagę – dzięki temu znajduje ona zastosowanie w matematyce czystej i stosowanej, fizyce teoretycznej oraz innych naukach przyrodniczych (zob. teoria grup). Ponadto pełna jest ona głębokich, interesujących i pięknych wyników. To właśnie wskazuje na to, że wybór czterech własności przedstawionych w definicji można uważać za rozsądny; zastosowania podobnych struktur nie okazały się tak owocne, jak grup.\n\nDefinicja \nZbiór  z (dobrze) określonym na nim dwuargumentowym działaniem  nazywa się grupą, jeżeli ma on następujące własności (spełnia poniższe aksjomaty):\n Wewnętrzność: dla dowolnych elementów  ze zbioru  ich wynik  również należy do zbioru  mówi się wtedy, że zbiór  jest zamknięty ze względu na \n Łączność: dla wszystkich  należących do  musi zachodzić \n Element neutralny: istnieje element  w zbiorze  spełniający dla dowolnego elementu  z tego zbioru warunek \n Odwracalność: dla każdego  musi istnieć  dla których \n\nGrupa to para uporządkowana  a więc zbiór  nazywany nośnikiem, z funkcją  daną wzorem  Dlatego grupy  oraz  są równe, o ile  oraz  jako funkcje (relacje) na tym zbiorze; na zbiorze  mogą istnieć dwa różne działania  oraz  ze względu na które  będzie tworzyć grupę, wtedy  oraz  są różnymi grupami.\n\nCharakteryzacje \nWprost z definicji można wywieść kilka trywialnych, choć ważnych obserwacji. Warunek łączności oznacza, że kolejność obliczania (nawiasowanie elementów) nie ma wpływu na ostateczny wynik; dzięki temu zapis  ma sens i może jednoznacznie wskazywać element . Postulat istnienia elementu neutralnego oznacza, że nośnik grupy nie może być zbiorem pustym.\n\nW definicji nie zapewnia się nic ponad istnienie (co najmniej jednego) prawostronnego elementu neutralnego, który służy zagwarantowaniu istnienia (co najmniej jednego) prawostronnego elementu odwrotnego do danego. Mimo to wynika z niej, że grupa  ma jeden i tylko jeden prawostronny element neutralny, który równocześnie jest jednoznacznie wyznaczonym lewostronnym elementem neutralnym; w związku z tym mówi się po prostu o elemencie neutralnym grupy. Podobnie dowolny  ma jednoznacznie wyznaczony prawostronny element odwrotny, który jest jednoznacznie wyznaczonym lewostronnym elementem odwrotnym do  dlatego nazywa się go elementem odwrotnym do  i wprowadza dla niego oznaczenie \n\nW świetle tych obserwacji przyjmuje się często definicje:\n Element neutralny*: istnieje jednoznacznie wyznaczony element  w zbiorze  spełniający dla dowolnego elementu  z tego zbioru warunek \n Odwracalność*: dla każdego  musi istnieć jednoznacznie wyznaczony  dla których \n\nIch przyjęcie zwalnia z dowodzenia wyżej przedstawionych własności, jednak podejście to wymaga sprawdzenia dużo większej liczby warunków zawartych w definicji; uzasadnia to też definiowanie grupy jako uporządkowanej czwórki  której trzeci element oznacza (jednoargumentowe) działanie odwracania, a czwarty – (wyróżniony) element neutralny.\n\nW definicji można zastąpić istnienie prawostronnych elementów neutralnych i odwrotnych na lewostronne, nie zmieniając jej sensu; okazuje się jednak, że zmiana musi dotyczyć obu rodzajów elementów jednocześnie: istnienie prawostronnego elementu neutralnego i lewostronnych elementów odwrotnych nie zawsze zapewnia istnienie struktury grupy w zbiorze (por. Przykłady), podobnie dotyczy to lewostronnego elementu neutralnego i prawostronnych elementów odwrotnych."}
{"id": "plwiki:1755:Glin", "text": "Glin (w technice: aluminium; Al, ) – pierwiastek chemiczny, metal z bloku p układu okresowego.\n\nJedynym izotopem stabilnym jest 27Al.\n\nGlin jest trzecim najpowszechniej występującym pierwiastkiem w skorupie ziemskiej. Od jego symbolu (oraz symbolu krzemu) wywodzi się dawna nazwa najbardziej zewnętrznej warstwy globu – sial.\n\nHistoria \nSole i tlenki glinu znane były od zarania dziejów. Uwodniony, mieszany siarczan tego pierwiastka, ałun, był używany jako środek antyseptyczny przez starożytnych Greków. Istnienie tego pierwiastka i nazwę zasugerował Louis-Bernard Guyton de Morveau w 1761 r. W 1807 podobną sugestię wyraził sir Humphry Davy, który zaproponował współczesną nazwę (aluminium). Istnieją kontrowersje na temat tego, kto pierwszy wyodrębnił ten pierwiastek w stanie czystym. Według jednych źródeł był to Friedrich Wöhler w 1827 r. wg innych Hans Christian Ørsted w 1825 r. Amerykanin Charles Martin Hall i Francuz Paul-Louis Toussaint Héroult w 1886 opracowali produkcję glinu na skalę przemysłową. Niezależnie od siebie opracowali metodę otrzymywania aluminium w procesie elektrolizy stopionej mieszaniny kriolitu i boksytu, obecnie znanym jako proces Halla-Heroulta.\n\nWłaściwości chemiczne \nGlin w stanie czystym szybko utlenia się na powietrzu, ulegając pasywacji. Pierwotnie pokrywa się warstwą  o grubości kilku nm. Pod wpływem wilgoci zewnętrzna warstwa tej powłoki ulega częściowej hydrolizie i składa się z  i . Natomiast wewnętrzną warstwę tworzy , częściowo uwodniony do Al(O)OH. Stanowi ona ścisłą powłokę chroniącą metal przed dalszą korozją w zwykłych warunkach. Jest ona odporna na działanie roztworów wodnych o pH 4–9.\n\nŁatwo roztwarza się w rozcieńczonych roztworach mocnych kwasów (np. HCl) i zasad (np. NaOH lub KOH) wypierając wodór, np. :\n\n \n \n\nJego reaktywność wobec kwasu siarkowego opisywana jest różnie:\n wg François Cardarelliego reaguje z rozcieńczonym  z wydzieleniem wodoru:\n \n a ze stężonym  reaguje łatwo z wydzieleniem dwutlenku siarki:\n \n wg Richarda J. Lewisa, Sr., reaguje jedynie z gorącym stężonym , natomiast na działanie kwasu rozcieńczonego lub zimnego stężonego jest odporny.\n\nW stężonym kwasie azotowym ulega silnej pasywacji, dzięki czemu jest odporny na jego działanie i jest wykorzystywany w przemyśle do wytwarzania zbiorników do jego transportu. Z kolei z chlorowanymi węglowodorami reaguje gwałtownie. Także  w wysokiej temperaturze () utlenia glin szybko.\n\nW związkach występuje na III stopniu utlenienia, bardzo rzadko również na I i II.\n\nWłaściwości fizyczne \nJest srebrzystobiałym metalem o niskiej gęstości, bardzo dobrej kowalności i dużej plastyczności. Jest łatwy w odlewaniu i obróbce, podczas której nie tworzy iskier. Wykazuje dobre przewodnictwo elektryczne, jest paramagnetyczny. W postaci czystej jego właściwości mechaniczne są słabe, które jednak można znacząco poprawić poprzez niewielkie ilości dodatków stopowych. Cienkie powłoki naparowanego glinu są trwałymi, bardzo dobrymi zwierciadłami dla światła widzialnego i promieniowania cieplnego (czysty glin odbija do 99% światła widzialnego i do 95% podczerwieni).\n\nZastosowanie\n\nStopy aluminium \n\nZe względu na swoje właściwości, takie jak mała gęstość i odporność na korozję, stopy glinu z miedzią i magnezem zwane duraluminium znalazły wiele zastosowań i są używane do wyrobu szerokiej grupy produktów – od części karoserii i silników samochodów, przez poszycia i elementy konstrukcyjne samolotów, po części statków kosmicznych. Tak zwane aluminium utwardzane dyspersyjnie jest wykorzystywane w produkcji koszulek elementów paliwowych i konstrukcyjnych rdzeni niektórych badawczych reaktorów jądrowych. Stopów aluminium z manganem i magnezem używa się do produkcji puszek do napojów (stopy 3004 lub 3104 na ścianki oraz 5182 na wieczka).\n\nAluminium słabo pochłania neutrony termiczne (ok. 20 fm²), przez co wykorzystywane jest w technice reaktorowej na koszulki elementów paliwowych.\n\nCzysty glin \nPróżniowe napylenie glinu na powierzchnię szkła lub przezroczystych tworzyw sztucznych wykorzystywane jest do produkcji luster.\n\nPył glinowy \nPył glinu używany jest w hutnictwie do otrzymywania metali z ich tlenków w procesie aluminotermii. Stosowana w tym procesie mieszanina glinu oraz tlenków metali jest znana pod nazwą termit. Termitu używa się do spawania rur i szyn kolejowych, a także do produkcji broni zapalającej. Jest także stosowany w materiałach wybuchowych np. amonal.\n\nJest też składnikiem farb metalicznych odpowiedzialnym za charakterystyczny połysk.\n\nW syntezie chemicznej pył aluminium stosowany jest w reakcjach uwodorniania i jako zamiennik cynku w reakcji Reformatskiego.\n\nStosowany jest również w przemyśle spożywczym, jako barwnik metaliczny. Używany jest przy srebrnych dekoracjach ciast i tortów. Parlament Europejski uznał, że dodawanie aluminium powinno być zakazane, ponieważ istnieją przesłanki, że ma związek z chorobą Alzheimera, choć do tej pory nie udało się tego jednoznacznie udowodnić.\n\nFolia aluminiowa \nFolie aluminiowe o różnej grubości stosowane są do pakowania (m.in. żywności) oraz do różnorodnych celów w technikach laboratoryjnych. Folia aluminiowa jest także wykorzystywana jako tzw. lustro lub ekran cieplny (odbijający promieniowanie podczerwone) do zapobiegania utraty ciepła. W tym celu stosuje się albo samą folię aluminiową (np. o grubości 0,05 mm), albo połączoną trwale z materiałem termoizolacyjnym.\n\nZwiązki \n\nNajważniejsze związki glinu to tlenek glinu i amfoteryczny wodorotlenek glinu. Glin tworzy też wodorek, a tetrahydroglinian litu LiAlH4 jest powszechnie stosowanym w chemii organicznej silnym środkiem redukującym. Duże znaczenie przemysłowe mają też aluminoksany, a zwłaszcza MAO (metylowy aluminoksan), z którego produkuje się sita molekularne, oraz powszechnie wykorzystuje jako stałe podłoże dla wielu katalizatorów. Glina i kaolin, powszechnie wykorzystywane przy produkcji ceramiki, to złożone mieszaniny glino-krzemianów.\n\nZnaczenie biologiczne\n\nZnaczenie dla fauny \nWodorowęglan glinu Al(HCO3)3, ortofosforan glinu AlPO4 oraz krzemian glinu Al2(SiO3)3 są stosowane jako leki przy nadkwasocie.\n\nGlin jest całkowicie asymilowany przez wątrobę i nie wydalany na zewnątrz, nie wykazując przy tym typowych cech toksycznych. Dlatego też większość źródeł zalicza go do metali obojętnych i z tego względu w pewnych określonych warunkach dopuszczony jest do użytkowania w gastronomii. Jednak w przypadku termicznej obróbki żywności, przy bezpośrednim kontakcie z wodą, glin wykazuje wysoką rozpuszczalność i w nadmiernych ilościach przenika do pożywienia. Z tego powodu w Polsce już w latach 80. systematycznie wycofywano z użytku naczynia aluminiowe i obecnie jego znaczenie jest marginalne. Nadmiar glinu nadmiernie obciąża wątrobę, a przyjmowanie dużych dawek tego pierwiastka, zwłaszcza w okresie dzieciństwa, skutkuje upośledzeniem funkcji i mniejszą wydajnością tego organu w późniejszych latach. Ponadto należy wspomnieć, że glin łatwo asymiluje się ze związkami wapnia łatwo przyswajalnego do związków trudno przyswajalnych. Dlatego też należy ograniczać jego spożycie w okresie wzrostu i rozwoju układu kostnego. Nie jest również wskazane, aby w nadmiarze spożywały go osoby w trakcie leczenia złamań i cierpiące na odwapnienie kości."}
{"id": "plwiki:1796:Gwiazdozbiór Góry Stołowej", "text": "Góra Stołowa (łac. Mensa, dop. Mensae, skrót Men, inna spotykana nazwa Stół) – gwiazdozbiór nieba południowego, oznaczony przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego, Nicolasa Louisa de Lacaille w roku 1751 dla upamiętnienia Góry Stołowej, jednej z najbardziej spektakularnych gór na Ziemi, na Przylądku Dobrej Nadziei, na której w latach 1750-1752 prowadził swoje obserwacje. Jest to jedyny gwiazdozbiór, któremu nadał nazwę niezwiązaną z naukowym bądź artystycznym narzędziem i jedyny układ gwiazd na niebie nazwany na cześć obiektu ziemskiego. Jego pierwotna nazwa, Mons Mensae, w XIX wieku została skrócona do Mensa. Zawiera 1/3 Wielkiego Obłoku Magellana. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 15. W Polsce niewidoczny. Góra Stołowa to najsłabszy spośród wszystkich 88 gwiazdozbiorów. Jest to 75 co do wielkości gwiazdozbiór na niebie. Jego najjaśniejsza gwiazda to Alfa Mensae, piątej wielkości gwiazdowej. Najciekawszym obiektem konstelacji jest fragment Wielkiego Obłoku Magellana wystający z sąsiedniej Złotej Ryby.\n\nPochodzenie nazwy \nCiemne gwiazdy Góry Stołowej leżą zbyt daleko na południe, by mogli je zobaczyć starożytni europejscy astronomowie, dlatego też ani jedna z gwiazd nie jest powiązana z żadnym mitem. Nawet w Uranometrii Bayera ta część nieba jest pusta. Mons Mensae, to jeden z dwóch gwiazdozbiorów, których nazwy kojarzą się z elementami krajobrazu.\n\nGwiazdy Góry Stołowej \nNajjaśniejsze gwiazdy widoczne są tylko jako blade plamki piątej wielkości, niezbędne są więc dobre warunki, by je zobaczyć. Cztery główne gwiazdy, Alfa, Gamma, Eta i Beta tworzą trapez za Wielkim Obłokiem Magellana. Alfa Men jest najbledszą na niebie gwiazdą Alfa. \n Alfa (α) Men piątej wielkości jest jedną z najbliższych gwiazd podobnych do Słońca - znajduje się w odległości zaledwie 33,1 lat świetlnych od Słońca. Stanowi 90% masy Słońca, a jej jasność równa jest 80% jasności naszej gwiazdy. Dzisiaj jest tylko ciemnym pyłkiem, ale 250 tysięcy lat temu był najbliżej Słońca w swojej historii, w odległości zaledwie 11 lat świetlnych, i wtedy była gwiazdą niemal drugiej wielkości. Jest karłem typu widmowego G5. W odległości 3,5″ łuku towarzyszy mu czerwony karzeł.\n Pi Mensae (π Men), która jest odległa o około 59 lat świetlnych od nas, to kolejna gwiazda typu G, bardzo podobna do Słońca. Widać ją jako punkcik szóstej wielkości. Astronomowie odkryli towarzyszącą jej planetę, gazowego olbrzyma o masie ponad 10 razy większej od masy Jowisza. \n γ Men, jasność 5,18m, typ widmowy K4 III, odległość 101 lat świetlnych.\n TZ Men, jasność max. 6,19m, min. 6,87m, gwiazda zmienna zaćmieniowa typu β Per, okres zmian 8,569 doby.\n W Mensae o maksymalnej jasności zaledwie 13,8m i należy do klasy gwiazd R Coronae Borealis. Te obiekty nazywa się popularnie nowymi odwróconymi, gdyż co jakiś czas ich atmosfera robi się ciemniejsza, wzbogacona w pył. Jej jasność spada wówczas nawet do 18,3m.\n\nInteresujące obiekty \nGóra Stołowa leży daleko od płaszczyzny Drogi Mlecznej, więc nie ma w niej gromad gwiazd czy mgławic z naszej Galaktyki. Wszystkie obiekty w tej okolicy są zbyt małe lub zbyt blade, a najczęściej i zbyt małe, i zbyt blade jako interesujące obiekty do obserwacji przez amatorskie teleskopy. Południowe krańce Wielkiego Obłoku Magellana wiszą nad północnym skrajem Góry Stołowej w podobny sposób, w jaki mgła i chmury tworzą tzw. obrus nad ziemską Górą Stołową. Kiedy w dobrych warunkach ogląda się południowy skraj obłoku przez teleskop, można zobaczyć wiele bladych gwiazd, węzłów i mglistych pasemek, które składają się na naszego najbliższego pozagalaktycznego sąsiada. \nW obszarze Góry Stołowej znajdują się gromady gwiazdowe. Najjaśniejsze z nich to:\n NGC 1711\n NGC 2019\n NGC 2134\n NGC 2065\n NGC 2010\n NGC 2058\n NGC 1987 oraz NGC 2121.\n\nJedną z najciekawszych jest NGC 1987 (12m). Jest to bogata w gwiazdy gromada otwarta, odkryta przez Johana Herschela w 1834 roku. Znajduje się na wschód od β Men. Jej wiek szacowany jest na około 1,1 miliarda lat.\n\nZobacz też \n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Góry Stołowej\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:1851:Galaktyka", "text": "Galaktyka (z gr. γάλα, gála – mleko) – duży, grawitacyjnie związany układ gwiazd, pyłu i gazu międzygwiazdowego oraz niewidocznej ciemnej materii. Typowa galaktyka zawiera od 107 do 1012 gwiazd orbitujących wokół wspólnego środka masy.\n\nOprócz pojedynczych gwiazd, galaktyki zawierają dużą liczbę układów gwiazd oraz różnego rodzaju mgławice. Większość galaktyk ma rozmiary od kilku tysięcy do kilkuset tysięcy lat świetlnych. Odległości między galaktykami sięgają milionów lat świetlnych. Szacuje się, że w widzialnym Wszechświecie istnieje 350 miliardów dużych galaktyk oraz 3,5 biliona galaktyk karłowatych. Wszystkie te galaktyki tworzą 25 miliardów grup galaktyk zawartych w 10 milionach supergromad galaktyk.\n\nGalaktyka, wewnątrz której znajduje się Układ Słoneczny, to Droga Mleczna. Najdalsza znana obecnie galaktyka (o potwierdzonej odległości) to HD1.\n\nNajwiększą znaną galaktyką jest IC 1101.\n\nAby wytłumaczyć obserwowane efekty (np. grawitacyjną spójność rozległych galaktyk o małej widocznej masie), przypuszcza się, że zasadniczą część masy galaktyk stanowi hipotetyczna ciemna materia, czyli cząstki lub obiekty emitujące zbyt mało promieniowania, by mogły być wykryte. Zgodnie z tym modelem, z obliczeń wynika, że ciemna materia stanowi ponad 90% masy galaktyk. Mimo to jej natura nie jest znana. Istnieją dowody na to, iż w centrum wielu lub nawet wszystkich galaktyk mogą istnieć supermasywne czarne dziury.\n\nMasa i jasność galaktyki \nBezpośrednie wyznaczenie masy galaktyki jest możliwe w układach podwójnych galaktyk oraz z obserwacji ruchu gwiazd lub gromad kulistych, obiegających w dużych odległościach centrum galaktyki, o ile znana jest odległość do niej. Uproszczona analiza polega na założeniu, że cała masa galaktyki skoncentrowana jest w jej centrum. Wtedy przyspieszenie grawitacyjne w punkcie odległym od niego o  wynosi  gdzie  jest prędkością, z jaką obiekty na odległości  obiegają środek galaktyki, a  jest newtonowską stałą grawitacji. Po przekształceniach otrzymujemy, iż masa galaktyki wynosi w przybliżeniu \n\nMasy największych galaktyk eliptycznych wynoszą około 1014 mas Słońca, najmniejszych natomiast nie przekraczają 106  Masy galaktyk spiralnych zawierają się w przedziale od 108 do 1012 mas słonecznych. W przypadku galaktyk nieregularnych ich masy wynoszą od 108 do 1010 \n\nInną ważną cechą galaktyk jest ich jasność. Największe galaktyki eliptyczne świecą jak 1011 Słońc, podczas gdy jasność galaktyk karłowatych wynosi około 105\n\nPrzestrzeń międzygalaktyczna \nPrzestrzeń międzygalaktyczna jest prawie absolutną próżnią o gęstości mniejszej niż jeden atom na metr sześcienny. Wypełnia ją ośrodek międzygalaktyczny, a być może także ciemna materia i ciemna energia.\n\nTypy galaktyk \n\nGalaktyki można podzielić na cztery główne typy:\n spiralna\n bez poprzeczki – typ S (od: spiral)\n z poprzeczką – typ SB (od spiral barred)\n soczewkowata – typ S0\n eliptyczna – typ E (od: elliptical)\n galaktyki wrzecionowate (istniały we wczesnym stadium ewolucji wszechświata)\n nieregularna – typ Irr (od: Irregular)\n\nSłowo „Galaktyka” – czyli pisane jako nazwa własna przez wielkie „G” – oznacza naszą galaktykę, czyli Drogę Mleczną. Nasza galaktyka jest dużą spiralną galaktyką o średnicy około 30 kpc (~100 000 lat świetlnych) i grubości 3000 lat świetlnych; z poprzeczką o średnicy około 29 000 lat świetlnych. Zawiera od 200 miliardów (2×1011) do 300 miliardów (3×1011) gwiazd, a jej masa jest rzędu 6×1011 mas Słońca.\n\nW galaktykach spiralnych jej ramiona mają kształt spirali logarytmicznej, kształt ten wynika z zaburzenia jednorodnie rotującej masy gwiazd. Podobnie jak gwiazdy, ramiona spiralne również rotują, ale obracają się ze stałą prędkością kątową. Oznacza to, że gwiazdy wchodzą i wychodzą z ramion spiralnych. Ramiona spiralne można rozumieć jako obszary o zwiększonej gęstości – fale gęstości. Gwiazdy wchodząc w ramiona spiralne zwalniają, tworząc obszar o zwiększonej gęstości. Jest to podobne do „fali” zwalniających samochodów wzdłuż autostrady. Ramiona są widoczne, ponieważ większa gęstość ułatwia proces formowania się gwiazd i powstawania młodych jasnych gwiazd.\n\nWiększe struktury galaktyk \nTylko niewielki procent galaktyk istnieje jako obiekty niezwiązane, nazywane są one „galaktykami pola”. W większości galaktyki są związane grawitacyjnie z innymi galaktykami. Wokół dużych galaktyk często orbitują mniejsze galaktyki satelitarne. Struktury zawierające do 50 galaktyk nazywa się grupami galaktyk, a większe struktury zawierające wiele tysięcy galaktyk wewnątrz rozmiarów kilku megaparseków (106 pc) są nazywane gromadami galaktyk. Supergromady galaktyk są ogromnymi zbiorowiskami galaktyk zawierającymi dziesiątki tysięcy galaktyk. Powyżej tej skali odległości uważa się, że Wszechświat jest jednorodny.\n\nNasza galaktyka jest członkiem Grupy Lokalnej, w której dominuje razem z Galaktyką Andromedy. Grupa Lokalna zawiera ponad 50 galaktyk na obszarze około jednego megaparseka (106 pc). Grupa Lokalna jest jedynie niewielką częścią Supergromady Lokalnej znanej też jako Supergromada w Pannie. W centrum tej Supergromady znajduje się galaktyka M87.\n\nZderzenie się galaktyk \n\nZderzenie galaktyk to zjawisko astronomiczne, które zachodzi, gdy dwie lub więcej galaktyk nachodzi na siebie, zaburzając nawzajem swoje pola grawitacyjne. Proces taki trwa zwykle setki milionów lat i często prowadzi do połączenia się galaktyk w jedną. Zderzenie takie nie stanowi jednak totalnej katastrofy. Podczas kolizji galaktyk rzadko dochodzi do zderzeń gwiazd, ze względu na ogromne odległości, które je dzielą. Ponadto gdy galaktyki zachodzą na siebie, w wyniku łączenia się zawartych w nich obłoków gazu i pyłu powstają nowe gwiazdy.\n\nPrawdopodobnie duże galaktyki eliptyczne znajdujące się w centrach niektórych gromad powstały na skutek zderzeń kilku mniejszych galaktyk, zwykle spiralnych.\n\nPrzykładem zderzenia galaktyk jest para galaktyk odkryta w 1785 roku przez Williama Herschela. Są to NGC 4038 i NGC 4039 w gwiazdozbiorze Kruka, tak zwane „Czułki” (ang. Antennae). Nazwa pochodzi od charakterystycznego kształtu tej pary galaktyk: ich jądra znajdują się bardzo blisko, a zdeformowane ramiona spiralne tworzą długie, zakrzywione pasma gwiazd odchodzące od nich w dwie strony, przypominające czułki owada. Podobną spektakularną parą zderzających się galaktyk są tzw. „Myszy” (NGC 4676).\n\nHistoria badań \n\nW 1610 Galileusz użył teleskopu do obserwacji Drogi Mlecznej i odkrył, że składa się ona z ogromnej liczby słabych gwiazd. Immanuel Kant w traktacie z 1755 roku, opierając się na wcześniejszej pracy astronoma Thomasa Wrighta, właściwie przypuszczał, że galaktyka może być obracającym się ciałem zbudowanym z ogromnej ilości gwiazd związanych grawitacyjne. Powstały dysk gwiazd mógłby być widoczny na niebie jako pasmo gwiazd. Kant przypuszczał również, że obserwowalne mgławice mogą być oddzielnymi galaktykami."}
{"id": "plwiki:1854:Grawiton", "text": "Grawiton – hipotetyczna cząstka elementarna, która nie ma masy ani ładunku elektrycznego i przenosi oddziaływanie grawitacyjne.\n\nTeoria grawitonu jest podstawą różnych kwantowych teorii grawitacji, będących wersją kwantowej teorii pola, ale nie modelu standardowego.\n\nWłasności \nGrawiton jest bozonem. Ma spin równy 2, co oznacza, że jest opisywany tensorem drugiego rzędu (macierzą). Tensor drugiego rzędu ma w przestrzeni czterowymiarowej 16 składowych, jednak macierz grawitonu jest symetryczna, stąd pozostaje niezależnych 10 składowych. Gdyby grawiton był masowy, to jego macierz miałaby 5 stanów własnych. Jednak jest bezmasowy, stąd ma tylko dwa stany własne, analogiczne do stanów polaryzacyjnych światła. O ile jednak światło składa się z fotonów o spinie 1 i jego standardowe stany polaryzacyjne (pionowy i poziomy) przechodzą w siebie po obrocie o 90°, to polaryzację grawitonu wystarczy obrócić o 45°. Polaryzacje te oznacza się symbolami „” i „”.\n\nGrawiton jest kwantem pola grawitacyjnego. W teorii względności pole to jest tożsame z tensorem metrycznym, można więc interpretować grawiton jako „zmarszczkę” czasoprzestrzeni. W Teorii grawitacji kwantowej grawiton jest bozonem cechowania, co oznacza, że oddziaływanie grawitacyjne polega na wymianie wirtualnych grawitonów. Grawitony mogą oddziaływać same ze sobą, stąd równania grawitacji są nieliniowe.\n\nGrawiton jest identyczny ze swoją antycząstką (podobnie jak np. foton).\n\nZgodnie z teorią supersymetrii grawiton powinien mieć partnera o spinie  Cząstka ta jest fermionem i nosi nazwę grawitino.\n\nZe standardowej teorii względności wynika, że grawiton ma masę 0. Istnieją jednak proste rozszerzenia tej teorii, gdzie obok grawitonów bezmasowych istnieją także masywne.\n\nPonieważ grawitacja jest bardzo słabym oddziaływaniem, prowadzi się eksperymenty mające rejestrować fale grawitacyjne, które można rozumieć jako superpozycję ogromnej ilości ‘pojedynczych’ cząstek.\n\nGrawiton oznacza się symbolem G.\n\nObserwacja eksperymentalna \nNie istnieje żadne prawo fizyczne, z którego wynikałoby iż wykrycie grawitonu jest niemożliwe, jednak jest to niemożliwe w praktyce. Np. szacuje się, że detektor o masie Jowisza, umieszczony na niskiej orbicie gwiazdy neutronowej, działający ze 100% sprawnością byłby zdolny do wykrycia 1 grawitonu w ciągu 10 lat.\n\nKolejnym problemem jest ekranowanie od szumu tła. Podstawowe dwa źródła szumu, to promieniowanie kosmiczne oraz neutrina. Przekrój czynny dla interakcji neutrin z materią jest dwadzieścia rzędów wielkości większy niż przekrój czynny grawito-elektryczny. Osłona detektora w takim przypadku powinna być grubsza niż średnia droga swobodna dla neutrin, co dla materiałów o zwykłej gęstości oznacza grubość lat świetlnych. Taka osłona zapadłaby się w czarną dziurę.\n\nZjawiska z udziałem grawitonów\n\nGrawitacja \n\nGrawitacja jest najsłabszym ze znanych oddziaływań. Ładunek grawitacyjny (czyli masa) jest dodatni dla każdej znanej formy materii. Istnieją rozwiązania teorii względności (np. opisujące tunele czasoprzestrzenne), z których wynika masa ujemna, jednak nie jest pewne, czy są one fizycznie możliwe. Cząstki wirtualne mogą mieć masę ujemną, jednak nie są to cząstki fizyczne, a jedynie obiekty matematyczne. Ujemną masę mają cząstki wirtualne, które powodują odpychanie obiektów, dodatnią te, które powodują przyciąganie.\n\nGrawitony mogą oddziaływać same ze sobą również za pomocą grawitonów. Grawitony „drugiego rzędu” również oddziałują ze sobą i tak w nieskończoność. Ten fakt powoduje, że równania ogólnej teorii względności są nieliniowe. Nie da się także obliczyć siły grawitacji przy pomocy rachunku zaburzeń, gdyż wymagałoby to np. istnienia makroskopowej funkcji falowej. Jest to przyczyną, dla której nie udało się dotąd stworzyć kwantowej teorii grawitacji.\n\nFale grawitacyjne \n\nFale grawitacyjne, których nośnikami byłyby bozony, mogłyby być interpretowane jako spójny stan (kondensat Bosego-Einsteina) grawitonów, tak jak fale elektromagnetyczne jako spójny stan fotonów. Projekty mające na celu doświadczalne odkrycie fal grawitacyjnych, takie jak LIGO i VIRGO, zostały rozpoczęte w XXI wieku.\n\nFala grawitacyjna, tak jak sama grawitacja, jest odkształceniem czasoprzestrzeni i w myśl współczesnych teorii nie istnieje żaden materiał ani proces, który mógłby ekranować zmiany potencjału grawitacyjnego źródła. Z tego powodu fale grawitacyjne są obiecującym obiektem badania początkowych etapów Wszechświata, podobnie jak mikrofalowe promieniowanie tła. Promieniowanie mikrofalowe niesie informację o Wszechświecie w wieku ok. 300 000 lat; wcześniej materia była zbyt gęsta i fale elektromagnetyczne ulegały rozproszeniu. Fale grawitacyjne nie mają tego ograniczenia i mogą nieść informację o wcześniejszych czasach.\n\nWedług jednej z hipotez każdy ruch przyspieszony dowolnego ciała powoduje emisję grawitonów. Efekt ten jednak nie jest zauważalny w typowych sytuacjach ze względu na zbyt małą energię emitowanego grawitonu. Istnienie fal grawitacyjnych można potwierdzić, dopiero gdy zaobserwuje się ruch w wystarczająco silnym potencjale grawitacyjnym, np. w przypadku dwóch blisko okrążających się gwiazd neutronowych. Obserwuje się wtedy zmniejszanie okresu obiegu ciał, powodowane emisją grawitonów. Zjawisko nie ma wyjaśnienia w fizyce klasycznej (część energii jest zabierana przez grawitony). Efekt taki zaobserwowano w latach 80. XX wieku w układzie podwójnym pulsarów PSR B1913+16, nazywanym „marzeniem Einsteina”.\n\nPomiary fal grawitacyjnych polegają na pomiarze zmian odległości punktów detektora. Przykładem jest eksperyment, w którym trzy laboratoria są umiejscowione w wierzchołkach prostokątnego trójkąta równoramiennego i oddalone o kilka kilometrów, żeby fala grawitacyjna spowodowała mierzalne odchylenie. Do pomiaru odległości między laboratoriami stosuje się wiązkę laserową. Zmiany odległości między laboratoriami mogą być interpretowane jako pomiar amplitudy fali grawitacyjnej, zaś różnice odległości byłyby rzędu ułamka nanometrów. Typowa fala grawitacyjna (pochodząca od pary krążących wokół siebie obiektów) spowoduje na Ziemi odkształcenie pływowe (skrócenie jednego boku trójkąta i wydłużenie drugiego). Taka fala jest najłatwiejsza do rejestracji, chociaż inne fale, zmniejszające lub powiększające całą Ziemię we wszystkich kierunkach, również są możliwe.\n\nGrawiton a czarne dziury \nPełny opis interakcji czarnych dziur i grawitonów mogłaby dać teoria kwantowej grawitacji, której obecnie nie udało się stworzyć. We wrześniu 2015 roku naukowcy projektu LIGO wykryli, a w lutym 2016 ogłosili istnienie fal grawitacyjnych. Ich emisja miała miejsce podczas połączenia dwóch czarnych dziur. Najpopularniejsza teoria przewiduje istnienie mechanizmu podobnego do parowania czarnych dziur, w taki sposób, że pary wirtualnych grawitonów miałyby się pojawiać poza horyzontem zdarzeń, a następnie jeden z nich wpadałby do jednej dziury, a drugi do drugiej. Taki proces, w myśl teorii pól kwantowych, wystarcza do zaistnienia oddziaływania grawitacyjnego pomiędzy czarnymi dziurami."}
{"id": "plwiki:1855:Gluon", "text": "Gluon (z , klej) – bezmasowa cząstka elementarna pośrednicząca w oddziaływaniach silnych (bozon pośredniczący), polegających na wymianie gluonów między kwarkami lub między innymi gluonami. Gluon przenosi ładunek kolorowy i nie ma ładunku elektrycznego (jest obojętny elektrycznie). Gluony są kwantami pola Yanga-Millsa. Teorią opisującą oddziaływania gluonów i kwarków jest chromodynamika kwantowa.\n\nWymieniane między kwarkami gluony tworzą pole sił kolorowych. Gluony mają własny ładunek kolorowy, dlatego oprócz przenoszenia oddziaływań pomiędzy kwarkami potrafią oddziaływać same z sobą, co prowadzi na przykład do powstania pętli gluonowych w diagramach Feynmana. Gluony występują w ośmiu stanach kwantowych odpowiadającym różnym kolorom; jednym ze sposobów na ich zapisanie jest:\n\n  (gluon czerwono-antyzielony)\n  (gluon zielono-antyniebieski)\n  (gluon niebiesko-antyczerwony)\n  (gluon zielono-antyczerwony)\n  (gluon niebiesko-antyzielony)\n  (gluon czerwono-antyniebieski)\n \n \n\nGluony jako nośniki oddziaływania silnego, mają ładunki podwójne: jeden kolor i jeden antykolor, jednakże każdy gluon przenosi tylko jeden ładunek kolorowy: albo jeden kolor, albo jeden antykolor. Przykładowo istnieje gluon czerwono-antyniebieski (gluon czerwony/antyniebieski), który przenosi kolor czerwony. Gdy kwark emituje lub pochłania gluon, wtedy kolor kwarka ulega zmianie. Przypuśćmy na przykład, że kwark czerwony zamienia się w kwark niebieski i wysyła gluon czerwono-antyniebieski. Taki gluon jest pochłaniany przez inny kwark niebieski. W wyniku absorpcji gluonu czerwono-antyniebieskiego niebieski kwark zamienia się w kwark czerwony.\n\nZobacz też \n kula gluonowa\n plazma kwarkowo-gluonowa\n uwięzienie koloru\n chromodynamika kwantowa\n\nPrzypisy \n\nBozony\nChromodynamika kwantowa"}
{"id": "plwiki:1892:Giga", "text": "Giga (G) – przedrostek jednostki miary oznaczający mnożnik 1 000 000 000 = 109(miliard).\n\nGiga a gibi \nW informatyce często używa się jednostki gigabajt jako 1024 MB, jednak, aby uniknąć nieporozumień powinno się używać gigabajta jako 1000 MB, a gibibajta jako 1024 MiB (zob. przedrostek dwójkowy). Należy jednak zauważyć, że producenci pamięci RAM używają jednostki gigabajta, jako 1024 MiB, natomiast producenci dysków twardych, jako 1000 MB, w zależności od przyjętej strategii marketingowej.\n\nPrzypisy \n\nPrzedrostki jednostek miar"}
{"id": "plwiki:1904:Ga", "text": "Gal – pierwiastek chemiczny\n Ga – grupa etniczna w Ghanie\n Ga – gigaannus, jednostka czasu równa miliardowi (109) lat\n Ga – dawny dystrykt Ghany\n Ga East – dystrykt w regionie Wielka Akra w Ghanie\n Ga West – dystrykt w regionie Wielka Akra w Ghanie\n .ga – domena internetowa przypisana do Gabonu\n ga – kod ISO 639-1 dla języka irlandzkiego\nGA:\n Stosowane przez Niemców w czasie II wojny światowej oznaczenie dimetylamidocyjanidofosforanu etylu, bojowego środka trującego znanego pod nazwą tabun\n Georgia – amerykański stan\n\n Gibereliny –  skrót oznaczający te hormony roślinne"}
{"id": "plwiki:1981:Gwiazdozbiór", "text": "Gwiazdozbiór (konstelacja z łac. constellatio, con od cum 'z [czym]' i stella 'gwiazda', gr. αστερισμός) – określony obszar na sferze niebieskiej ustalony przez Międzynarodową Unię Astronomiczną. Gwiazdy wchodzące w skład gwiazdozbiorów nie są ze sobą zazwyczaj fizycznie związane, a ich bliskie położenie na niebie jest wywołane geometrycznym efektem rzutowania ich położeń na sferę niebieską.\n\nRys historyczny gwiazdozbioru \nTradycja łączenia gwiazd w symboliczne kształty, które nazywamy asteryzmami, sięga niepamiętnych czasów starożytnych. Najstarsze zachowane wzmianki pochodzą z ok. 4000 lat p.n.e.\n\nOkoło V wieku p.n.e. Babilończycy podzielili strefę nieba, w której odbywa się pozorny ruch słońca, najpierw na 6, a następnie na 12 odcinków, które nazwano zodiakiem. Ptolemeusz w swoim Almageście wyróżnił 48 konstelacji (z czego w dzisiejszym użyciu zachowano 47). Były to znane starożytnym konstelacje nieba północnego i częściowo równikowego (z kilkoma wyjątkami większych konstelacji południowych, jak: Centaur, Argo, Erydan czy Wieloryb).\n\nOdkrycia geograficzne i podróże na południową półkulę wniosły od XV wieku duży wkład w poznanie południowej sfery nieba. W 1595 Pieter Keyser i Frederick de Houtman, w wyniku podróży na Sumatrę, oznaczyli 12 konstelacji południowych: Ptak Rajski, Żuraw, Mucha, Kameleon, Indianin, Trójkąt Południowy, Wąż Wodny, Złota Ryba, Paw, Feniks, Tukan, Ryba Latająca. Po raz pierwszy znalazły się one w atlasie Uranometria Johanna Bayera opublikowanym w roku 1603.\nNa początku XVII wieku Tycho Brahe wyodrębnił konstelację „Warkocz Bereniki” z gwiazdozbiorów Lwa i Panny.\nGdański astronom Jan Heweliusz dodał w swoim dziele Firmamentum, wydanym po śmierci astronoma w roku 1690, 11 nowych gwiazdozbiorów, z czego 7 utrzymało się do dziś (Psy Gończe, Jaszczurka, Mały Lew, Ryś, Lis, Tarcza (Sobieskiego), Sekstant).\nWreszcie w wyniku podróży na Przylądek Dobrej Nadziei w latach 1751 i 1753 francuski opat Nicolas-Louis de Lacaille dodał 14 konstelacji (Pompa, Rylec, Cyrkiel, Piec, Zegar, Góra Stołowa, Mikroskop, Węgielnica, Oktant, Malarz, Rzeźbiarz, Luneta, Kompas, Sieć). Podzielił też na trzy części (Rufa, Żagiel, Kil) znaną starożytnym konstelację Argo.\n\nOstateczny podział sfery niebieskiej na 88 gwiazdozbiorów oraz ich granice zatwierdziła w roku 1930 Międzynarodowa Unia Astronomiczna.\n\nZestawienie gwiazdozbiorów\n\nGwiazdozbiory okołobiegunowe północne\n\nGwiazdozbiory zimowe\n\nGwiazdozbiory wiosenne\n\nGwiazdozbiory letnie\n\nGwiazdozbiory jesienne\n\nGwiazdozbiory okołobiegunowe południowe\n\nZobacz też \n asteryzm\n astronomia\n gwiazdozbiory według nazw łacińskich\n gwiazdozbiory według rozmiarów\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n\n Gwiazdozbiory\n Nasze gwiazdozbiory\n Strona o gwiazdozbiorach\n Opis gwiazdozbiorów\n\n \nListy związane z astronomią"}
{"id": "plwiki:2019:1958 w informatyce", "text": "Kalendarium informatyczne 1958 roku\n\nstyczeń \n Powstaje język programowania ALGOL\n Bell Telephone Company prezentuje pierwsze modemy o prędkości 300 bit/s.\n\nluty\n\nmarzec\n\nkwiecień\n\nmaj\n\nczerwiec\n\nlipiec \n Przedstawiony zostaje komputer Sił Powietrznych USA – SAGE. Jest to pierwszy efektywny system kontroli lotów.\n\nsierpień\n\nwrzesień \n Budowa pierwszego, działającego układu scalonego – inżynier Jack Kilby w firmie Texas Instruments w USA. 12 września.\n Zbudowana i uruchomiona zostaje pierwsza w Polsce, w pełni działająca, Uniwersalna Maszyna Cyfrowa – XYZ.\n\npaździernik\n\nlistopad\n\ngrudzień\n\nZobacz też \n informatyka\n historia informatyki\n\nKalendarium informatyczne\nWydarzenia 1958"}
{"id": "plwiki:2026:1969 w informatyce", "text": "Kalendarium informatyczne 1969 roku \n Dennis Ritchie i Ken Thompson piszą w Bell Labs pierwszą wersję systemu Unix\n Powstaje firma Advanced Micro Devices\nKen Thompson i Denis Ritchie tworzą język programowania B\n\nstyczeń\n\nluty\n\nmarzec\n\nkwiecień \n 7 kwietnia – pierwszy dokument Request For Comments –\n\nmaj\n\nczerwiec\n\nlipiec\n\nsierpień\n\nwrzesień\n\npaździernik \n 29 października pierwsza transmisja w sieci ARPANET pomiędzy Uniwersytetem Kalifornijskim a Uniwersytetem Stanforda\n\nlistopad\n\ngrudzień\n\nZobacz też \n informatyka\n historia informatyki\n\nLinki zewnętrzne \n \n\nKalendarium informatyczne\nWydarzenia 1969"}
{"id": "plwiki:2050:1977 w informatyce", "text": "Kalendarium informatyczne 1977 roku \n pod koniec roku ukazują się pierwsze taśmy 1BSD, rozszerzenia Uniksa z UC Berkeley\n Larry Landweber z University of Wisconsin tworzy sieć TheoryNet, która połączyła przy użyciu poczty elektronicznej stu naukowców.\n\nstyczeń\n\nluty\n\nmarzec\n\nkwiecień\n\nmaj \n Awraham Lempel i Ja’akow Ziw publikują opis algorytmu Lempel-Ziv (LZ77), będącego podstawą wszystkich obecnie stosowanych metod słownikowej kompresji danych. Algorytm został uznany przez IEEE za jeden z kamieni milowych informatyki.\n\nczerwiec \n 5 czerwca – udostępnienie w sprzedaży Apple II\n\nlipiec\n\nsierpień\n\nwrzesień\n\npaździernik\n\nlistopad \n 21 listopada – wydana zostaje specyfikacja e-mail ()\n\ngrudzień\n\nZobacz też \n informatyka\n historia informatyki\n\nLinki zewnętrzne \n \n\nKalendarium informatyczne\nWydarzenia 1977"}
{"id": "plwiki:2055:1965 w informatyce", "text": "Kalendarium informatyczne 1965 roku \n J. E. Bresenham publikuje opis algorytmu rasteryzacji odcinków\n\nstyczeń\n\nluty\n\nmarzec\n\nkwiecień \n 19 kwietnia – Gordon E. Moore publikuje w amerykańskim czasopiśmie Electronics Magazine artykuł pod tytułem Cramming more components onto integrated circuits, w którym przedstawia po raz pierwszy Prawo Moore'a\n\nmaj\n\nczerwiec\n\nlipiec\n\nsierpień\n\nwrzesień\n\npaździernik\n\nlistopad\n\ngrudzień\n\nZobacz też \n informatyka\n historia informatyki\n\nKalendarium informatyczne\nWydarzenia 1965"}
{"id": "plwiki:2056:1964 w informatyce", "text": "Kalendarium informatyczne 1964 roku \n John George Kemeny i Thomas E. Kurtz z Dartmouth College opracowują język programowania BASIC.\n wyprodukowano pierwszy na świecie superkomputer CDC 6600 zaprojektowany przez Seymoura Craya\n Bill English na podstawie projektu Douglasa Engelbarta konstruuje prototyp myszy komputerowej\n pierwszy wielkoskalowy system komputerowy pracujący w trybie on-line i w czasie rzeczywistym SABRE (Semi Automatic Business Research Environment), system rezerwacji biletów.\n w raporcie On Distributed Communications Networks Paula Barana z RAND Corporation znajduje się propozycja decentralizacji sieci komputerowej, co pozwoli na jej działanie nawet w przypadku awarii jej części.\n\nstyczeń\n\nluty\n\nmarzec\n\nkwiecień \n 7 kwietnia – firma IBM ogłasza wprowadzenie nowej rodziny komputerów typu mainframe pod nazwą System/360\n\nmaj\n\nczerwiec\n\nlipiec\n\nsierpień\n\nwrzesień\n\npaździernik\n\nlistopad\n\ngrudzień\n\nZobacz też \n informatyka\n historia informatyki\n\nKalendarium informatyczne\nWydarzenia 1964"}
{"id": "plwiki:2058:1962 w informatyce", "text": "Kalendarium informatyczne 1962 roku \n Charles Hoare opracowuje algorytm quicksort\n powstała pierwsza polska gra komputerowa – Marienbad\n\nstyczeń\n\nluty \n Spacewar! – gra komputerowa stworzona przez Steve'a Russella na komputerze DEC PDP-1\n\nmarzec\n\nkwiecień\n\nmaj\n\nczerwiec\n\nlipiec\n\nsierpień\n\nwrzesień\n\npaździernik \n 11 października – firma IBM wprowadza na rynek komputer typu mainframe: IBM 1440\n\nlistopad\n\ngrudzień\n\nZobacz też \n informatyka\n historia informatyki\n\nKalendarium informatyczne\nWydarzenia 1962"}
{"id": "plwiki:2069:Heroina", "text": "Heroina, diacetylomorfina, diamorfina – organiczny związek chemiczny, półsyntetyczny opioid (diacetylowana pochodna morfiny) objęty Jednolitą konwencją o środkach odurzających z 1961 roku (wykazy I i IV). W Polsce jest na wykazach I-N i IV-N wykazu środków odurzających i substancji psychotropowych wydanego na podstawie Ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.\n\nPo raz pierwszy heroina została zsyntetyzowana w 1874 r. Wykazuje około 3–5-krotnie silniejsze działanie przeciwbólowe w przypadku podania dożylnego niż morfina, lecz krótsze. Heroina jest silnym agonistą receptorów opioidowych μ, δ, κ, podobnie jak jej endogenne odpowiedniki – endorfiny. Dzięki grupom acetylowym heroina szybciej niż morfina przechodzi przez barierę krew-mózg. W mózgu jest enzymatycznie metabolizowana do aktywnych terapeutycznie metabolitów: 6-mono-acetylo-morfiny (6-MAM) i morfiny, stąd można spotkać się w stosunku do heroiny z określeniem proleku. Jest bardzo silnym środkiem narkotycznym, który powoduje euforię i błogą apatię. Prowadzi u stosujących ją osób do rozwinięcia się uzależnienia psychicznego i fizycznego. Może być stosowana dożylnie, donosowo w postaci tabaczki lub palona (wdychanie oparów podgrzewanej heroiny). Ostatnia droga podania do ustroju nazywa się  i jest popularna w krajach azjatyckich. W niektórych krajach (Wielkiej Brytanii, Szwajcarii i Holandii) farmaceutyczna postać heroiny jest stosowana w leczeniu osób silnie od niej uzależnionych i nie reagujących na zastępczą terapię metadonem. W Wielkiej Brytanii heroina (diamorfina) w postaci chlorowodorku, pod nazwą handlową Diagesil, znajduje się w rejestrze dostępnych leków. Głównym wskazaniem do jej stosowania jest przewlekły ból u pacjentów będących w stanie agonalnym. W Polsce heroina nie jest stosowana w lecznictwie.\n\nOgólnie \nW postaci czystej heroina jest białą, sypką, bezwonną substancją o gorzkim smaku i temperaturze topnienia 173 °C. Zaliczana jest do grupy depresantów. Heroinę otrzymuje się poprzez acetylację morfiny, którą z kolei wyodrębnia się z opium – mleczka makowego, bądź z suszonej słomy makowej (makówka + ok. 15 cm łodygi), pochodzących z maku lekarskiego (Papaver somniferum). Heroina na czarnym rynku występuje w kilku formach:\n brown sugar – tania, zanieczyszczona odmiana heroiny w postaci zbrylonego proszku lub grudek o kolorze od beżowego do szaro-brązowego;\n kompot – tania „polska heroina” wytwarzana ze słomy makowej;\n „czysta heroina” – droga, wysoko przetworzona substancja o kolorze białym, do lekko beżowego o dużej zawartości heroiny.\nDo próbek z heroiną, dostępnych nielegalnie, dodawane są inne substancje w celu zwiększenia zysku ze sprzedaży. Domieszki oraz zanieczyszczenia wpływają na kolor ulicznej heroiny (od białego do ciemnobrązowego) oraz zmniejszają absorpcję przez błony śluzowe w przypadku wciągania heroiny przez nos.\nZawartość czystej substancji w heroinie sprzedawanej na ulicy waha się od 2% do 98%. Analiza heroiny w porcjach sprzedawanych przez dilerów na ulicy (najczęściej 100 miligramowe torebki) przeprowadzona przez FDA w 2005 wykazała zawartość czystej substancji od 7,3 do 75%.\n\nHistoria i odkrycie \nHeroina została odkryta przez brytyjskiego chemika – C.R. Aldera Wrighta w 1874 roku.\nAlder Wright eksperymentował z morfiną łącząc ją z różnymi kwasami w laboratorium znajdującym się w Medycznej Szkole Szpitala St. Mary w Londynie. Podczas gotowania bezwodnego alkaloidu morfiny z bezwodnikiem octowym na piecyku, otrzymał po kilku godzinach najsilniejszą acetylową pochodną morfiny – diacetylomorfinę. Następnie związek wysłał do F.M. Pierce’a z Owens College w Manchesterze do analizy.\nOtrzymał taką odpowiedź:\n\nHeinrich Dreser, chemik i pracownik laboratorium farmakologicznego koncernu Bayer w Elberfeldzie, zainteresował się substancją odkrytą przez angielskiego chemika. Zauważył, że diacetylomorfina jest dużo silniejsza od morfiny i dostrzegł w niej olbrzymi potencjał komercyjny, albowiem już od dawna poszukiwano środka, który mógłby zastąpić uzależniającą morfinę w leczeniu bólu oraz kaszlu w schorzeniach układu oddechowego, które wówczas gnębiły ludzkość, czyli w gruźlicy i zapaleniu płuc.\n\nPo raz pierwszy w laboratorium firmy Bayer zsyntetyzowano heroinę w 1897. Dokonał tego Felix Hoffmann – odkrywca aspiryny oraz reakcji chemicznej pozwalającej produkować ją na skalę przemysłową, podwładny Dresera – w 14 dni po zsyntetyzowaniu kwasu acetylosalicylowego.\nSam Dreser uparcie twierdził, że heroina była wynalazkiem firmy Bayer, a nie Aldera Wrighta. Dreser przetestował nową substancję na zwierzętach oraz współpracownikach i samym sobie. Wszyscy czuli się po jej zażyciu, jak to określili, heroicznie (niem. heroisch), stąd wzięła też swój początek nazwa nadana substancji przez pracowników koncernu Bayer.\n\nPodczas kongresu dla lekarzy Dreser opisał heroinę jako dziesięciokrotnie efektywniejszą w zwalczaniu kaszlu niż kodeina, a przy tym posiadającą zaledwie 1/10 jej działań ubocznych. Według Dresera heroina była: silniejsza od morfiny w zwalczaniu bólu, bezpieczna i nie powodowała uzależnień; krótko mówiąc „wonder drug”.\n\nW listopadzie 1898 heroina została zarejestrowana jako lek i została entuzjastycznie przyjęta przez przedstawicieli świata medycyny. W 1900 roku pismo The Boston Medical and Surgical Journal napisał, że posiada wiele zalet w porównaniu do morfiny, nie działa nasennie i nie ma obaw o powstanie uzależnienia. Dreser opublikował liczne artykuły na temat heroiny w czasopismach medycznych, rozpoczęto przeprowadzanie badań naukowych nad możliwością zastosowania heroiny w leczeniu astmy, zapalenia oskrzeli i gruźlicy. Koncern rozesłał tysiące próbek, z etykietką przedstawiającą lwa i globus, do lekarzy w Europie i Stanach Zjednoczonych.\n\nW 1899 roczna produkcja heroiny przez firmę Bayer wynosiła 1 tonę. Lek był eksportowany do 23 krajów. Szczególnie popularna stała się w USA w syropach przeciwkaszlowych. Na rynku znajdowały się różne postacie leków z heroiną: pastylki, tabletki, rozpuszczalne sole oraz eliksiry.\n\nCoraz częściej zaczęły pojawiać się pierwsze głosy krytyczne. W 1902 francuscy i amerykańscy naukowcy zaczęli donosić o przypadkach uzależnienia – heroinizmu. Do szpitali w Nowym Jorku, Filadelfii i innych miast wschodniego wybrzeża USA zgłaszały się osoby uzależnione. Zanotowano również przypadki „rekreacyjnego stosowania heroiny”. Te osoby często sprzedawały metalowe odpady jako surowce wtórne, aby pokryć koszty nielegalnego zakupu heroiny. W języku pojawiło się określenie junkies. W 1914 stosowanie heroiny nieprzepisanej przez lekarza zostało uznane w USA za sprzeczne z prawem. W 1919 sąd amerykański uznał przepisywanie przez lekarzy heroiny na receptę dla osób uzależnionych za nielegalne."}
{"id": "plwiki:2080:Hel", "text": "Polska:\n Hel – potocznie: Mierzeja Helska\n Hel – miasto \n Hel – stacja kolejowa w Helu\n Hel – gromada\n Hel – dawna gmina\n\nInne:\n hel – pierwiastek chemiczny z grupy gazów szlachetnych\n Hel – polski statek (drobnicowiec) zbudowany w 1935 roku\n Hel – bogini w mitologii nordyckiej\n Hel – szwedzka grupa muzyczna\n Hel – planetoida\n Hel – polski dramat psychologiczny z 2009\n Hel – polski thiller z 2015\n HEL – kod międzynarodowego lotniska w Helsinkach\n\nZobacz też \n Hell\n Latarnia Morska Hel\n Rejon Umocniony Hel"}
{"id": "plwiki:2100:Helen Keller", "text": "Helen Adams Keller (ur. 27 czerwca 1880 w Tuscumbii, zm. 1 czerwca 1968 w Westport) – amerykańska głuchoniewidoma pisarka, pedagog i działaczka społeczna. Była pierwszą osobą głuchoniewidomą, która uzyskała tytuł Bachelor of Arts. Historia Helen Keller i jej nauczycielki, Anne Sullivan, stała się sławna dzięki autobiografii Helen Keller, „Historia mojego życia” oraz jej adaptacji filmowej, „Cudotwórczyni”. W miejscu jej domu rodzinnego w West Tuscumbia, w Alabamie, znajduje się obecnie muzeum i organizowany jest dorocznie Dzień Helen Keller. Dzień jej urodzin, 27 czerwca, obchodzony jest w Pensylwanii jako Dzień Helen Keller, a stulecie jej urodzin zostało uczczone proklamacją prezydenta Jimmy’ego Cartera.\n\nW 1964 prezydent Lyndon B. Johnson odznaczył ją Prezydenckim Medalem Wolności. W 1971 została zaliczona do Alabama Women’s Hall of Fame, a wraz z utworzeniem Alabama Writers Hall of Fame jej nazwisko znalazło się tam jako jedno z pierwszych dwunastu.\n\nŻyciorys \n\nHelen Adams Keller urodziła się 27 czerwca 1880 w Tuscumbia, Alabama. Jej rodzina mieszkała w gospodarstwie Ivy Green, które dziadek Heleny zbudował dziesiątki lat wcześniej. Miała czworo rodzeństwa: Mildred Campbell (Keller) Tyson i Phillip Brooks Keller oraz dwóch starszych przyrodnich braci z wcześniejszego małżeństwa ojca, Jamesa McDonalda Kellera i Williama Simpsona Kellera.\n\nJej ojciec, Arthur Henley Keller (1836–1896), spędził wiele lat jako redaktor „Tuscumbia North Alabamian” i służył jako kapitan w Armii Konfederacji. Jej matka, Catherine Everett (Adams) Keller (1856–1921), znana jako „Kate”, była córką Charlesa W. Adamsa, generała konfederatów. Jej ojcowski rodowód wywodzi się od Caspera Kellera, pochodzącego ze Szwajcarii. Jeden ze szwajcarskich przodków Helen był pierwszym nauczycielem głuchych w Zurychu. Keller zastanawiała się nad tym zbiegiem okoliczności w swojej pierwszej autobiografii, stwierdzając, że „nie ma króla, który nie miał niewolnika wśród swoich przodków i żadnego niewolnika, który nie miał króla wśród swoich”.\n\nW wieku 19 miesięcy Keller zachorowała na nieznaną chorobę opisywaną przez lekarzy jako „ostre przekrwienie żołądka i mózgu”, które mogły być szkarlatyną lub zapaleniem opon mózgowych. Choroba sprawiła, że była zarówno głucha, jak i niewidoma. Żyła, jak wspomniała w swojej autobiografii, „na morzu w gęstej mgle”.\n\nW tym czasie Keller umiała się trochę porozumiewać z Martą Washington, sześcioletnią córką rodzinnego kucharza, która zrozumiała jej znaki. W wieku siedmiu lat, Keller miała ponad 60 domowych znaków do komunikowania się z rodziną i potrafiła odróżnić ludzi poprzez wibracje ich kroków.\n\nW 1886 r. matka Helen Keller, zainspirowana amerykańskimi notatkami Charlesa Dickensa o udanej edukacji innej głuchej i niewidomej kobiety, Laury Bridgman, wysłała młodą Helenę, w towarzystwie ojca, do lekarza J. Juliana Chisolma, specjalisty ds. oczu, uszu, nosa i gardła w Baltimore, w celu uzyskania pomocy. Chisolm skierował Keller do Alexandra Grahama Bella, który wówczas pracował z głuchymi dziećmi. Bell poradził im, aby skontaktowali się z Instytutem Perkinsa dla Niewidomych, szkołą, w której kształciła się Bridgman. Michael Anagnos, dyrektor szkoły, poprosił 20-letnią byłą niedowidzącą studentkę Anne Sullivan o zostanie instruktorką Heleny Keller. Był to początek 49-letniego związku, podczas którego Sullivan została guwernantką Heleny Keller, a ostatecznie jej towarzyszką.\n\nPod opieką Sullivan Helen robiła ogromne postępy. Nauczyła się alfabetu Braille’a i studiowała w Horace Mann School for the Deaf (w Bostonie). Uzyskała bakalaureat magna cum laude w Radcliffe College i zdobyła znajomość kilku języków. Prowadziła działalność naukową i społeczną.\n\nHelen Keller poświęciła życie innym osobom niepełnosprawnym. Napisała wiele książek, z których najsławniejsza to The Story of My Life (1902), wydana po polsku w 1904 pt. Historia mego życia.\n\nKeller angażowała się w wiele inicjatyw społeczno-politycznych. Była członkinią Socjalistycznej Partii Ameryki i związku zawodowego Robotników Przemysłowych Świata. Działała na rzecz praw wyborczych kobiet, praw pracowniczych, socjalizmu i antymilitaryzmu.\n\nPochowana w Katedrze Narodowej w Waszyngtonie.\n\nSztuka Williama Gibsona oparta na życiu Keller i Sullivan zdobyła Nagrodę Tony (1960), została też sfilmowana (po raz pierwszy w 1962 – Cudotwórczyni).\n\nPrzypisy \n\nAbsolwenci Uniwersytetu Harvarda\nAmerykańscy pisarze XX wieku\nDziałacze amerykańskich partii politycznych\nOdznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności\nNiewidomi pisarze\nPochowani w Waszyngtonie\nSocjaliści\nUrodzeni w 1880\nZmarli w 1968"}
{"id": "plwiki:2110:Gwiazdozbiór Hydry", "text": "Hydra (łac. Hydra, dop. Hydrae, skrót Hya) – największy pod względem powierzchni gwiazdozbiór, po podziale Okrętu Argonautów, spośród wszystkich 88 i rozciąga się na ponad 1/4 drogi dookoła nieba. Głowa Hydry leży na południe od Raka i trochę na północ od równika niebieskiego, a ogon między Wagą i Centaurem, na południowej półkuli. Ptolemeusz umieścił go na swojej liście czterdziestu ośmiu konstelacji. Pomimo swojej wielkości Hydra nie ma wielu ciekawych obiektów, poza sześcioma gwiazdami tworzącymi jej głowę. W Polsce widoczny wiosną. Liczba gwiazd widocznych nieuzbrojonym okiem: około 130.\n\nMity i legendy \nHydra nie była znana do czasów hellenistycznych. Nazwa pochodzi od Hydry lernejskiej, mitycznego potwora, z którym walczył Herakles podczas drugiej ze swych prac, pokonując ją w końcu dzięki pomocy łucznika Jolaosa. W mitologii greckiej Hydra była śmiertelnie groźnym potworem zamieszkującym bagna w pobliżu miasta Lerna. Przemierzała łąki w tych okolicach, żywiąc się bydłem i siejąc postrach wśród mieszkańców wsi. Heros miał trudne zadanie, ponieważ za każdym razem na miejscu odciętej głowy wyrastały dwie kolejne. Jolaos, woźnica rydwanu Heraklesa, pospieszył z pomocą, podpalił zagajnik i płonącą gałęzią przypalał miejsca po każdej odciętej przez herosa głowie, zapobiegając tym samym ich odradzaniu się. Podczas zmagań do Hydry dołączył krab Karkinos, by pomóc i zaatakował piętę Heraklesa, ale ten zdusił go stopą; później został upamiętniony jako gwiazdozbiór Raka. W końcu heros ściął także nieśmiertelną głowę i przycisnął ją kamieniem. Mimo iż Hydra miała dziewięć głów, na niebie jest przedstawiona z jedną, prawdopodobnie z tą nieśmiertelną. W wyniku tej walki heros zdobył zatrute we krwi hydry strzały, na które nie było odtrutki. W 1799 francuski astronom Joseph Jérôme de Lalande utworzył nową konstelację, którą nazwał Felis (Kot), używając części gwiazd ogona Hydry i kilku z sąsiedniego gwiazdozbioru Pompy, ale ta modyfikacja się nie przyjęła. Istnieje alternatywna historia Hydry, wiążąca się z opisem gwiazdozbiorów Kruka i Pucharu.\n\nGwiazdy Hydry \nHydra, rozpościerając się na czwartej części nieba od Raka do Centaura, jest największym z gwiazdozbiorów, ale znaleźć ją niełatwo. Przy dobrych warunkach można raczej bez trudu odszukać na południe od Raka asteryzm „głowy”, złożony z gwiazd trzeciej i czwartej wielkości, ale reszta powyginanej grupy to niewiele więcej niż wstążka bladych punkcików.\n Najjaśniejszą gwiazdą w tym gwiazdozbiorze jest Alfa Hydrae (α Hya) – Alphard, co oznacza „samotna” i nazwa odzwierciedla położenie gwiazdy w pustym obszarze nieba. Jest pomarańczowym olbrzymem o jasności 1,99 i leży w odległości 177 lat świetlnych.\n Ciekawy układ podwójny wizualny to ε Hya (Ashlesha) o okresie obiegu około 1000 lat. Para gwiazd o jasności 3,4m i 6,7m oddalona jest od siebie o zaledwie trzy sekundy kątowe, więc ich rozdzielenie za pomocą teleskopu nie jest łatwe. Gwiazda znajduje się „w głowie”, pod gwiazdozbiorem Raka.\n Na zachód od Alpharda znajduje się układ wielokrotny 27 Hya. Drugą gwiazdę układu o jasności 7m zobaczymy już za pomocą lornetki, obok znajduje się trzecia o jasności 11m, do której dostrzeżenia konieczny jest teleskop. W Hydrze jest kilka innych układów wielokrotnych – na przykład 54 Hya, N Hya czy też Struve 1270.\n Na granicy z gwiazdozbiorem Panny znajduje się gwiazda zmienna R Hya – obiekt typu Mira Ceti, pulsujący czerwony olbrzym, który z okresem 389 dni zmienia swoją jasność w przedziale 3,2-11m. Jest to stara i relatywnie chłodna gwiazda, wyrzucająca w przestrzeń gaz i pył. Ponieważ gwiazda porusza się z prędkością 50 km/s, wyrzucany przez nią materiał zderza się z otaczającym ją ośrodkiem międzygwiazdowym, tworząc w rezultacie falę uderzeniową.\n Z kolei na granicy z gwiazdozbiorem Kruka znajduje się V Hya, świecąca czerwonym blaskiem, jedna z najbardziej czerwonych gwiazd na niebie. Jest to również gwiazda zmienna typu Mira Ceti u kresu swojego istnienia, tuż przed odrzuceniem otoczki w postaci mgławicy planetarnej. Jej regularne obserwacje prowadzone są od początku XX wieku. Od tego czasu jej jasność zmieniała się w granicach 6-13,5m. Na zmiany z okresem 530 dni nałożone są pociemnienia powtarzające się co 15-20 lat, spowodowane najpewniej wyrzucaniem przez gwiazdę większej ilości pyłu. Wykonywane w tym okresie podczerwone obserwacje wykazują obecność węgla cząsteczkowego (C2).\n\nInteresujące obiekty \nDla amatorów najliczniejszymi interesującymi obiektami są galaktyki, ale ze względu na olbrzymie rozmiary konstelacji są tam obecne niemal wszystkie typy obiektów.\n M 48 (NGC 2548) to gromada otwarta leżąca na granicy z Jednorożcem, w odległości około 1500 lat świetlnych. Zawiera około 100 gwiazd. Ma rozmiar większy od Księżyca w pełni. W pierwszym katalogu Messiera jej położenie było błędnie oznaczone; poprawki dokonała Caroline Herschel (aż o pięć stopni).\n Nisko na południu – na granicy z Centaurem znajduje się galaktyka M 83 (NGC 5236, Południowy Wiatraczek). Jest to jasna galaktyka spiralna z poprzeczką, jedna z najbliższych Drogi Mlecznej. Znajduje się w odległości około 15 milionów lat świetlnych, jej średnica na niebie jest równa niemal połowie średnicy Księżyca. Jej duże blade halo zawiera jaśniejszą poprzeczkę w okolicy centrum i jaśniejsze jądro. W doskonałych warunkach dwa ramiona spiralne można zobaczyć za pomocą 20-centymetrowego teleskopu. Należy do grupy galaktyk Centaura. W XX wieku zaobserwowano  w tej galaktyce aż sześć supernowych.\n Natomiast galaktyka spiralna NGC 2590, oglądana przez niewielki teleskop przypomina rozmytą gwiazdę.\n Na wschodzie pod μ Hya znajduje się mgławica planetarna NGC 3242 zwana Duchem Jowisza, leży w środkowej części gwiazdozbioru. Została odkryta w XVIII wieku przez angielskiego astronoma Williama Herschela. Obiekt o jasności 8,6m jest mgławicą o dużych rozmiarach (25 sekund kątowych), zwłaszcza biorąc pod uwagę, że znajduje się w odległości 1400 lat świetlnych. W 15-centymetrowym teleskopie wygląda jak mały dysk o lazurowej barwie, mniej więcej wielkości Jowisza; przy dużych powiększeniach przypomina oko.\n NGC 3309 i NGC 3311 są największymi i najjaśniejszymi galaktykami w centrum Abell 1060, wielkiej gromady galaktyk, z których ponad dziesięć można zobaczyć w postaci mgiełki przez 20-centymetrowy teleskop.\n W pobliżu Puchara znajduje się M68, duża, częściowo rozdzielona na gwiazdy, nieskoncentrowana gromada otwarta. Oddalona jest o około 30 tys. lat świetlnych. Tę gromadę należy obserwować z zastosowaniem teleskopu.\n Zdeformowana galaktyka spiralna ESO 510-G13 pokazuje pofałdowany dysk.\n W Hydrae – gwiazda zmienna typu Mira Ceti"}
{"id": "plwiki:2137:Hormony zwierzęce", "text": "Hormony (od  hormao – rzucam się naprzód, pędzę) – związki chemiczne wydzielane przez gruczoły lub tkanki układu hormonalnego. Funkcją hormonów jest regulacja czynności i modyfikacja cech strukturalnych tkanek leżących w pobliżu miejsca jego wydzielania lub oddalonych, do których dociera poprzez krew (wyjątkiem są tzw. hormony lokalne). Istnieją także takie hormony, które wywierają wpływ na funkcjonowanie wszystkich tkanek organizmu.\n\nGałąź medycyny zajmująca się schorzeniami układu hormonalnego to endokrynologia.\n\nHormony są wydzielane do krwi lub limfy organizmów przez pewne gruczoły, które z tego względu bywają określane mianem dokrewnych, a układ hormonalny – układem dokrewnym.\n\nOdkrycie i nadanie nazwy \nPierwszym hormonem wyizolowanym z organizmu i otrzymanym w stanie krystalicznym była adrenalina, której odkrywcą jest krakowski fizjolog Napoleon Cybulski. Uzyskał ją w roku 1901 japoński naukowiec Jokichi Takamine. Trzy lata po wyizolowaniu adrenaliny niemiecki aptekarz Friedrich Stolz zsyntetyzował ją na drodze chemicznej. Wydarzenie to było początkiem odkryć kolejnych hormonów, ich syntezy oraz produkcji związków niewystępujących naturalnie w organizmie, ale działających podobnie do hormonów. Odkrycia te były przełomowe dla rozwoju wiedzy o przyczynach i przebiegu chorób wewnętrznych i pozwoliło na ich skuteczne leczenie.\n\nNazwę hormony dla produktów gruczołów wydzielania wewnętrznego po raz pierwszy zastosował angielski fizjolog Ernest Starling, w 1905 roku.\n\nDziałanie hormonów \nOgólnie działanie hormonów polega na aktywacji lub dezaktywacji pewnych mechanizmów komórkowych w tkankach docelowych (narządach docelowych). Na przykład insulina tak wpływa na komórki, że aktywuje mechanizmy pobierania glukozy, co powoduje spadek stężenia glukozy we krwi. Aktywacja lub dezaktywacja odbywa się przez łączenie ze specyficznymi błonowymi lub wewnątrzkomórkowymi receptorami.\n\nWiele hormonów ma działanie wzajemnie antagonistyczne – np. insulina i glukagon. Insulina powoduje spadek stężenia glukozy we krwi, a glukagon wzrost jej stężenia.\n\nHormony tropowe \n\nWśród hormonów można wyróżnić grupę, której zadaniem jest regulacja czynności innych hormonów. Na przykład hormon tyreotropowy (TSH) wydzielany przez przedni płat przysadki mózgowej wpływa na zwiększenie wydzielania hormonów tarczycowych – tyroksyny, a także trójjodotyroniny. Poza tym TSH wpływa na zwiększenie ukrwienia gruczołu tarczowego, a także taką przebudowę strukturalną pęcherzyków tarczycowych, która pozwala sprostać wymogom zwiększonej czynności hormonalnej. Tę grupę nadrzędnych \"nadzorców\" nad innymi gruczołami dokrewnymi nazywamy hormonami tropowymi.\n\nNad hormonami tropowymi kontrolę sprawuje wyższe piętro nadzoru. Znajduje się ono w części mózgu nazywanej podwzgórzem. Podwzgórze produkuje hormony uwalniające i hamujące, które wpływają na wzrost lub spadek wydzielania hormonów tropowych produkowanych przez przysadkę. I tak, istnieje tyreoliberyna powodująca uwalnianie (zwiększenie wydzielania) hormonu tropowego – TSH (hormon tyreotropowy), a także somatostatyna, która zmniejsza wydzielanie hormonu wzrostu przez komórki przysadki mózgowej.\n\nMechanizm uwalniania \nOgólnym mechanizmem działającym w obrębie układu hormonalnego jest ujemne sprzężenie zwrotne. Produkt wydzielany przez dany gruczoł dokrewny, np. tarczycę – czyli tyroksyna (T4) (a także bezpośrednio trójjodotyronina), wpływa hamująco na gruczoł dokrewny nadzorczy czyli przysadkę mózgową. Powoduje to spadek wydzielania TSH przez przysadkę i z kolei hormonów tarczycy. Spadek nie może przekroczyć pewnej określonej granicy, gdyż wówczas ujemny wpływ maleje, co pozwala na ponowne produkowanie większych ilości TSH. Jest to element homeostazy i system ten działając we wzajemnym sprzężeniu, utrzymuje równowagę hormonalną organizmu.\n\nKontrowersje w sprawie definicji \nOd czasu odkrycia pierwszych hormonów, pojęcie to dość znacznie się rozmyło. Nie ma już tak ściśle ustalonych substancji hormonalnych, odkryto substancje działające parakrynnie i autokrynnie, to znaczy na okoliczne tkanki lub na tkanki w miejscu wytwarzania. Hormony należą do różnych klas związków chemicznych i nie zawsze są wytwarzane przez gruczoł, wystarczy tkanka lub grupa wyspecjalizowanych komórek. Zatarł się też podział na witaminy i hormony – aktywną postać witaminy D3 (1,25-dihydroksycholekalcyferol), można uznać za hormon, a jej produkcja przebiega kolejno w skórze, wątrobie i nerkach.\n\nGruczoły dokrewne i ich hormony (u człowieka)\n\npodwzgórze \n tyreoliberyna (TRH)\n gonadoliberyna (GnRH)\n somatoliberyna (GHRH)\n kortykoliberyna (CRH)\n somatostatyna (GIH)\n prolaktostatyna inaczej dopamina (PIH)\n melanostatyna\n wazopresyna\n oksytocyna\n\nprzysadka mózgowa: płat przedni (adenohypophysis) \n somatotropina (GH), (STH), hormon wzrostu.\n prolaktyna (PRL)\n hormon adrenokortykotropowy (ACTH)\n hormon tyreotropowy (TSH)\n hormon folikulotropowy (FSH)\n hormon luteinizujący (LH)\n hormon lipotropowy (LPH)\n\nprzysadka mózgowa: płat tylny (neurohypophysis) \nPłat tylny – nerwowy przysadki nie produkuje hormonów, jedynie gromadzi hormony wyprodukowane w podwzgórzu:\n oksytocynę\n wazopresynę (hormon antydiuretyczny, ADH, VP)\n\nszyszynka \n melatonina (zegar biologiczny)\n\ngruczoł tarczowy \nHormony tarczycy:\n tyroksyna (T4)\n trójjodotyronina (T3)\n kalcytonina\n\ngruczoły przytarczyczne \n parathormon (PTH)\n\nserce – przedsionki \n przedsionkowy peptyd natriuretyczny (ANP)\n\nwątroba \n Insulinopodobny czynnik wzrostu (IGF)\n angiotensynogen\n trombopoetyna\n\ntrzustka (wyspy Langerhansa) \n insulina (regulacja stężenia glukozy we krwi)\n glukagon (regulacja stężenia glukozy we krwi)\n somatostatyna\n polipeptyd trzustkowy\n\nnadnercza: kora nadnerczy \n glikokortykoidy\n mineralokortykoidy\n Androgeny\n dehydroepiandrosteron\n kortyzol\n kortykosteron\n\nnadnercza: rdzeń nadnerczy \n adrenalina (epinefryna)\n noradrenalina (norepinefryna)\n\nnerki \n erytropoetyna (EPO)\n kalcytriol\n\ntkanka tłuszczowa \n leptyna\n\njądra \n Androgeny\n testosteron (reguluje aktywność gruczołów płciowych)\n\njajniki \n estrogeny (regulują aktywność gruczołów płciowych):\n estron\n estradiol\n estriol\n\n progesteron\n relaksyna\n\nłożysko \n progesteron\n gonadotropina kosmówkowa (HCG)\n estriol\n testosteron\n laktogen łożyskowy\n\ngrasica \n tymozyna\n tymopoetyna\n tymulina\n\njądra szwu \n serotonina\n\nżołądek \n\n grelina\n\njelito cienkie \n\n peptyd YY\n\nZobacz też \n\n neuroprzekaźnik, cytokiny\n hormony roślinne\n\nLinki zewnętrzne \n  Karolina Głowacka i Alicja Puścian, Fakty i mity o hormonach – jak bardzo zależy od nich nasze zdrowie i zachowanie?, kanał „Radio Naukowe” na YouTube, 17 sierpnia 2023 [dostęp 2023-09-21]."}
{"id": "plwiki:2141:Hydrazyna", "text": "Hydrazyna, diazan,  – nieorganiczny związek chemiczny zbudowany z dwóch połączonych ze sobą wiązaniem N–N grup aminowych. Jest to silnie trująca, bezbarwna, łatwopalna, żrąca, higroskopijna ciecz, dymiąca na powietrzu.\n\nBudowa cząsteczki \nCząsteczka hydrazyny zbudowana jest z dwóch połączonych ze sobą identycznych grup aminowych. Pomimo tego wykazuje ona duży moment dipolowy (1,85 D w fazie gazowej), co świadczy o tym, że występuje ona głównie w konformacji gauche, w której obie grupy aminowe są skręcone o ok. 90–95° w stosunku do symetrycznej konformacji naprzeciwległej.\n\nOtrzymywanie \nHydrazynę otrzymuje się poprzez utlenianie amoniaku podchlorynami:\n  + NaClO →  + NaOH\n  +  + NaOH →  + NaCl +\n\nWłaściwości \n\nWodne roztwory hydrazyny mają charakter słabo zasadowy:\n  +  ⇄  + \n\nStała dysocjacji w 25 °C:\n Kb = 1,3\n pK = 8,1\n\nJest więc zasadą około dziesięciokrotnie słabszą od amoniaku (Kb = 1,78; pK 9,25).\n\nStała dysocjacji pKb dla innych temperatur:\n\nZastosowanie \n\nHydrazyna znajduje zastosowanie jako paliwo rakietowe. Jest używana również do napędzania okrętów podwodnych. Stosuje się ją także jako surowiec w syntezie organicznej, jest reduktorem, a także odczynnikiem do wykrywania aldehydów, ketonów i cukrów.\n\nJest odczynnikiem do sekwencjonowania DNA metodą Maxama-Gilberta. Używana razem z piperydyną zrywa DNA przy cytozynie, natomiast z piperydyną i chlorkiem sodu zrywa DNA przy tyminie.\n\nZagrożenia \nW badaniach na zwierzętach wykazuje właściwości rakotwórcze (wchłania się również przez skórę). Hydrazyna i jej pochodne to silne reduktory. Związek ten w obecności utleniaczy może gwałtownie wybuchnąć. Ryzyko wybuchu występuje także w obecności metali.\n\nJest łatwopalna i żrąca, jest również silną trucizną.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nPaliwa rakietowe\nReduktory\nNieorganiczne związki azotu\nZwiązki wodoru"}
{"id": "plwiki:2156:Hymn Szwecji", "text": "Szwecja jest krajem, który ma dwa hymny: królewski i narodowy. Słowa pierwszego z nich „Ur svenska hjärtans djup en gång” napisał Carl Vilhelm August Strandberg, muzykę skomponował Otto Lindblad. \n\nHymn narodowy „Du gamla, du fria” powstał w 1844 roku. Autorem tekstu jest Richard Dybeck, etnograf i balladzista, który oparł muzykę na szwedzkiej melodii ludowej. Pod koniec XIX wieku pieśń zyskała tak dużą popularność, że była uważana za hymn narodowy. Z czterech zwrotek zwykle śpiewa się dwie pierwsze.\n\nW tłumaczeniu słowo „Nord(en)” zastąpiono słowem „Północ”, jednakże w oryginalnym tekście wyraz „Nord” nie oznacza kierunku geograficznego, a raczej obszar obejmujący kraje Skandynawskie.\n\nTekst\n\nZobacz też \n Ur svenska hjärtans djup en gång \n godło Szwecji \n flaga Szwecji\n\nPrzypisy \n\nSzwecji\nPolityka Szwecji\nSymbole narodowe Szwecji"}
{"id": "plwiki:2158:Hel (pierwiastek)", "text": "Hel (He, ) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 2, z grupy helowców (gazów szlachetnych) w układzie okresowym. Jest po wodorze drugim najbardziej rozpowszechnionym pierwiastkiem we wszechświecie, jednak na Ziemi występuje wyłącznie w śladowych ilościach.\n\nHel stanowi ok. 23% masy wszystkich pierwiastków we Wszechświecie i na Słońcu. W skorupie ziemskiej jego zawartość wynosi 5,5 ppb (5,5%) w/w, natomiast w atmosferze – 5 ppm (5%) v/v. Pochodzi głównie z rozpadu jąder promieniotwórczych w naturalnych szeregach promieniotwórczych. W większych stężeniach występuje w gazie ziemnym. W złożach w Stanach Zjednoczonych jego zawartość dochodzi do 1%, w Europie ilość ta jest bardzo mała (z wyjątkiem Polski – do 3%). Praktycznie cały hel, który mógł pierwotnie być na Ziemi, z powodu niereaktywności nie związał się w żaden związek i uleciał z atmosfery w Kosmos.\n\nWystępuje w postaci dwóch trwałych izotopów –  i . Znanych jest także kilka syntetycznych izotopów nietrwałych (T½ poniżej 1 sekundy), z których najbardziej stabilne są  i .\n\nHel jest najmniej aktywnym pierwiastkiem chemicznym, z najwyższą spośród pierwiastków energią jonizacji (24,59 eV). Znane są jego związki metastabilne (np. HHeF, (HeO)(CsF) i LiHe) i krótko żyjące cząsteczki HeNe i jony  oraz . Tworzy też stabilne stałe związki międzycząsteczkowe, np. NeHe2 i \nHe@H2O. Na przełomie 2016/2017 doniesiono o otrzymaniu pierwszego stałego związku helu, Na2He, który jest trwały termodynamicznie pod ciśnieniem powyżej 113 GPa (ok. 1,1 atm). Tworzy kryształy o strukturze fluorytu.\n\nNie ma żadnego znaczenia biologicznego.\n\nOdkrycie helu \nHel odkryto najpierw na Słońcu, później na Ziemi. Podczas całkowitego zaćmienia Słońca, które miało miejsce 18 sierpnia 1868 roku i było widoczne w Indiach, astronom Pierre Janssen, badając widmo korony słonecznej, zaobserwował pomarańczowy prążek odpowiadający długości fali 587,6 nm, którego nie można było przypisać do żadnego spośród znanych wówczas pierwiastków. Ten sam prążek w widmie Słońca zaobserwował 20 października 1868 r. angielski astronom Norman Lockyer. Lockyer i angielski chemik Edward Frankland nadali nowemu pierwiastkowi – emitującemu falę o długości 587,6 nm – nazwę helium od greckiego boga słońca – Heliosa. Przez wiele lat hel był uważany za pierwiastek, który występuje na Słońcu, ale nie występuje na Ziemi. W roku 1895 William Ramsay otrzymał hel po potraktowaniu kleweitu (rudy uranowej) kwasem siarkowym. Ramsay przesłał próbkę gazu do Williama Crookesa i Normana Lockyera, którzy zidentyfikowali hel.\n\nHel stały \nHel jako jedyny pierwiastek pozostaje ciekły nawet w temperaturze zera bezwzględnego (pod ciśnieniem atmosferycznym) i zestala się dopiero w podwyższonym ciśnieniu. Ma najniższą temperaturę krzepnięcia spośród pierwiastków: < 0,95 K (pod ciśnieniem 26 atm). W zależności od ciśnienia hel w stanie stałym może zmieniać objętość o 30%. W temperaturze poniżej 0,2–0,4 K hel stały przechodzi przemianę fazową do formy o właściwościach nadciekłych („hel nadstały”).\n\nZastosowania helu \n Hel w postaci ciekłej jest używany do chłodzenia, gdy potrzebne są ekstremalnie niskie temperatury, ze względu na bardzo niską temperaturę wrzenia. Stosuje się go m.in. do chłodzenia nadprzewodników.\n Jako najlżejszy gaz bezpieczny (niepalny) był stosowany do wypełniania statków powietrznych lżejszych od powietrza, czyli aerostatów (balony, sterowce). \n \n Hel jest używany jako gaz napędowy w balonach do kontrapulsacji wewnątrzaortalnej (cewnik zakończony balonem wprowadzany jest do aorty najczęściej przez tętnicę udową, napełnianie i opróżnianie balonu gazem zgodnie z rytmem serca wspomaga niewydolne krążenie).\n Hel w mieszaninie z tlenem może być używany do wentylacji mechanicznej pacjentów z ciężką obturacją oskrzeli. Hel ma znacznie mniejszą gęstość niż azot. Zastąpienie azotu helem obniża liczbę Reynoldsa i zmienia charakter przepływu gazów w drogach oddechowych z turbulentnego na laminarny, co istotnie obniża opory przepływu. Metoda ma charakter eksperymentalny i nie została wdrożona do powszechnej praktyki klinicznej.\n Hel dostarczony do płuc powoduje zmianę wysokości głosu, ponieważ częstość drgań strun głosowych w komorze rezonansowej, jaką jest krtań, zależy od gęstości ośrodka, w którym te drgania zachodzą (prędkość dźwięku w helu jest ok. 3 razy większa niż w powietrzu). Przeciwny efekt ma wdychanie sześciofluorku siarki. Wdychanie większych ilości helu może prowadzić do utraty przytomności, a nawet śmierci.\n Hipotetycznie izotop  może zostać wykorzystany w kontrolowanej reakcji termojądrowej z deuterem do uzyskiwania energii bez powstawania niepożądanych odpadów promieniotwórczych. Na Ziemi  występuje jedynie śladowo, natomiast znaczne ilości mogą występować w gruncie księżycowym, w związku z czym rozważane są projekty jego wydobycia i transportu z Księżyca na Ziemię.\n\nOtrzymywanie helu \n Głównie z gazu ziemnego bogatego w ten pierwiastek (złoża m.in. w Stanach Zjednoczonych);\n Przeróbka skroplonego powietrza metodą destylacji frakcyjnej.\n\nPolskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo posiada jedyną w Unii Europejskiej instalację do pozyskiwania helu w odazotowni gazu ziemnego w Odolanowie i w okolicach Grodziska Wielkopolskiego oraz w instalacji membranowej przy kopalni Kościan-Brońsko; ostateczne oczyszczenie przeprowadzane jest w Odolanowie. W 2012 roku zakończyła się dwuletnia, warta 27,7 mln zł modernizacja, która poprawiła ergonomiczność oraz o ok. 30% wydajność instalacji. Dzięki niej Polska jest jednym z sześciu krajów na świecie produkujących hel. Wśród głównych odbiorców są: Austria, Francja, Niemcy, Szwajcaria, Turcja, Wielka Brytania, kraje bałkańskie.\n\nZobacz też \n ciekły hel\n\nUwagi\n\nPrzypisy \n\n \nGazy szlachetne"}
{"id": "plwiki:2194:Historia nauki", "text": "Historia nauki – dziedzina wiedzy opisująca tworzenie się i rozwój wyspecjalizowanych nauk szczegółowych badających przebieg procesów przyrodniczych i społecznych. Jest to stosunkowo młoda dyscyplina uniwersytecka, trudna w uprawianiu na skutek konieczności łączenia dwóch rodzajów kompetencji – orientacji w danej dziedzinie naukowej i umiejętności historyka. Trudność w opisie historii rozwoju nauki zaczyna się w momencie określenia jej przedmiotu. Nie istnieje bowiem nauka w ogóle, ale wyspecjalizowane dziedziny wiedzy, które wyodrębniły się z ogólnego tła religijno-filozoficznego, w różnym czasie, w różnych kręgach cywilizacyjnych, w różnych celach i wykształciły różnorodne, niesprowadzalne do wspólnego mianownika metody.\n\nIstnieją poważne różnice w podejściu do tego, jak należy uprawiać historię nauki. Najbardziej rozpowszechniona jest koncepcja, według której nauki podlegają stałemu i kumulatywnemu postępowi, na który składa się suma odkryć naukowych dziś uchodzących za prawdziwe lub przybliżone do aktualnych twierdzeń i teorii. Taka historia nauki jest opisem dochodzenia tylko do tych odkryć, które dziś są nauczane jako prawa przyrody, lub z innych praktycznych względów, mimo iż pomija to rzeczywisty kontekst ich występowania w koncepcjach ich odkrywców. W takiej historii nie mieszczą się historycznie uwarunkowane poglądy na to, co jest wiedzą istotną dla społeczeństwa w danym czasie, i w ślad za tym pomija się poglądy uchodzące dziś za błędne, przestarzałe lub wręcz za przesądy, mimo iż tworzyły strukturę ludzkiej wiedzy zapewniając orientację ludzi w świecie. Różnice te widoczne są w szczególności w różnych oddzielonych od siebie rodzajach nauk, których stała klasyfikacja również nie jest ustalona.\n\nNajbardziej ogólny, intuicyjny podział, według którego uprawia się historię wiedzy, dzieli nauki na: formalne (np. matematyka i logika); przyrodnicze ustalające prawa przyrody; humanistyczne polegające na coraz to nowych interpretacjach historycznych tekstów lub formułowaniu na nowo problemów egzystencjalnych; i społeczne, dążące do odkrywania prawidłowości rządzących grupami społecznymi. Granice między tymi rodzajami wiedzy są płynne, np. geografia znajduje się pomiędzy naukami przyrodniczymi a społecznymi, historia na pograniczu nauk humanistycznych i społecznych; filozofia i psychologia może zbliżać się do każdego z tych rodzajów wiedzy. Kwestionuje się też stały kumulatywny rozwój nauki, który jest prawie pozbawiony znaczenia w naukach humanistycznych, a w przyrodniczych wskazuje się często na okresy rozkwitu i zaniku, nie pozwalające na ustabilizowanie tezy o stałym kumulatywnym rozwoju. Uwzględnia to koncepcja paradygmatów Thomasa Kuhna, podkreślająca niewspółmierność następujących po sobie okresów wiedzy, posługujących się całkowicie zmienionymi założeniami i celami, uwarunkowanymi społecznie i historycznie. Stąd np. należałoby poszczególne okresy historyczne opisywać z odmiennych punktów widzenia, biorąc pod uwagę poglądy danej epoki na to co jest nauką. Tak rozumiana historia nauki wykazuje wiele cech wspólnych z historią idei, czy socjologią wiedzy, dziedzinach o równie problematycznie wyodrębnionej specyfice.\n\nPoczątki nauki \nPoczątki zainteresowania człowieka otaczającym go światem sięgają czasów prehistorycznych. Ludzie żyjący w pradziejach mieli zapewne swój pierwotny obraz przyrody. O zainteresowaniach astronomicznych z tego okresu świadczyć może znalezisko kościanej płytki, na której oznaczane były odpowiednimi symbolami fazy Księżyca (przedmiot ten ma ok. 32 tys. lat i pochodzi z Francji). Podobne znaczenie mają usytuowanie i podporządkowana astronomii konstrukcja sanktuariów megalitycznych z epoki neolitu – Nabta Playa w Egipcie (5500–4500 p.n.e.) i Stonehenge w Anglii (ok. 3000–1700 p.n.e.). Ogólnie rzecz biorąc prehistorię i częściowo starożytność uznaje się za epokę przednaukową, w której ludzie ubóstwiali siły przyrody, bądź próbowali je opanować za pomocą magii. Nie usiłowano szukać przyczyn rządzących zjawiskami przyrody, ani nie sprawdzano skuteczności owych magicznych zabiegów.\n\nPrzełomem w historii wiedzy ludzkiej było wynalezienie pisma, które umożliwiło utrwalanie i gromadzenie wiedzy w większym zakresie niż tradycja oralna. Sumerowie tworzyli listy miast, gatunków roślin i zwierząt, gór i rzek oraz innych rzeczy (minerałów, narzędzi itp.), co było pierwszym krokiem do systematycznej wiedzy. Uporządkowanie faktów stało się przyczynkiem do dalszego rozwoju nauki, będąc zaczątkiem tworzenia poszczególnych dyscyplin. Sumerowie, a także Asyryjczycy i Babilończycy byli biegłymi matematykami. Opanowali cztery podstawowe działania arytmetyczne, potrafili wyciągać pierwiastki kwadratowe i podnosić liczby do drugiej potęgi. Stosowali system sześćdziesiątkowy, do dziś zachowany przy liczeniu czasu i miar kątów. W Mezopotamii wynaleziono pozycyjny zapis liczb, pozwalający zapisać dowolną liczbę przy pomocy ograniczonej liczby znaków, co ogromnie ułatwiało obliczenia. Mieszkańcy Mezopotamii umieli obliczyć pozycję Słońca, Księżyca i planet. Sklasyfikowali wiele gwiazdozbiorów. Szerokie zainteresowanie Babilończyków astronomią zawdzięczamy ich wierze w astrologię. W dziedzinie geometrii Babilończycy i Asyryjczycy, dzięki dziedzictwu Sumerów umieli rozwiązywać trudne problemy geometryczne (obliczanie pól figur, mierzenie kątów itp.) na potrzeby praktycznego miernictwa. Potrafili oni również sformułować praktyczne przepisy uzyskiwania niektórych substancji chemicznych. Lekarze babilońscy posiadali wysoko cenione na całym starożytnym Wschodzie umiejętności praktyki leczenia.\n\nW starożytnym Egipcie rozwijały się astronomia i matematyka. Matematycy egipscy umieli wykonywać proste obliczenia (4 podstawowe działania), działania na ułamkach (tak jak Babilończycy) i rozwiązywać proste problemy geometryczne na potrzeby miernictwa. Matematyka egipska stała dużo niżej od mezopotamskiej. Astronomowie egipscy skonstruowali prosty zegar słoneczny (czy raczej gnomon), w postaci prostego kija wbitego w ziemię i prawdopodobnie także zegar wodny. Rozpoznawali i opisywali gwiazdozbiory, umieli mierzyć czas. Pierwsze cywilizacje posiadały pewną wiedzę geograficzną, której świadectwem są mapy egipskie z XIV w. p.n.e., przedstawiające tereny Nubii, i mezopotamska z VI w. p.n.e., ukazująca świat z Babilonem w centrum. Egipska medycyna i praktyczne wykorzystanie surowców naturalnych stały na podobnym poziomie jak w Międzyrzeczu. W dziedzinie historii ludy starożytnego Wschodu nie wyszły poza zapisywanie roczników (spisów wydarzeń, które zaszły w danym roku) i kronik pisanych na zlecenie władców. Są one świadectwem zainteresowania historią. Nauka starożytnego Wschodu nigdy też nie wykroczyła poza realizowanie praktycznych potrzeb. Nigdy nie sformułowała żadnej teorii, hipotezy czy choćby twierdzenia lub wzoru matematycznego. Od teoretyzowania ludzie Wschodu woleli gromadzenie faktów bez ich opracowania. Działalnością naukową zajmowali się kapłani i urzędnicy, czasem też nieliczni władcy, głównie jako zajęciem pobocznym. Niewielu ludzi posiadało umiejętność czytania i pisania (ok. 3–5% populacji), więc nauka miała niewielki wpływ na społeczeństwo."}
{"id": "plwiki:2205:Historia fizyki", "text": "Historia fizyki – część historii nauki obejmująca fizykę; historia astronomii, czasem zaliczanej do fizyki, ma osobny artykuł, choć poniższy wspomina o podstawowych odkryciach astrofizycznych.\n\nZaczątki tej dyscypliny można umieszczać w prehistorii – istniała wtedy astronomia, która była źródłem odkryć w fizyce, a w czasach nowożytnych zaczęła być uznawana za jej dział. Początki fizyki rozumianej ściśle (wąsko) można umieścić w starożytnej Grecji, gdzie zbudowano podstawy mechaniki, akustyki, magnetyzmu i optyki; ostatnie dwie dziedziny można wiązać z wydzieloną później fizyką materii skondensowanej. Badania te rozwinięto w średniowieczu (na Dalekim Wschodzie, (Chiny, Indie), na Bliskim Wschodzie (Imperium Bizantyjskie,  kraje islamskie) i ówczesnej Europie. W wieku XVII  Izaak Newton stworzył pierwszą teorię fizyczną i odpowiedni aparat matematyczny.  Nastąpiła rewolucja naukowa, która bardzo przyspieszyła rozwój fizyki, od tego czasu nieprzerwany. Oprócz kontynuacji dotychczasowych dziedzin pojawiły się też nowe jak termodynamika, a w XIX wieku zalążki fizyki molekularnej i atomowej. W wieku XX te dwie dziedziny nabrały samodzielności, teoretycznych podstaw w postaci fizyki kwantowej oraz pojawiły się badania subatomowe – jąder i cząstek elementarnych. Z drugiej strony wiek XX przyniósł też fizyczne metody w kosmologii – spójne, ścisłe i sprawdzalne modele całości obserwowalnego Wszechświata. Było to możliwe dzięki stworzeniu teorii względności – dzieło Alberta Einsteina poprawiło modele mechaniki i ciążenia opracowane przez Isaaca Newtona w wieku XVII. W trzecim tysiącleciu naszej ery fizyka rozwija się na swoich wszystkich frontach.\n\nRozwój fizyki jest sprzężony z rozwojem innych nauk oraz techniki. Fizyka nowożytna umożliwiła rozwój budownictwa, inżynierii mechanicznej (maszynoznawstwa) i balistyki oraz stworzenie nowych technologii jak aeronautyka, astronautyka, fotografia, fonografia, elektrotechnika, telekomunikacja, energetyka, radiotechnika, elektronika i właściwa, oparta na niej informatyka, początkowo rozwijana właśnie na potrzeby obliczeń w fizyce. Z dorobku fizyków skorzystały też medycyna, wszystkie inne nauki przyrodnicze oraz niektóre społeczne:\n astronomia została zrewolucjonizowana przez teleskopię, spektroskopię i stała się obserwacyjną częścią astrofizyki;\n meteorologia i klimatologia zostały dziedzinami fizyki atmosfery, a sejsmologia – inną dziedziną geofizyki;\n fizyka atomowo-molekularna stała się fundamentem chemii, wyjaśniając wiele z jej wcześniejszych wyników;\n mikroskopia i badania biofizyczne, np. budowy makromolekuł, zrewolucjonizowały nauki o życiu – odkrycie struktury DNA było przełomem w genetyce;\n z osiągnięć fizyki jak datowanie izotopowe skorzystały też geologia, archeologia i kryminalistyka (technika śledcza);\n ekonomia skorzystała z metod mechaniki statystycznej – tak powstała ekonofizyka.\n\nRozwój fizyki decydował o wynikach wojen – II wojna światowa została ostatecznie rozstrzygnięta użyciem broni jądrowej przez USA w Japonii. Wpływy fizyki sięgają też filozofii, debat światopoglądowych, sztuki i popkultury. Z drugiej strony postępy fizyki nie byłyby możliwe bez użycia coraz nowszych urządzeń ani metod matematycznych, a w genezie niektórych koncepcji – jak zasada Macha – odgrywają rolę inspiracje filozoficzne.\n\nOd czasów nowożytnych liczba fizyków, ich publikacji, czasopism badawczych i stowarzyszeń rośnie o rzędy wielkości, a udział w tym procesie objął większość świata. Od XVIII wieku ustanowiono dziesiątki nagród naukowych, w tym niektóre specjalnie dla fizyków, jak Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki czy Medal Newtona.\n\nStarożytność\n\nNajważniejsze postępy \n Tales z Miletu opisał magnes;\n Pitagorejczycy wierzyli w ruch Ziemi, co wiązało się z założeniem względności ruchu i spoczynku;\n Demokryt przewidział ziarnistość materii – spekulował o obiektach, które nazwał atomami, choć jego rozumienie tego terminu odpowiadało raczej cząstkom elementarnym;\n Arystoteles zbudował system filozoficzny, którego elementy można zaliczyć do mechaniki. W tych aspektach był on w większości błędny, jednak to na jego gruncie zbudowano późniejsze, poprawne koncepcje;\n Euklides podał prawo odbicia światła;\n Archimedes opisał podstawy hydrostatyki i działanie maszyn prostych;\n Heron z Aleksandrii wyjaśnił prawo odbicia zasadą najkrótszego czasu (zasada Fermata).\n\nUczeni presokratejscy \nFilozofia przyrody była pierwszym obszarem rozważań filozoficznych w starożytnej Grecji. Jest ona prekursorką nowożytnej nauki, która się z niej wyodrębniła i uniezależniła. \n\nPoczątkowo filozofia przyrody zajmowała się wszystkimi zagadnieniami współczesnej nauki, rozpatrywanymi jednak najczęściej metodami filozoficznymi. Filozofia, rozumiana jako umiłowanie mądrości, wiązała się z dążeniem do zrozumienia funkcjonowania wszechświata. Miała ona wtedy jednak charakter spekulatywny i brakowało w niej rozwiniętej metodologii badań i rygoryzmu obserwacji. Stopniowo jednak empiryczne badanie rzeczywistości materialnej wyodrębniało się z głównego nurtu badań filozoficznych. W XVII w. nastąpiło rozdzielenie filozofii i nauki. \n\nProblem podstawowej struktury fizycznej rzeczywistości był głównym przedmiotem zainteresowania przedsokratejskich filozofów starożytnej Grecji. Filozofowie ci podjęli pierwsze niemitologiczne, racjonalne próby wyjaśnienia natury (physis), kładąc podwaliny pod filozofię i naukę europejską. Problemy i idee postawione przez przedsokratejskich filozofów przyrody były inspiracją i istotnym punktem odniesienia dla badaczy przyrody aż do powstania nowożytnej nauki. Były jednak wyjątki: np. w III wieku p.n.e. Archimedes podał wiele poprawnych ilościowych opisów z zakresu mechaniki i hydrostatyki.\n\nPierwszą grupą filozofów byli tzw. jońscy filozofowie przyrody (m.in. Tales z Miletu, Anaksymander, Anaksymenes, Heraklit, Anaksagoras). Dążyli oni do wyjaśnienia rzeczywistości poprzez znalezienie jej najbardziej podstawowej zasady (arché), przenikającej całość rzeczywistości. Różni filozofowie w czym innym upatrywali tę podstawową zasadę: Tales w wodzie, Anaksymander w bezkresie (apeiron), Heraklit w ogniu, natomiast Anaksymenes w powietrzu. Bardzo wpływowa była filozofia Heraklita, uznającego zmianę za podstawową zasadę rządzącą rzeczywistością.\n\nW południowej Italii Pitagoras skupił wokół siebie grono uczniów, nauczając o matematycznej strukturze rzeczywistości. Zasadą podstawową była dla nich liczba, która stanowiła element rzeczy. Dzięki temu pitagorejczycy bardzo rozwinęli badania matematyczne.\n\nIstotne znaczenie dla starożytnej metafizyki miała też działalność eleatów. Negowali oni możliwość ruchu i wielości. Był to dla nich jedynie pozór, a prawdziwa rzeczywistość była według nich niezmienną jednością. \n\nOstatnią z ważnych szkół byli atomiści (Leukippos, Demokryt) głoszący materialny charakter rzeczywistości, składającej się z małych i niepodzielnych elementów nazwanych przez nich atomami. Wielu filozofów przyjmowało istnienie wielu zasad podstawowych (stanowisko pluralistyczne), lub łączyło ze sobą twierdzenia wielu szkół w niespójną całość (eklektyzm). Szczególnie wpływowa była pluralistyczna myśl Empedoklesa, twórcy koncepcji czterech elementów (żywiołów): wody, ognia, powietrza i ziemi, łącząca koncepcje Talesa, Anaksymenesa, Heraklita i Ksenofanesa. Elementy są \"pierwotne i jakościowo niezmienne\". Mogą się ze sobą łączyć w sposób mechaniczny, tworząc wielość i różnorodność rzeczy we wszechświecie. Koncepcja czterech żywiołów Empedoklesa (zmodyfikowana następnie przez Arystotelesa poprzez dodanie piątego elementu: eteru), pozostała bardzo wpływowa aż do XVI w."}
{"id": "plwiki:2240:Hemoglobina", "text": "Hemoglobina (gr. αἷμα haîma \"krew\", łac. globus \"kula\"), oznaczana też skrótami Hb lub HGB – czerwony barwnik krwi, białko zawarte w erytrocytach, którego zasadniczą funkcją jest transportowanie tlenu – przyłączanie go w płucach i uwalnianie w tkankach. Mutacje genu hemoglobiny prowadzą do chorób dziedzicznych: anemii sierpowatej, talasemii lub rzadkich chorób zwanych hemoglobinopatiami.\n\nBudowa hemoglobiny \nCząsteczka hemoglobiny jest tetramerem złożonym z dwóch par\nbiałkowych podjednostek. Podjednostki oznaczone są najczęściej literami greckiego alfabetu (np. α, β, γ, δ).\n\nPodjednostki nie są związane kowalencyjnie. Każda podjednostka zawiera jako grupę prostetyczną (niebiałkową) cząsteczkę hemu. Cząsteczka hemu zawiera położony centralnie kation żelaza (Fe2+) umożliwiający jej wiązanie cząsteczek tlenu (O2). Jedna cząsteczka hemoglobiny może przyłączyć od jednej do czterech cząsteczek tlenu, co powoduje, że hemoglobina może występować albo w stanie \"odtlenowanym\" (deoxyHb) lub w różnym stopniu \"utlenowania\" (oxyHb). Hem nadaje białku (i krwi) czerwony kolor.\n\nPrzykładowa hemoglobina zbudowana z 574 reszt aminokwasowych ma masę cząsteczkową ok. 66,5 kDa, a jej wzór sumaryczny to C3032H4816O872N780S8Fe4.\n\nKonformacja łańcuchów α i β ludzkiej hemoglobiny wykazuje podobieństwa do cząsteczki mioglobiny.\n\nPodział hemoglobin\n\nHemoglobiny \"prawidłowe\" \n HbA (HbA1) (2α2β) – prawidłowa hemoglobina dorosłych\n HbA2 (2α2δ) – prawidłowa hemoglobina dorosłych; stanowi około 1,5% – 3% hemoglobiny\n HbF (2α2γ) – hemoglobina płodowa; ma większe powinowactwo do tlenu niż HbA, dzięki czemu jest w stanie pobrać tlen z krwi matki przez łożysko i uwolnić go w tkankach płodu. W życiu pozamacicznym jest zastępowana, gdyż słabiej uwalnia tlen w tkankach przy wyższym ciśnieniu parcjalnym tlenu. U dorosłych do 2%\n hemoglobiny embrionalne – mają podobne właściwości jak HbF:\n Hemoglobina Gower 1 (ξ2ε2)\n Hemoglobina Gower 2 (α2ε2)\n Hemoglobina Portland (ξ2γ2)\n HbA1c – HbA z przyłączoną nieenzymatycznie, trwale cząsteczką glukozy do N-końcowych aminokwasów łańcuchów globiny. Duże stężenie świadczy o proporcjonalnie podwyższonej glikemii, co może pozwolić na określenie średniego poziomu glukozy w surowicy przez okres 2-3 miesięcy, a to ma znaczenie np. w ocenie skuteczności leczenia cukrzycy. Norma stanowi 4-6% ogólnej ilości hemoglobiny. Produkty przejściowe pomiędzy HbA1 a HbA1c stanowią formy HbA1a oraz HbA1b będące zasadami Schiffa, w których glukoza jest przyłączona odwracalnie. Ogólna liczba wszystkich form glikowanej hemoglobiny powinna mieścić się w zakresie 6–8% ogólnej ilości hemoglobiny.\n\nHemoglobiny nieprawidłowe \n HbS – jest efektem mutacji punktowej, w efekcie której następuje podmiana hydrofilowej reszty kwasu glutaminowego w pozycji A2 (6β) na hydrofobową resztę waliny, co powoduje powstanie lepkich miejsc i tworzenia agregatów nieutlenowanej HbS, które zniekształcają erytrocyty prowadząc do niedokrwistości sierpowatokrwinkowej\n HbM – mutacja powodująca zamianę reszty histydyny w pozycji F8 na resztę tyrozyny, która stabilizuje żelazo w hemie w formie Fe3+ zamiast Fe2+. Hemoglobina zawierająca Fe3+ (methemoglobina, metHb) nie wiąże się z tlenem.\n Hemoglobina typu Chesapeake – zamiana Arg na Leu w pozycji FG4 (92 w łańcuchu α)\n Hemoglobina typu Bristol – zmiana Val na Asp w pozycji 67 łańcucha β. Zmiana nie powoduje zaburzenia funkcji\n Hemoglobina typu Sydney – zmiana Val na Ala w pozycji 67 łańcucha β. Zmiana nie powoduje zaburzenia funkcji\n Hemoglobina typu Hikari – zmiana Lys na Asn w pozycji 61 łańcucha β. Zmiana nie powoduje zaburzenia funkcji\n Hemoglobina typu Milwaukee – zmiana Val na Glu w pozycji 67 łańcucha β. Zmiana nie powoduje zaburzenia funkcji\n Hemoglobina typu Lepore – (2α2Lepore) – hemoglobina w jednym z typów β-talasemii, wynik delecji genów kodujących łańcuchy β i δ. Ich resztki tworzą gen kodujący łańcuch Lepore.\nUwaga: litery greckie w nawiasach oznaczają jakie łańcuchy globiny wchodzą w skład cząsteczki.\n\nZmiany konformacji pod wpływem tlenu \nPrzyłączenie cząstki tlenu do jednej z czterech cząstek hemu hemoglobiny powoduje zmianę struktury drugo-, trzecio- i czwartorzędowej całego tetrameru. Przyczyną jest wsunięcie atomu żelaza (położonego w przypadku nieutlenowanej hemoglobiny w odległości około 0,06 nm od płaszczyzny hemu) w płaszczyznę pierścienia hemu po połączeniu z tlenem.\n\nWsunięcie atomu żelaza pociąga związaną z nim tzw. histydynę proksymalną leżącą w pozycji F8, co powoduje przemieszczenie sąsiednich aminokwasów globiny. Doprowadza to w rezultacie do pęknięcia wiązań poprzecznych pomiędzy końcami karboksylowymi wszystkich czterech cząstek globiny. W efekcie dochodzi do rotacji pary α1/β1 względem pary α2/β2 o 15°.\n\nPrzyłączenie cząsteczki tlenu do hemoglobiny ułatwia przyłączanie następnych cząsteczek (tzw. wiązanie kooperacyjne), zaś odczepienie każdej cząstki tlenu ułatwia uwalnianie kolejnych cząsteczek O2. Wiązanie kooperacyjne sprzyja maksymalizacji wysycania tlenem hemoglobiny w płucach (przy danym ciśnieniu parcjalnym tlenu – PO2) oraz oddawania przez nią tlenu w tkankach.\n\nWiązanie dwutlenku węgla \nHemoglobina transportuje około 15% z ogólnej ilości CO2 przenoszonego przez krew. W momencie gdy z cząstki hemoglobiny zostaje uwolniony tlen, dwutlenek węgla wchodzi w reakcję z grupą α-aminową globiny, tworząc karbaminian, jednocześnie w wyniku tej reakcji powstają wolne protony równoważące protony zużywane w płucach przez efekt Bohra (dwa mole protonów na każdy mol CO2). W wyniku powstania karbaminianu zmienia się ładunek grup na końcach łańcuchów globiny, co umożliwia tworzenie wiązań poprzecznych i przejście do stanu T.\n\nW płucach natomiast, w momencie gdy dochodzi do przejścia ze stanu T do stanu R, w wyniku rozerwania wiązań poprzecznych uwolnione zostają protony z atomów azotu pierścieni imidazolowych histydyny znajdującej się w pozycji HC3 (His 146) na łańcuchach β. Łączą się one z wodorowęglanami, co prowadzi do powstania kwasu węglowego, rozkładanego następnie przez anhydrazę węglanową zawartą w erytrocytach na wodę i dwutlenek węgla usuwany z krążenia.\n\nW tkankach występuje niższe pH niż w płucach, w związku z czym protony wiążą się z histydyną HC3, sprzyjając przejściu hemoglobiny ze stanu R do stanu T.\n\nRola bisfosfoglicerynianu \nW warunkach niedotlenienia w organizmie zwiększa się synteza 2,3-bisfosfoglicerynianu (BPG). Substancja ta, powstająca z 1,3-bisfosfoglicerynianu będącego produktem pośrednim glikolizy, ma właściwość wiązania się z tetramerem hemoglobiny znajdującym się w stanie T i stabilizowania go."}
{"id": "plwiki:2241:Hem (biochemia)", "text": "Hem, żelazoporfiryna – grupa prostetyczna wielu enzymów, występująca między innymi w hemoglobinie, mioglobinie oraz cytochromach.\n\nCzęść organiczna hemu ma budowę analogiczną do porfiryny, która jest płaska. W cząsteczce hemu odpowiednia porfiryna ma związany kation żelaza (Fe2+ lub Fe3+) przez cztery wiązania N-Fe. Formalnie dwa z nich to wiązania kowalencyjne, a dwa koordynacyjne, choć w rzeczywistości są one równocenne. Kation żelaza w strukturze hemu może znajdować się zarówno w płaszczyźnie porfiryny, jak i wystawać ponad płaszczyznę. W cząsteczce hemoglobiny kation ten jest wysunięty ponad płaszczyznę o około 0,04 nm, czyli 0,4 Å natomiast po związaniu cząsteczki tlenu przesuwa się do płaszczyzny. W wyniku delokalizacji wiązań szkieletu porfirynowego cząsteczka hemu silnie absorbuje światło widzialne. Hem nadaje białku i krwi czerwony kolor. Zaburzenia w biosyntezie hemu u człowieka objawiają się nadmiernym wydalaniem porfiryn w moczu (porfiria). W organizmach żywych zidentyfikowano szereg hemów (m.in. hem A, B, C, D, L, M, O, S) różniących się podstawnikami pierścienia porfirynowego.\n\nFunkcje biologiczne \nProstetyczna grupa hemowa ma dwie zasadnicze funkcje:\n\n Wiązanie cząsteczek (ligandów)Kation żelaza w hemie jest zdolny do wiązania dwóch ligandów (np. tlen O2, tlenek węgla CO, anion cyjankowy C≡N− itp.), poprzez wiązania koordynacyjne, które są skierowane prostopadle do płaszczyzny hemu. Wiązanie tlenu w sposób odwracalny przez hem hemoglobiny umożliwia transport tego pierwiastka z krwią do komórek. Podczas wiązania obojętnego ligandu do kationu Fe2+stopień utlenienia żelaza się nie zmienia. Wiązanie tlenku węgla (czadu) oraz cyjanków jest praktycznie nieodwracalne, co „blokuje” hem hemoglobiny, uniemożliwiając transport tlenu. Silne zatrucie tlenkiem węgla lub cyjankami jest z reguły śmiertelne.\n\n Wiązanie elektronówKation żelaza jest zdolny do zmiany stopnia utlenienia tj. do naprzemiennych procesów utleniania i redukcji. Proces ten jest wykorzystywany w cytochromach, których celem jest przenoszenie elektronów, na przykład w łańcuchu transportu elektronów.\n Fe2+ → Fe3+ (utlenianie)\n Fe3+ → Fe2+ (redukcja)\n\nWiązanie z białkiem \nCząsteczka hemu może być połączona z białkiem zarówno w sposób kowalencyjny, jak i niekowalencyjny.\n\nW hemoglobinie prostetyczna grupa hemowa związana jest niekowalencyjnie poprzez wiązanie koordynacyjne atomu azotu imidazolowego pierścienia histydyny proksymalnej F8 (ósmy aminokwas helisy F hemoglobiny).\n\nW cytochromach prostetyczna grupa hemowa może być połączona kowalencyjnie, na przykład w cytochromie c między grupami tiolowymi (sulfohydrylowymi) reszt cysteiny a grupami winylowymi protoporfiryny.\n\nBiosynteza hemu\n\nKatabolizm hemu \nCzęść białkowa hemoglobiny rozpada się do wolnych aminokwasów. W komórkach układu siateczkowo-śródbłonkowego Fe2+ jest utleniane do Fe3+ i przechodzi do puli ogólnej żelaza w organizmie, a z pozostałej części porfirynowej hemu odszczepiony zostaje mostek α-metinowy w postaci CO i powstaje biliwerdyna (zielony barwnik). Po redukcji biliwerdyna daje czerwono-pomarańczową bilirubinę. Ta przenika do krwi, gdzie zostaje sprzęgnięta z albuminą w osoczu, tworząc nierozpuszczalną w wodzie bilirubinę pośrednią (wolną). W wątrobie kompleks ten rozpada się i bilirubina sprzęgana jest głównie z glukuronianem (75%), tworząc diglukuronid bilirubiny, w mniejszej ilości z siarczanem (15%) lub adenozynometioniną (10%) a pozostała część z glicyną lub tauryną – wszystkie te pochodne noszą nazwę bilirubiny bezpośredniej (związanej) i w zdrowej wątrobie stanowią 100% bilirubiny. Bilirubina związana wydalana jest z żółcią do jelita, gdzie pod wpływem enzymów bakteryjnych glukuronian jest odszczepiany a bilirubina redukowana do bezbarwnego urobilinogenu. Część urobilinogenu jest zwrotnie wchłaniana w jelicie krętym i jelicie grubym, z krwią wędruje do nerek i wydalana jest z moczem, przekształcając się na powietrzu w żółtą urobilinę. Większość urobilinogenu jest jednak utleniana przez bakterie jelitowe do brązowej sterkobiliny i wydalana z kałem.\n\nZobacz też \n chlorofile\n witamina B12\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n \n Lubert Stryer, Biochemia, PWN, Warszawa 2003, s. 154 (Wyd. 2 popr.) ISBN 83-01-13978-1\n\nBiomolekuły\nTetrapirole\nZwiązki kompleksowe żelaza"}
{"id": "plwiki:2256:Herc", "text": "Herc (Hz) (niem. Hertz) – jednostka miary częstotliwości w układzie SI (jednostka pochodna układu SI) i w wielu innych, np. CGS, MKS i MKSA. Definiuje się ją jako liczbę cykli na sekundę:\n \n\nNazwa jednostki pochodzi od nazwiska niemieckiego fizyka Heinricha Hertza, zajmującego się m.in. badaniem fal elektromagnetycznych.\n\nPrzedrostki SI \n\nWielokrotności i podwielokrotności jednostki (wyróżniono najczęściej używane):\n\nPrzypisy \n\nJednostki częstotliwości\nJednostki pochodne SI\nJednostki SI pochodzące od nazwisk"}
{"id": "plwiki:2291:Haskell", "text": "Haskell – czysto funkcyjny język programowania nazwany na cześć amerykańskiego matematyka, Haskella Curry’ego.\n\nCechy \nJego specyficzne cechy to m.in.:\n leniwe wartościowanie (),\n wsparcie syntaktyczne monad,\n statyczny polimorfizm,\n klasy typów (ang. typeclasses),\n definiowalne operatory (również możliwość tworzenia nowych),\n strażnicy,\n wbudowana obsługa literate programming.\n\nRozszerzenia \nPliki Haskella mają rozszerzenie\n hs\n lhs gdy zawierają kod w stylu literate programming.\n\nKompilator \nHaskell był początkowo intensywnie rozwijany wokół ośrodka University of Glasgow, popularny kompilator tego języka to Glasgow Haskell Compiler (GHC) kompilujący szybki kod maszynowy porównywalny w szybkości wykonania do kodów z GCC .\n\nPrzykłady \n-- Komentarz w jednej linijce\n{- Komentarze na\nwiele linijek \n  {- można zagnieżdżać -}\n-}\n\n-- Przykłady funkcji z dopasowywaniem wzorca\nsilnia 0 = 1\nsilnia n = n*silnia(n-1)\n\nsilnia n = product [1..n]\n\nfib 0 = 0\nfib 1 = 1\nfib n = fib(n-1) + fib(n-2)\n\nack(0,y) = y+1\nack(x,0) = ack(x-1,1)\nack(x,y) = ack(x-1,ack(x,y-1))\n\n-- przykład użycia strażników\nsign x | x > 0 = 1\n       | x == 0  =  0\n       | x <  0  = -1\n\nmyproduct [] = 1\nmyproduct (n:m) = n * myproduct m\n\nmysum [] = 0\nmysum (n:m) = n + mysum m\n\n-- wyrażenia TreeOfMath mają postać: (Sub (Mult (Leaf 5) (Leaf 4)) (Add (Leaf 3) (Leaf 2)))\ndata TreeOfMath =\n    Mult TreeOfMath TreeOfMath |\n    Div  TreeOfMath TreeOfMath |\n    Add  TreeOfMath TreeOfMath |\n    Sub  TreeOfMath TreeOfMath |\n    Leaf Float\n\ncompute (Mult x y) = compute x * compute y\ncompute (Div x y) = compute x / compute y\ncompute (Add x y) = compute x + compute y\ncompute (Sub x y) = compute x - compute y\ncompute (Leaf x) = x\n\nshowme (Mult x y) = \"(\" ++ showme x ++ \"*\" ++ showme y ++ \")\"\nshowme (Div x y) = \"(\" ++ showme x ++ \"/\" ++ showme y ++ \")\"\nshowme (Add x y) = \"(\" ++ showme x ++ \"+\" ++ showme y ++ \")\"\nshowme (Sub x y) = \"(\" ++ showme x ++ \"-\" ++ showme y ++ \")\"\nshowme (Leaf x) = show x\n\nqsort [] = []\nqsort (x:xs) = qsort less ++ x:(qsort more)\n    where less = [ a | a <- xs, a <  x ]\n          more = [ a | a <- xs, a >= x ]\n\n-- lista liczb pierwszych\nprimes = map head $ iterate (\\(x:xs) -> [ y | y<-xs, y 'mod' x /= 0 ]) [2..]\n\n-- lista liczb Fibonacciego\nlistFib = 1:1:(zipWith (+) listFib (tail listFib))\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n\n Strona domowa Haskella\n Wiki poświęcona Haskellowi\n\nJęzyki funkcyjne"}
{"id": "plwiki:2317:IRIX", "text": "IRIX – system operacyjny z rodziny Unix dostępny na 32- i 64-bitowej architekturze MIPS, tworzony przez SGI.\n\nOstatnia wydana wersja to 6.5.30 z 16 sierpnia 2006 roku.\nDo wersji 6.5.22 istniały dwie podwersje maintenance oraz feature, z których pierwsza odpowiadała wersji stable, a druga mniej więcej wersji development innych programów.\n\nSystem może być znany z gry Freeciv, która na niego powstała (na długo przed portami na inne platformy, w tym GNU/Linuksa), IRIX był ulubionym systemem jednego z autorów.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n\nUnix"}
{"id": "plwiki:2447:Język programowania", "text": "Język programowania – zbiór zasad określających, kiedy ciąg symboli tworzy program komputerowy oraz jakie obliczenia opisuje. Teorią języków programowania w informatyce zajmuje się teoria języków formalnych.\n\nWstęp \nPodobnie jak języki naturalne, język programowania składa się ze zbiorów reguł syntaktycznych oraz semantyki, które opisują, jak należy budować poprawne wyrażenia oraz jak komputer ma je rozumieć. Wiele języków programowania posiada pisemną specyfikację swojej składni oraz semantyki, lecz inne zdefiniowane są jedynie przez oficjalne implementacje.\n\nJęzyk programowania pozwala na precyzyjny zapis algorytmów oraz innych zadań, jakie komputer ma wykonać. W niektórych pracach pojęcie języka programowania jest ograniczane wyłącznie do tych języków, w których można zapisać wszystkie istniejące algorytmy – od strony matematycznej oznacza to, że język musi być przynajmniej kompletny w sensie Turinga, jednak można się także spotkać z wykorzystaniem tego pojęcia na określenie również bardziej ograniczonych języków.\n\nDefinicje \nJęzyk programowania może być zdefiniowany ze względu na kilka cech:\n funkcja: język programowania służy do tworzenia programów komputerowych, których zadaniem jest przetwarzanie danych, wykonywanie obliczeń i algorytmów oraz kontrolowanie/obsługa zewnętrznych urządzeń, np. drukarek, robotów itd.\n przeznaczenie: języki naturalne służą do komunikacji między ludźmi, natomiast języki programowania umożliwiają wydawanie poleceń maszynom. Niektóre z języków są wykorzystywane również do kontrolowania jednego urządzenia przez inne. Przykładowo, program wykonywany na komputerze może wygenerować kod PostScript do sterowania pracą drukarki bądź wyświetlacza.\n konstrukcje składniowe: język programowania może zawierać konstrukcje składniowe do manipulowania strukturami danych oraz zarządzania przepływem sterowania.\n moc: teoria obliczeń klasyfikuje języki według rodzajów obliczeń, które można za ich pomocą zrealizować (hierarchia Chomsky’ego). We wszystkich językach zupełnych w sensie Turinga da się zaimplementować ten sam zbiór algorytmów. Przykładem często stosowanego języka niezupełnego jest SQL służący do komunikacji z bazą danych.\n\nJęzyki, w których nie da się realizować obliczeń (języki znaczników, jak HTML czy XML oraz gramatyki formalne, np. BNF), nie są uznawane za języki programowania.\n\nPrzeznaczenie \n\nObecnie na świecie istnieją tysiące języków programowania i każdego roku powstają nowe. Od języków naturalnych odróżniają się wysoką precyzją oraz jednoznacznością. Człowiek podczas komunikacji między sobą stale popełnia niewielkie błędy lub pozostawia niedomówienia wiedząc, że drugi rozmówca najczęściej go zrozumie. Maszyny wykonują zadania dokładnie, dlatego każdą czynność trzeba opisać ściśle krok po kroku, ponieważ komputer nie potrafi dociec, co programista miał na myśli.\n\nWiele języków zostało zaprojektowanych od zera, lecz powszechna jest praktyka rozwijania już istniejących rozwiązań oraz celowego upodabniania jednego języka do innego. Pozwala to na szybsze opanowanie nowego języka przez programistów mających już doświadczenie w tworzeniu aplikacji. Potrzeba istnienia wielu różnorodnych języków wynika z dużej liczby sytuacji, w których są one wykorzystywane – każda posiada pewne specyficzne wymagania:\n wielkość programów waha się od niedużych skryptów pisanych przez amatorów do potężnych aplikacji rozwijanych przez setki programistów\n doświadczenie użytkowników waha się od nowicjuszy lub programistów okazjonalnych wymagających przede wszystkim prostoty, do ekspertów potrafiących zrobić użytek z oferowanych możliwości\n tworzone programy muszą spełniać określone wymagania dotyczące szybkości, skalowalności oraz wielkości\n istniejące języki mogą być zbyt rozbudowane do pewnych zadań\n programy mogą nie zmieniać się z biegiem lat lub być poddawane stałym modyfikacjom\n programiści mają różne gusta – każdy z nich ma swój ulubiony język, w którym pisze mu się najwygodniej.\nZ tych powodów nie powiodły się do dziś próby stworzenia języka uniwersalnego.\n\nObecnie panuje tendencja do tworzenia języków umożliwiających rozwiązywanie problemów na wyższym poziomie abstrakcji. Pierwsze języki programowania były mocno związane z konkretnym sprzętem. Z biegiem czasu wynalezione zostały nowe techniki tworzenia oprogramowania znacznie poprawiające przenośność oraz opracowane algorytmy pozwalające automatycznie realizować zadania, którymi dotąd musiał zajmować się programista. Skraca to czas tworzenia aplikacji i zmniejsza liczbę okazji do popełnienia błędu, lecz w niektórych sytuacjach odbija się to negatywnie na wydajności (np. język Java).\n\nElementy języka \n\nPostać programu wyrażona w języku programowania określana jest jako kod źródłowy. Na język programowania składa się kilka elementów:\n\nSkładnia \nAby dany ciąg znaków mógł być rozpoznany jako program napisany w danym języku, musi spełniać pewne reguły, zwane składnią. Składnia opisuje:\n rodzaje dostępnych symboli\n zasady, według których symbole mogą być łączone w większe struktury.\nSkładnia najczęściej opisywana jest w formalnym zapisie będącym połączeniem wyrażeń regularnych oraz notacji BNF lub EBNF. Poniżej przedstawiony jest przykład prostej gramatyki wzorowanej na języku Lisp:\nwyrazenie ::= atom | lista\natom ::= liczba | symbol\nliczba ::= [+-]?['0'-'9']+\nsymbol ::= ['A'-'Z''a'-'z'].*\nlista ::= '(' wyrazenie*')'\n\nZapis ten określa wygląd i budowę kolejnych symboli:\n wyrażeniem nazwiemy atom i listę\n atomem nazwiemy każdą liczbę lub symbol\n liczbą nazwiemy ciąg cyfr, który może zaczynać się opcjonalnie od znaku + lub –\n symbolem nazwiemy dowolną sekwencję dużych i małych liter alfabetu łacińskiego\n listą nazwiemy parę nawiasów, w której może się znaleźć zero lub więcej wyrażeń.\n\nPrzykładowe ciągi, które spełniają podane reguły składni to: „12345”, „()”, „(a b c232 (1))”.\n\nZauważmy, że na etapie przetwarzania składni w ogóle nie jest brane pod uwagę znaczenie poszczególnych symboli. W praktyce kod poprawny składniowo nie musi być poprawny semantycznie. Występuje tu analogia do języków naturalnych. Zdanie „Łolopy się mucioszą” jest poprawne pod względem gramatycznym, lecz nie posiada żadnego znaczenia, ponieważ zostały w nim użyte nieistniejące słowa.\n\nSemantyka \nSemantyka języka programowania definiuje precyzyjnie znaczenie poszczególnych symboli oraz ich funkcję w programie. Semantykę najczęściej definiuje się słownie, ponieważ większość z jej zagadnień jest trudna lub wręcz niemożliwa do ujęcia w jakikolwiek formalizm. Część błędów semantycznych można wychwycić już w momencie wstępnego przetwarzania kodu programu, np. próbę odwołania się do nieistniejącej funkcji, lecz inne mogą ujawnić się dopiero w trakcie wykonywania.\n\nTypy danych \nKażdy język operuje na jakimś zestawie danych, dlatego niezbędne jest podzielenie danych na odpowiednie typy, zdefiniowanie ich właściwości oraz operacji, jakie można na nich realizować. Większość języków posiada typy danych do reprezentowania:\n liczb całkowitych w różnych zakresach\n liczb zmiennoprzecinkowych (reprezentacje liczb rzeczywistych o różnym stopniu dokładności)\n ciągów tekstowych.\nOd strony sprzętowej wszystkie te informacje wyrażane są za pomocą sekwencji zer i jedynek. Język programowania nakłada jedynie odpowiednie ograniczenia i zasady ich przetwarzania. Zjawisko konwersji wartości jednego typu na inną nazywa się rzutowaniem."}
{"id": "plwiki:2448:Java", "text": "Java (wym. dżawa) – współbieżny, oparty na klasach, obiektowy język programowania ogólnego zastosowania. Został stworzony przez grupę roboczą pod kierunkiem Jamesa Goslinga z firmy Sun Microsystems. Java jest językiem tworzenia programów źródłowych kompilowanych do kodu bajtowego, czyli postaci wykonywanej przez maszynę wirtualną. Język cechuje się silnym typowaniem. Jego podstawowe koncepcje zostały przejęte z języka Smalltalk (maszyna wirtualna, zarządzanie pamięcią) oraz z języka C++ (duża część składni i słów kluczowych).\n\nSpołeczność programistów określana jest jako Java User Group.\n\nHistoria \nJames Gosling, Mike Sheridan i Patrick Naughton zainicjowali projekt języka Java w czerwcu 1991 r. Java została pierwotnie zaprojektowana dla telewizji interaktywnej, ale była wówczas zbyt zaawansowana dla branży cyfrowej telewizji kablowej. Gosling zaprojektował Javę ze składnią w stylu C/C++, którą programiści systemów i aplikacji mogliby uznać za znajomą.\n\nFirma Sun Microsystems wydała pierwszą publiczną implementację jako Java 1.0 w 1996 roku. Zapewniał funkcjonalność WORA (ang. Write Once, Run Anywhere), zapewniającą darmowe środowisko uruchomieniowe na popularnych platformach. Dość bezpieczny i wyposażony w konfigurowalne zabezpieczenia pozwalał na ograniczenia dostępu do sieci i plików. Popularne przeglądarki internetowe wkrótce włączyły możliwość uruchamiania apletów Java na stronach internetowych, a Java szybko stała się popularna. Kompilator Java 1.0 został ponownie napisany w Javie przez Arthura van Hoffa w celu ścisłej zgodności ze specyfikacją języka Java 1.0.\n\nWraz z pojawieniem się Java 2 (wydanej początkowo jako J2SE 1.2 w grudniu 1998 - 1999), nowe wersje miały wiele konfiguracji zbudowanych dla różnych typów platform. J2EE zawierała technologie i interfejsy API dla aplikacji korporacyjnych, które zwykle działają w środowiskach serwerowych, natomiast J2ME zawierało interfejsy API zoptymalizowane pod kątem aplikacji mobilnych. Wersja desktopowa została przemianowana na J2SE. W 2006 w celach marketingowych firma Sun zmieniła nazwy nowych wersji J2 na odpowiednio Java EE, Java ME i Java SE.\n\nGłówne koncepcje \nAutorzy języka Java określili kilkanaście kluczowych koncepcji swojego języka. Najważniejsze z nich to:\n\nObiektowość \nW przeciwieństwie do wieloparadygmatowego języka C++, Java jest silnie ukierunkowana na programowanie obiektowe. Wyjątkiem od całkowitej obiektowości (jak np. w Smalltalku) są typy proste (int, float itp.), inaczej nazywane typami prymitywnymi. Należy jednak pamiętać, że również i one mają swoje odzwierciedlenie obiektowe w przypadku potrzeby użycia danego sposobu zapisu w typach generycznych. Metody i klasy mogą być poprzedzone tzw. adnotacjami.\n\n// oznacza komentarz\n// w tej postaci to obiekt reprezentujący kolorowy punkt\npublic class Figura\n{\n    // operacje (metody)\n    public float obliczPole()\n    {\n        return 0;\n    }\n\n    public float obliczObwód()\n    {\n        return 0;\n    }\n\n    public void wyświetl() { ... }\n\n    // właściwości (atrybuty/pola)\n    protected float środekX;\n    protected float środekY;\n    protected int kolor; // tak naprawdę do przechowywania(tworzenia)\n                       // koloru używa się zazwyczaj obiektu java.awt.Color\n    ...\n}\n\n Jak widać z powyższego, statyczne typowanie oznacza, że każda wprowadzana zmienna czy pole musi mieć przypisany typ przechowywanych w niej danych (float oznacza typ zmiennoprzecinkowy), a każda metoda musi deklarować, jakiego typu dane zwraca (lub void, jeśli nic nie zwraca). Uwaga: od Javy w wersji 10 można stosować inferencję typów za pomocą słowa kluczowego var. Z przykładu widać też, że w nazwach zmiennych i metod można używać polskich liter – to zasługa wbudowanej obsługi kodowania Unicode. Pokazany sposób nazywania zmiennych i metod (tzw. camel case polegający na pisaniu słów bez spacji, a z kapitalizowaniem drugiego i następnych słów składowych) jest nieobowiązkowy, ale jest jedną z uznanych dobrych praktyk programowania w Javie.\n\nDziedziczenie \nW Javie wszystkie obiekty są instancjami klasy Object, z której dziedziczą podstawowe zachowania i właściwości. Dzięki temu wszystkie mają wspólny podzbiór podstawowych możliwości, takich jak ich: identyfikacja, porównywanie, kopiowanie, niszczenie czy wsparcie dla programowania współbieżnego.\n\n// „extends” oznacza dziedziczenie po klasie Figura pól: środekX, środekY i kolor\n// oraz metod: obliczPole, obliczObwód i wyświetl\npublic class Kwadrat extends Figura\n{\n    // dodatkowe atrybuty\n    private float wierzchołekX;\n    private float wierzchołekY;\n    private float długośćBoku;\n\n    // „przesłaniamy” operacje rodzica, dzięki czemu dla każdej \n    // zdefiniowanej Figury można policzyć pole czy obwód\n    @Override\n    public float obliczPole()\n    {\n        return długośćBoku * długośćBoku;\n    }\n    ...\n}\n\nChoć C++ udostępniał dziedziczenie wielokrotne, projektanci Javy odeszli od tego pomysłu. Java umożliwia jedynie dziedziczenie po jednej klasie, a więc wyłącznie jedna klasa może przekazać swoje właściwości i operacje jako podstawę do rozszerzania ich o dodatkowe możliwości. Dzięki temu wyeliminowano możliwość konfliktów między właściwościami przekazywanymi przez klasy nadrzędne.\n\nBy zrekompensować spadek elastyczności wynikający z pojedynczego dziedziczenia wprowadzono interfejsy oraz podklasy umożliwiające wielokrotne dziedziczenie implementacji. Pozwalają one nazwać pewien określony zbiór operacji, dzięki czemu można określić, że dany obiekt, któremu przypisano dany interfejs (implementujący go), umożliwia wykonanie owego zestawu operacji.\n\nNiezależność od architektury \nTę właściwość Java ma dzięki temu, że kod źródłowy programów pisanych w Javie kompiluje się do kodu pośredniego. Powstały kod jest niezależny od systemu operacyjnego i procesora, a wykonuje go tzw. wirtualna maszyna Javy, która (między innymi) tłumaczy kod uniwersalny na kod dostosowany do specyfiki konkretnego systemu operacyjnego i procesora. W tej chwili wirtualna maszyna Javy jest już dostępna dla większości systemów operacyjnych i procesorów.\n\nJednak z uwagi na to, że kod pośredni jest interpretowany, taki program jest wolniejszy niż kompilowany do kodu maszynowego. Z tego względu maszynę wirtualną często uzupełnia się o kompilator JIT. Istnieją również niezależne od Suna kompilatory Javy – przykładem podprojekt GCC o nazwie GCJ.\n\nSieciowość i obsługa programowania rozproszonego \nDzięki wykorzystaniu reguł obiektowości, Java nie widzi różnicy między danymi płynącymi z pliku lokalnego a danymi z pliku dostępnego przez HTTP czy FTP. Biblioteki Javy udostępniają wyspecjalizowane funkcje umożliwiające programowanie rozproszone – zarówno między aplikacjami Javy (RMI), jak i między aplikacją Javy a aplikacjami napisanymi w innych językach (CORBA, usługi sieciowe). Inne biblioteki udostępniają możliwość pisania aplikacji uruchamianych w przeglądarkach internetowych (aplety Javy) oraz aplikacji działających ciągle po stronie serwera (serwlety)."}
{"id": "plwiki:2459:Jod", "text": "Jod (I, ) – pierwiastek chemiczny z grupy 17 – fluorowców. Nazwa pochodzi od  ioeides – fioletowy.\n\nW naturze występuje tylko jeden trwały izotop , izotopy promieniotwórcze: , , , .\n\nHistoria \nOdkryty w 1812 roku przez Bernarda Courtois, co zostało później potwierdzone przez chemików: Charles’a Desormes’a i Nicholasa Clémenta. Właściwości jodu przebadał dokładniej w 1813 roku inny znany francuski chemik Joseph Louis Gay-Lussac, który nadał temu pierwiastkowi nazwę. Do pierwszeństwa rościł sobie też prawa Humphry Davy, który pracował niezależnie, a opublikował swoje wyniki kilkanaście dni po Desormie i Clémencie.\n\nZgodnie z zaleceniami IUPAC symbolem jodu jest „I”, jednak w starszej literaturze spotyka się symbol „J”.\n\nWłaściwości \nJod w temperaturze pokojowej występuje w postaci stałej, jako połyskliwa, niebiesko-czarna substancja krystaliczna. Pod ciśnieniem normalnym topi się w ok. , a wrze w ok. . W formie ciekłej ma kolor czarny. Łatwo sublimuje przed osiągnięciem temperatury topnienia. Sublimacja zachodzi w pewnym stopniu również w temperaturze pokojowej, co utrudnia jego dokładne naważenie. Jego para ma kolor niebieskawy w próżni, a brązowofioletowy w powietrzu. Ma charakterystyczną drażniącą woń. Pary jodu można łatwo zestalić na chłodniejszej powierzchni w procesie resublimacji.\n\nWystępuje w postaci dwuatomowych cząsteczek , które ulegają dysocjacji termicznej do postaci atomowej najłatwiej spośród wszystkich fluorowców.  W  stopień dysocjacji wynosi 1%. Powyżej ok.  udział formy atomowej jest znaczący.\n\nSłabo rozpuszcza się w wodzie, ale jest dobrze rozpuszczalny w wodnym roztworze jodku potasu (płyn Lugola), gdzie tworzy jony  (przede wszystkim ), a także w alkoholach, chloroformie i innych rozpuszczalnikach organicznych.\n\nWystępowanie \nJod nie występuje w postaci wolnej i należy do pierwiastków mało rozpowszechnionych w przyrodzie. Stanowi 0,46 ppm skorupy ziemskiej, zajmując 60. miejsce wśród pierwiastków. W małych ilościach występuje powszechnie skałach, glebie, wodzie morskiej i organizmach żywych, a większych stężeniach, 30–1500 ppm, znajdowany jest w solankach towarzyszących złożom ropy naftowej i gazu ziemnego. W Chlie pokłady saletry chilijskiej występujące w formie caliche zawierają 0,02–1% jodu w formie jodanu wapnia, . Jego zawartość w wodzie morskiej wynosi średnio 0,05 ppm i jest uzależniona od jej zasolenia – z tego powodu w Bałtyku wynosi jedynie 0,01 ppm. Organizmy morskie (np. ryby, wodorosty i koralowce) są zdolne do gromadzenia jodu, osiągając stężenia do 7% w suchej masie (koralowiec Gorgonia verrucosa). Minerały jodu są rzadkie i zawierają najczęściej jodan wapnia lub jodki. Najważniejszym z nich jest lautaryt (bezwodny jodan wapnia), pozostałe to bruggenit , dietzeit  lub , jodoargiryt AgI i jodoembolit Ag(Cl,Br,I).\n\nProdukcja przemysłowa \nŚwiatowa produkcja jodu w latach 80. XX w. wynosiła ok. 12,5 tys. ton rocznie, z czego Japonia wytwarzała ponad 7 tys. ton. W 2001 r. produkcja światowa doszła do blisko 20 tys. ton, a liderem stało się Chile, produkujące 10,5 tys. ton.\n\nMetody otrzymywania \nZ wodorostów\nPierwszym surowcem do przemysłowej produkcji jodu były wodorosty z rodziny Laminaria (listownica) lub – w mniejszym stopniu – Fucus (morszczyn), zawierające do 0,45% jodu w suchej masie. Wykorzystywano je w latach 1817–1959, po czym została zarzucona. \n\nZ solanek\nW 1852 r. rozpoczęto produkcję jodu z solanek głębinowych; w latach 80. i 90. XX w. było główne źródło tego pierwiastka. Najbardziej znaczącym producentem jodu z solanek jest Japonia, przy czym uzyskiwanie jodu w ten sposób uzależnione jest od cen petrochemikaliów – gdy są one niskie, eksploatacja złóż gazu ziemnego w Japonii spada na rzecz importu, za czym idzie zmniejszenie ilości wydobytej solanki i spadek produkcji jodu. W celu uzyskania jodu z solanki obecne w niej jodki utlenia się do jodu pierwiastkowego za pomocą chloru:\n\nZ saletry\nJedynym miejscem na świecie, gdzie jod uzyskuje się ze złóż pokładowych jest Chile. Pierwsze próby uzyskiwania jodu z saletry chilijskiej podjęte zostały już pod koniec XVIII w., jednak ciągła produkcja rozpoczęła się dopiero 1868 r. Jod uzyskiwany jest jako produkt uboczny podczas produkcji saletry. Ze złoża caliche ługuje się azotany i jodany, a następnie prowadzi się krystalizację azotanu sodu, co prowadzi do wzrostu stężenia jodanu. Po osiągnięciu stężenia ok. 0,6% jodany redukuje się do jodków stechiometryczną ilością wodorosiarczynu sodu:\n\nDo tak uzyskanego roztworu dodaje się stechiometryczną ilość wyjściowego roztworu zawierającego jodany, co prowadzi do komproporcjonowania  i  do jodu pierwiastkowego:\n\nZwiązki i reaktywność jodu\n\nChemia nieorganiczna \nJod podobnie jak inne chlorowce jest bardzo reaktywny, szczególnie wobec metali, z którymi daje jodki. Tworzy liczne związki chemiczne, w których występuje jako jedno-, trój-, pięcio- lub siedmiowartościowy. W reakcji z amoniakiem tworzy wybuchowy jodek azotu. Własności związków jodu są podobne do analogicznych związków bromu i chloru. Najważniejszymi nieorganicznymi związkami jodu są jodek potasu, jodowodór, jodany i nadjodany.\n\nChemia organiczna \nWiązanie  jest najmniej trwałe spośród połączeń halogenów z węglem (anion jodkowy jest dość dobrą grupą opuszczającą) i ulega stosunkowo łatwemu podstawieniu przez nukleofile. Reaktywność jodków alkilowych wykorzystywana jest w reakcjach alkilowania, szczególnie do metylowania za pomocą jodku metylu  (łagodniejszego od siarczanu dimetylu). Jest to przyczyną silnie toksycznych właściwości tych związków.\n\nJod może tworzyć związki kompleksowe z niejonowymi związkami powierzchniowo czynnymi (tzw. jodofory). W takich kompleksach jod wiąże się z wodorem grupy hydroksylowej niejonowego związku za pomocą wiązania koordynacyjnego typu mostka wodorowego. Takie wiązanie nadaje jodoforom własności łagodności dla skóry przy jednoczesnym silnym działaniu mikrobiobójczym oraz własnościach myjących.\n\nJod posiada łagodne własności utleniające, np. wobec organicznych związków fosforu:\n \n\nW środowisku zasadowym wiązanie  w diestrach kwasu jodofosforowego  jest niezwykle reaktywne wobec nukleofili, w wyniku czego powstają różnorodne pochodne kwasu fosforowego (diestry, triestry, amidoestry, pirofosforany).\n\nW środowisku zasadowym jod reaguje bardzo łatwo z aldehydami i ketonami posiadającymi grupę metylową w pozycji α z wytworzeniem jodoformu (reakcja haloformowa). Reakcja ta jest wykorzystywana w analityce. Jodoform był jednym z pierwszych antyseptyków.\n\nZastosowanie \nJod ma zastosowanie w produkcji barwników oraz w fotografii. W medycynie jako płyn Lugola stosowany jest w leczeniu i profilaktyce chorób tarczycy oraz jako środek dezynfekujący w formie jodyny. Izotopy promieniotwórcze  oraz  mają zastosowanie w rozpoznawaniu i leczeniu chorób tarczycy. Jod służy też do wykrywania skrobi w analizie chemicznej (próba jodowa), w formie jodyny bądź płynu Lugola. Ponadto opary jodu wykorzystywane są do wywoływania płytek do chromatografii cienkowarstwowej."}
{"id": "plwiki:2524:Język skryptowy", "text": "Język skryptowy () – język programowania obsługujący skrypty. Często służący do kontrolowania określonej aplikacji. \n\nSkrypty – programy napisane w językach skryptowych, przeznaczone do wykonywania w specjalnych środowiskach uruchomieniowych automatyzujących wykonywanie zadań, które alternatywnie mogą być wykonywane jedno po drugim przez użytkownika.\n\nJęzyki skryptowe są to najczęściej języki interpretowane, zaprojektowane z myślą o interakcji z użytkownikiem. Niejednokrotnie polecenia używane w skryptach są bardzo skomplikowane – na przykład w systemach operacyjnych UNIX, w języku skryptowym sh większość poleceń to tak naprawdę samodzielne programy. Skrypty są też często używane do jednorazowych zadań, na przykład administracyjnych.\n\nZastosowania \nOprócz skryptów powłoki systemów uniksowych oraz narzędzi administracyjnych języki skryptowe osadzane bywają w różnych programach, dzięki czemu zapewniają możliwość zautomatyzowania powtarzających się czynności. Na przykład pakiet Microsoft Office wyposażony jest w osadzony interpreter języka Visual Basic for Applications (VBA). Swoje języki skryptowe mają też inne profesjonalne narzędzia edycyjne, jak AutoCAD czy 3D Studio Max.\n\nInterpretery języków skryptowych są wykorzystywane przez serwery WWW do serwowania dynamicznych stron internetowych (np. przez interfejs CGI lub dodatkowe moduły serwera Apache). Używany w ten sposób jest m.in. PHP, Perl, Python i Ruby.\n\nJęzyki skryptowe osadzane są także w grach komputerowych. Służą wtedy do sterowania przebiegiem gry – fabułą, dialogami, zachowaniem wirtualnych postaci, a czasem nawet do sterowania działaniem całego interfejsu graficznego.\n\nCoraz częściej języki skryptowe kompilowane są do binarnego kodu pośredniego, który wykonywany jest w specjalnej prostej maszynie wirtualnej  dużo szybciej, niż przebiegałaby jego interpretacja bezpośrednio z tekstowej postaci źródłowej.\n\nZobacz też \n Windows Scripting Host\n Windows PowerShell\n JavaScript\n tryb wsadowy\n program wsadowy\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:2561:Jednostka astronomiczna", "text": "Jednostka astronomiczna, oznaczenie au (dawniej również AU od ang. astronomical unit, w języku polskim czasem stosowany jest skrót j.a.) – pozaukładowa jednostka odległości używana w astronomii równa dokładnie 149 597 870 700 m. Dystans ten odpowiada w przybliżeniu średniej odległości Ziemi od Słońca. Obecna definicja i oznaczenie zostały przyjęte podczas posiedzenia Międzynarodowej Unii Astronomicznej w Pekinie w 2012 roku. W obliczeniach szacunkowych przyjmowana jest zazwyczaj wartość przybliżona, ok. 150 mln km.\n\nWcześniej obowiązująca definicja brzmiała:\n Jednostka astronomiczna jest długością promienia niezaburzonej orbity kołowej ciała o masie znikomo małej, które krąży dookoła Słońca z okresem 365,2568983 dnia (365 d 6 h 9 min 56 s, tzw. rok gaussowski). Inaczej – ma ono prędkość kątową 0,17202098950 radiana na dobę mającą 86400 sekund efemerydalnych. \n Jednostka astronomiczna była równa długości półosi wielkiej orbity Ziemi, czyli 149 597 887 km. Wcześniej, do roku 1961, przyjmowaną ją jako równą 149 500 000 km, później 149 457 000 km.\n\nJednostka astronomiczna jest wygodna do określania odległości między obiektami w Układzie Słonecznym. Stosuje się ją również w opisie innych układów planetarnych i wszędzie tam, gdzie występują odległości porównywalnego rzędu, np. w układach podwójnych gwiazd.\n\nPrzykładowe odległości wyrażone w jednostkach astronomicznych \n średnia odległość Księżyca od Ziemi – 0,0026 au\n średnia odległość Ziemi od Słońca – 1 au\n średnia odległość Jowisza od Słońca – 5,203 au\n średnica Betelgezy – ok. 3–5 au\n średnia odległość Plutona od Słońca – 39,5 au\n odległość sondy Voyager 1 od Ziemi (najdalej od Ziemi przebywająca sonda kosmiczna wysłana przez człowieka; stan na 12.08.2023) – ok. 160,82 au\n rok świetlny – 63 241 au\n parsek – 206 265 au\n\nZobacz też \n\n układ SI\n\nPrzypisy \n\nAstronomiczne jednostki odległości"}
{"id": "plwiki:2572:JPEG", "text": "JPEG (ang. Joint Photographic Experts Group) – algorytm stratnej kompresji grafiki rastrowej, wykorzystany w formacie plików graficznych o tej samej nazwie. Motywacją do powstania tego standardu było ujednolicenie algorytmów kompresji obrazów monochromatycznych i kolorowych.\n\nFormat plików JPEG/JFIF obok formatów GIF i PNG jest najczęściej stosowanym formatem grafiki na stronach WWW. Typ MIME zarejestrowany dla tego formatu nosi nazwę image/jpeg i został zdefiniowany w .\n\nHistoria standardu JPEG \nPrace nad standardem rozpoczęły się w kwietniu 1983 roku w organizacji ISO. W 1986 roku z inicjatywy ISO oraz CCITT powstał zespół ekspertów nazwany Joint Photographic Experts Group (ang. Połączona Grupa Ekspertów Fotograficznych), który zjednoczył wysiłki różnych niezależnych grup.\n\nStandard o nazwie ISO/IEC IS 10918-1 | ITU-T Recommendation T.81 został opublikowany w dwóch częściach w 1991 roku i definiował podstawowy (ang. baseline), sekwencyjny tryb kompresji stratnej, oparty na dyskretnej transformacji kosinusowej (DCT) oraz jego różne rozszerzenia:\n Tryb progresywny kompresji, również oparty na DCT, przewidziany do wyświetlania obrazów w trakcie przesyłania danych. Efekt płynnie wyostrzającego się obrazu jest szczególnie dobrze widoczny przy użyciu szybkiego dekompresora i wolnej transmisji danych. Tryb ten zyskał rozpowszechnienie wraz z rozwojem Internetu.\n Tryb hierarchiczny, pozwalający na zapis w jednym pliku tego samego obrazu jako sekwencji kadrów o różnych rozdzielczościach. Kolejne kadry są kodowane jako różnice względem kadrów poprzednich, o niższej rozdzielczości, a nie jako oddzielne obrazy, co zmniejsza rozmiar pliku. Tryb ten nie definiuje, która z metod kompresji ma zostać użyta. Tryb hierarchiczny umożliwia szybki podgląd obrazów bez czasochłonnej dekompresji obrazów o wysokiej rozdzielczości, co ma zastosowanie np. w fotografii cyfrowej.\nOpisane metody kompresji stratnej umożliwiają uzyskanie dużej kompresji obrazu, rzędu 20:1 kosztem pewnej utraty szczegółów, na ogół niezauważalnej.\n\nOpublikowany standard JPEG nie opisywał dokładnych implementacji algorytmów kompresji, W rezultacie powstało wiele rozwiązań różniących się nawet w takich szczegółach, jak skala jakości obrazu. Równocześnie z implementacjami komercyjnymi, częściowo opatentowanymi, zaczęły powstawać rozwiązania rozprowadzane na innych licencjach. Szczególnie wyróżniła się praca zespołu znanego jako Independent JPEG Group (IJG), zakończona publikacją bibliotek kompresji i dekompresji JPEG jako wolnego oprogramowania na licencji zbliżonej do licencji BSD.\n\nStandard JPEG nie określał też dokładnego formatu plików graficznych, zdefiniowano tylko podstawy znane pod nazwą JPEG Interchange Format. W rezultacie największą popularność uzyskał wprowadzony przez firmę C-cube Microsystems format JFIF (ang. JPEG File Interchange Format), stanowiący rozszerzenie wobec standardu i posługujący się rozszerzeniem „jpeg” albo „jpg”, dlatego często błędnie identyfikowany ze standardem JPEG. Inny popularny format pliku wykorzystujący standard JPEG to TIFF.\n\nW 1993 roku opracowano rozszerzenie standardu JPEG dla bezstratnej kompresji, używające zupełnie innej metody niż istniejące metody stratne. Rozszerzenie to nie jest obsługiwane przez biblioteki IJG i nigdy się szerzej nie przyjęło.\n\nW 1995 pod nazwą ISO/IEC IS 10918-3 | ITU-T Recommendation T.84 opublikowano część trzecią standardu, zawierającą kolejne rozszerzenia, które miały poprawić jakość obrazu przy tym samym stopniu kompresji. Są to m.in.:\n zmienna kwantyzacja (ang. variable quantization) uwzględnia różne poziomy szczegółowości w różnych częściach obrazu;\n wybiórcza poprawa jakości (ang. selective refinement) umożliwia kontynuację progresywnej dekompresji lub podjęcie dekompresji z kadru o wyższej rozdzielczości tylko dla fragmentów obrazu zawierających najwięcej szczegółów;\n podział na kafelki (ang. tiling), umożliwiający składanie obrazu z kawałków o różnych rozmiarach, rozdzielczościach, współczynnikach kompresji czy nawet paletach barw.\nPoza tym zdefiniowano standardowy format pliku o nazwie SPIFF (ang. Still Picture Interchange File Format), który jako kompatybilny wstecznie miał zastąpić format JFIF. Darmowe biblioteki IJG nie obsługują rozszerzeń zawartych w tej części standardu.\n\nKrytyka braku w standardzie dobrych metod bezstratnej kompresji, które nadawałyby się do zapisu obrazu o najwyższej jakości czy kompresji różnic między kadrami w trybie hierarchicznym, przyczyniła się do rozpoczęcia prac nad kolejnym rozszerzeniem standardu. Komitet JPEG rozpatrzył różne algorytmy i jako podstawę kolejnego rozszerzenia standardu wybrał sekwencyjny algorytm LOCO-I (ang. low complexity, context-based, lossless image compression algorithm), opracowany w HP Labs w 1996. Standard został opublikowany w 1999 roku w dokumencie ISO/IEC IS 14495-1 | ITU-T T.87, a metoda kompresji jest znana pod nazwą JPEG-LS. Metoda ta daje kompresję rzędu 2:1 i nie jest zbyt powszechnie stosowana. Standard opisuje również (mało) stratny tryb metody JPEG-LS.\n\nW tym samym czasie trwały też prace nad modyfikacją metod stratnych, które miały wyeliminować wady stosowanego dotychczas algorytmu DCT. Na następcę wybrano algorytm dyskretnej transformaty falkowej, co dało możliwość połączenia kompresji stratnej i bezstratnej oraz zastosowania wcześniej zdefiniowanych rozszerzeń w jednej metodzie. Tak zdefiniowany standard otrzymał nazwę JPEG 2000 i został ogłoszony w 2000 roku w dokumencie ISO/IEC 15444-1:2000.\n\nAlgorytm stratny JPEG \nAlgorytm kompresji używany przez JPEG jest algorytmem stratnym, tzn. w czasie jego wykonywania tracona jest bezpowrotnie część pierwotnej informacji.\n\nAlgorytm przebiega następująco: (część danych zaczerpnięto z hasła kompresja stratna)\n obraz jest konwertowany z kanałów czerwony-zielony-niebieski (model RGB) na jeden kanał jasności/luminancji i 2 kanały barwy/chrominancji (model YCbCr). Ludzkie oko znacznie dokładniej postrzega drobne różnice jasności od drobnych różnic barwy, a więc użyteczne jest tutaj rozbicie obrazu na te kanały, żeby użyć na nich różnych parametrów kompresji.\n zachodzi podpróbkowanie chrominancji: zmniejszana jest rozdzielczość pikseli kanałów barwy. Można nie redukować wcale, redukować 2 do 1 lub 4 do 1.\n kanały są dzielone na bloki 8 × 8 pikseli. W przypadku kanałów kolorów, jest to 8 × 8 danych po redukcji rozdzielczości, a więc zwykle 16 × 16 pikseli obrazu początkowego. Bloki są traktowane w dalszych operacjach matematycznych jako macierze 8 × 8.\n na blokach wykonywana jest dyskretna transformata kosinusowa (DCT). Zamiast wartości pikseli mamy teraz średnią wartość wewnątrz bloku (współczynnik DC) oraz częstotliwości zmian wewnątrz bloku (współczynniki AC), obie wyrażone przez liczby zmiennoprzecinkowe. Transformata DCT jest teoretycznie odwracalna, więc jedyna strata danych to drobne różnice wynikające z użycia zaokrągleń.\n Różnicowa reprezentacja współczynników DC (DPCM).\n Kwantyzacja, czyli zastąpienie danych zmiennoprzecinkowych przez liczby całkowite. To właśnie tutaj występują straty danych. Zależnie od parametrów kompresora, odrzuca się mniej lub więcej danych. Zasadniczo większa dokładność jest stosowana do danych dotyczących niskich częstotliwości niż wysokich.\n współczynniki AC są uporządkowywane zygzakowato, aby zera leżały obok siebie.\n współczynniki niezerowe są kompresowane kodowaniem entropijnym, zazwyczaj algorytmem Huffmana (standard JPEG pozwala też na użycie kodowania arytmetycznego). Kod Huffmana stosowany w formacie JPEG ma specjalne symbole dla ciągów zer i końca niezerowych współczynników (EOB, end of block)."}
{"id": "plwiki:2623:Jednostka pochodna układu SI", "text": "Jednostka pochodna układu SI – jednostka układu SI, wielkości fizycznej pochodnej, utworzona w oparciu o równanie definicyjne tej wielkości i wynikające z niego równanie wymiarowe tej jednostki wyrażające ją jako iloczyn potęg jednostek podstawowych układu. Część jednostek pochodnych ma nazwy i symbole specjalnie dla nich utworzone (np. paskal – Pa), natomiast nazwy i symbole pozostałych tworzy się na podstawie nazw i symboli jednostek podstawowych. Niektóre jednostki pochodne są bezwymiarowe.\n\nJednostki pochodne posiadające własne nazwy i symbole\n\nPrzykłady jednostek pochodnych nie posiadających własnych nazw i symboli\n\nJednostki uzupełniające \nPoczątkowo radian i steradian były zaliczane do grupy jednostek uzupełniających układu SI. Jednak w 1995 r. zrezygnowano z tego podziału i od tego czasu istnieją tylko dwie grupy jednostek: podstawowe oraz pochodne.\n\nPrzypisy \n\n \nListy jednostek miar i wag\n\nsv:SI-enhet#Härledda enheter"}
{"id": "plwiki:2723:Gwiazdozbiór Jaszczurki", "text": "Jaszczurka (łac. Lacerta, dop. Lacertae, skrót Lac) – gwiazdozbiór nieba północnego leżący między Andromedą a Łabędziem, 68. co do wielkości, wydzielony około 1687 roku przez Jana Heweliusza, opublikowany w 1690 roku, w pośmiertnie wydanym atlasie „Firmamentum Sobiescianum”. Należy do rodziny konstelacji Perseusza. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem wynosi około 35. W Polsce widoczny od lata do zimy.\n\nPochodzenie nazwy \n\nGdyby nie Heweliusz, który w najjaśniejszych gwiazdach tego regionu nieba widział zygzakowato wygięte ciało małego gada, ten niewielki gwiazdozbiór być może zyskałby przydomek małej Kasjopei, gdyż główne gwiazdy tworzą charakterystyczny kształt litery W.  Jaszczurka to mały gwiazdozbiór w północnej Drodze Mlecznej. Znajduje się w niej sporo małych gromad otwartych, ale żadna z gwiazd nie posiada nazwy własnej ani nie jest związana z nią żadna legenda bądź mit. Johann Bode proponował umieścić w tej części nieba inną konstelację Honores Frederici, upamiętniającą Fryderyka Wielkiego, króla Prus. Wcześniej zwany też Berłem (łac. Sceptrum).\n\nGwiazdy Jaszczurki \nZe względu na niewielką jasność, żadna z gwiazd nie posiada własnej nazwy. Astronomowie posługują się ich liczbowo-literowymi oznaczeniami katalogowymi. Główne gwiazdy tworzą zygzakowatą linię, która może naśladować ścieżkę pędzącej jaszczurki. Gwiazdy mają wielkość 4 i 4,5; zadziwiająco dobrze widać je na ciemnym niebie. Obserwując niebo z przedmieścia, należy posługiwać się lornetką, bo zygzak nie jest bardzo długi. Jako leżąca między spiralnymi ramionami naszej Galaktyki Jaszczurka wydaje się świecić bardzo słabo.\n Najjaśniejsza gwiazda Alfa Lacertae ma jasność zaledwie 3,76. Jest to układ podwójny, w którym jaśniejszy składnik to karzeł o typie widmowym A1. Jego obserwowana wielkość gwiazdowa wynosi 3,78m. Drugi składnik jest słabszy. jego jasność to tylko 11,8m. Natomiast odległość między składnikami wynosi 36. sekund łuku.Mimo że α i β Lacertae leżą w odległości mniejszej niż 200 lat świetlnych, są zbyt słabe, aby było je dobrze widać z Ziemi. \n Z kolei 4 Lacertae jest nadolbrzymem, ale leży w odległości kilku tysięcy lat świetlnych.\n 8 Lacertae to układ czterech białych gwiazd. Główna para ma wielkości 5,7 i 6,5, a rozdzielona jest o 22. sekundy łuku. Około 2,4 razy dalej znajdują się kolejne dwa składniki o wielkościach 10,5 i 9,3m.\n EV Lacertae to młoda, szybko rotująca gwiazda rozbłyskowa. Jest czerwonym karłem świecącym 1% mocy Słońca.\n\nJest kilka gwiazd podwójnych, odpowiednich dla małych teleskopów.\n Struve 2894 (Σ2894) stanowi taką parę gwiazd. Dawes podaje, że są to gwiazdy „biała i niebieska”.\n Struve 2902 (Σ2902) składa się z gwiazdy żółtawej i gwiazdy białej.\n Struve 2890 (Σ2890) o składnikach jednakowej wielkości 8,5m i odległych o 9,4″ łuku.\n Struve 2942 (Σ2942) to bardziej zwarta para odległa o 2,8″ łuku, które Friedrich Struve opisał jako „czerwonawo złotą i popielatą”.\n\nInteresujące obiekty \n NGC 7243, gromada otwarta, oddalona od Słońca o około 2800 lat świetlnych. Składa się głównie z białych i niebieskich gwiazd. Jej jasność widzialna to około 6,4. Zajmuje na niebie obszar o średnicy 21′. Jest to nieregularna, rozproszona grupa około 40 gwiazd wokół podwójnej gwiazdy Struve 2890. Najbardziej znany obiekt, który można obserwować małym teleskopem.\n NGC 7209, druga gromada otwarta w konstelacji Jaszczurki, zajmuje powierzchnię o średnicy 15′ i jasności widzialnej 7,7m. W jej skład wchodzi około 100 młodych gwiazd i oddalona jest od Słońca o około 3810 lat świetlnych. W 20-centymetrowym reflektorze widać ją jako ładną, ale rozproszoną grupę. Jest tam wiele gwiazd 10. i 11. wielkości, w tym dwie czerwone gwiazdy. Pomarańczowa gwiazda 6. wielkości leży też poza północną krawędzią tej gromady, a w sąsiednich obszarach Drogi Mlecznej umiejscowione są kolejne kolorowe gwiazdy.\n NGC 7245 jest najmniejszą i najbledszą z tej trójki, ale wynika to z odległości wynoszącej sześć tysięcy lat świetlnych. Najjaśniejszą jest gwiazda 13. wielkości, więc kiedy 20-centymetrowy teleskop przy małym powiększeniu trafi na tę gromadę, można zobaczyć tylko bladą nierozdzieloną wydłużoną poświatę. Duże powiększenie umożliwi zaobserwowanie około 35 ze 169 gwiazd gromady. \n Odkryty w 1929 roku obiekt BL Lacertae, pierwotnie traktowany jako gwiazda zmienna (o wahaniach jasności od 12,4 do 17,2m), jest prototypem grupy galaktyk aktywnych o szybkich i nieregularnych zmianach jasności, nazwanych lacertydami.\n Małej mgławicy planetarnej IC 5217 o średnicy 6,6” łuku nie można w zasadzie rozdzielić na gwiazdy za pomocą 40-centymetrowego teleskopu. Ten cel wielkości 12,6 jest bledszy niż dwie sąsiednie gwiazdy, kiedy się patrzy na niego bez filtra, ale jawi się jako najjaśniejszy obiekt, gdy używa się OIII.\n Sharpless 126 to mgławica nazwana na cześć astronoma Stewarta Sharplessa, który opublikował w 1959 roku drugą i ostateczną wersję swojego słynnego katalogu mgławic.\n\nPlanety pozasłoneczne \nW układzie podwójnym ADS 16402 w 2006 roku odkryto planetę wielkości Jowisza obiegającą jeden ze składników. Ten interesujący system dwóch podobnych do Słońca gwiazd i gazowej planety jest przy tym stabilny, co oznacza, że planety mogą istnieć nawet w skomplikowanych grawitacyjnie układach.\n\nZobacz też \n\n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Jaszczurki\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Gwiazdozbiór Jaszczurki w serwisie Constellation Guide"}
{"id": "plwiki:2737:Język formalny", "text": "Język formalny – podzbiór zbioru wszystkich słów nad skończonym alfabetem. Język formalny jest kluczowym pojęciem w informatyce, logice matematycznej i językoznawstwie. Język formalny nie jest uściśleniem pojęcia języka naturalnego. Alfabet języka formalnego składa się z symboli, słów, lub tokenów których konkatenacje stanowią łańcuchy języka.\n\nFormalna definicja \nJęzyk formalny  to zbiór łańcuchów wybranych z pewnego  gdzie  jest konkretnym alfabetem. Jeśli  jest alfabetem i  to L jest zwany językiem nad  Język nad  nie musi obejmować wszystkich łańcuchów zawierających wszystkie symbole z  Więc gdy  jest językiem nad  jest on językiem nad dowolnym alfabetem będącym podzbiorem nad .\n\nPrzykłady języków formalnych:\n zbiór wszystkich słów złożonych z liter polskiego alfabetu i występujących w pewnym słowniku,\n zbiór takich słów złożonych z cyfr od 0 do 9, które przedstawiają liczbę pierwszą,\n zbiór słów złożonych z zer i jedynek, w których zer jest więcej niż jedynek,\n zbiór prawidłowo napisanych równań matematycznych,\n zbiór programów, które po skompilowaniu i uruchomieniu zawieszą dany komputer,\n zbiór pusty.\n\nAlfabet \nAlfabet to dowolny, niepusty zbór symboli. Zazwyczaj alfabet oznaczamy symbolem .\n  alfabet binarny\n  zbiór wszystkich małych liter\n\nInne przykłady\n zbiór kart do gry,\n zbiór złożony z możliwych wartości koloru piksela (trójki liczb całkowitych, od 0 do 255 każda),\n zbiór wszystkich obrazów możliwych do wyświetlenia przy ustalonej rozdzielczości ekranu i liczbie kolorów.\n\nAlfabetami nie mogą być:\n zbiór pusty – nie dałoby się z niego ułożyć żadnego słowa. Można jednak rozszerzyć definicję języka formalnego na ten przypadek – wtedy nad takim alfabetem istnieje tylko jedno słowo – słowo puste – i tylko dwa języki – język pusty oraz język zawierający tylko słowo puste,\n zbiory nieskończone, np. zbiór wszystkich liczb naturalnych czy rzeczywistych.\n\nSłowo \nSłowami (zwanymi także łańuchami) są dowolne skończone ciągi symboli wybrane z jakiegoś alfabetu. Przykładowe słowa to:\n słowa języka naturalnego, np. „ala”, „słoneczko” (jeśli alfabet obejmuje litery),\n słowo puste (nad dowolnym alfabetem), oznaczane \n liczba zapisana w systemie dziesiętnym (jeśli alfabet obejmuje cyfry arabskie) lub rzymskim (jeśli alfabet obejmuje znaki I, V, X, L, C, M, D),\n wyrażenie algebraiczne,\n film o dowolnej skończonej długości, wyświetlany na ekranie o ustalonej rozdzielczości i liczbie kolorów (jeśli alfabetem jest zbiór obrazów możliwych do wyświetlenia na tym ekranie).\n\nSłowami nie są:\n ciągi o nieskończonej długości, np. reprezentacje liczb niewymiernych w systemie dziesiętnym – choć już reprezentacje symboliczne, np.  – są.\n nieuporządkowane zbiory symboli, np. zbiór samogłosek.\n\nJęzyki na zbiorach nieskończonych \nW niektórych zastosowaniach, przydatne jest operowanie na ciągach elementów z nieskończonego zbioru, np. zbioru liczb naturalnych. Zbiór takich ciągów nie jest językiem, ale to ograniczenie można obejść, jeśli tylko zbiór używanych elementów jest przeliczalny. Wtedy te elementy można przedstawić jako słowa nad skończonym alfabetem.\n\nPrzykładowo, aby operować na ciągach liczb naturalnych, zapisuje się te liczby w sposób pozycyjny. Np. ciąg „10 200 317 852”, zawierający 14 symboli, należy do języka ciągów liczb naturalnych zapisanych w postaci pozycyjnej, za pomocą cyfr arabskich oraz spacji.\n\nMetody definiowania języków \nDla każdego alfabetu (nawet jednoelementowego), liczba słów nad tym alfabetem jest nieskończona i przeliczalna (oznaczana ). Liczba zbiorów słów (liczba języków), jest zatem nieprzeliczalna. Ponieważ każda metoda opisania może objąć tylko przeliczalną liczbę elementów, nie istnieje metoda opisania wszystkich języków nad żadnym niepustym alfabetem. Dlatego opisuje się jedynie wybrane klasy języków. Przykładowo hierarchia Chomsky’ego precyzuje cztery klasy języków, w zależności od tego jak złożona jest gramatyka formalna opisująca dany język.\n\nGramatyki formalne \n\nGramatyki formalne są najpopularniejszym sposobem opisywania języków formalnych. Opis w postaci gramatyki składa się z:\n Określenia symboli alfabetu, na którym zbudowany jest język. Są to tzw. symbole terminalne.\n Określenia dowolnego skończonego zbioru symboli pomocniczych, tzw. symboli nieterminalnych\n Określenia jednego symbolu startowego, należącego do symboli nieterminalnych.\n Określenia pewnego skończonego zbioru reguł przepisywania (zwanych też produkcjami). Każda reguła, to para słów (lewe  prawe), w których mogą występować symbole terminalne i nieterminalne.\n\nDo tak opisanego języka należy każde słowo, dla którego potrafimy zbudować taki ciąg, że:\n pierwszym elementem ciągu jest słowo złożone z symbolu startowego,\n każde kolejne słowo w ciągu można uzyskać przez zastąpienie w poprzednim słowie fragmentu równego lewemu słowu jakiejś reguły przez prawe słowo tej reguły,\n ostatnim elementem ciągu jest dane słowo.\n\nPrzykładowa gramatyka \n alfabet składa się z symboli 0 i 1,\n symbole pomocnicze to   i \n symbolem startowym jest \n reguły przepisywania to:\n \n \n \n \n \n \n\nPrzykładowe wyprowadzenie słowa  w tej gramatyce:\n\nPrzynależność słowa do języka \nNie istnieje ogólna metoda, która dla danej gramatyki formalnej i danego słowa pozwoliłaby stwierdzić, czy dane słowo należy do języka opisywanego przez tę gramatykę. Wynika to z faktu, że gramatyki formalne mogą w szczególności definiować zachowanie maszyny Turinga i powyższy problem wymagałby rozwiązania problemu stopu. Dlatego w praktycznych zastosowaniach używa się wybranych klas gramatyk, dla których taka weryfikacja jest możliwa do przeprowadzenia. W ogólności, im więcej języków potrafi opisać dana klasa gramatyk, tym problem tej weryfikacji ma większą złożoność.\n\nPrzykładowo, hierarchia Chomsky’ego wprowadza podział na następujące klasy, które można zdefiniować przez złożoność automatu rozpoznającego należenie do języka:\n Gramatyki regularne – rozpoznawalne przez automaty skończone,\n Gramatyki bezkontekstowe – rozpoznawalne przez automaty ze stosem,\n Gramatyki kontekstowe – rozpoznawalne przez automaty liniowo ograniczone,\n Dowolne gramatyki – w ogólności nierozpoznawalne automatycznie. Ich podzbiór, rozpoznawalny przez maszyny Turinga, definiuje klasę języków określanych jako rekurencyjne.\n\nJęzyki formalne a języki naturalne \n\nJęzyki formalne są używane do opisu języków naturalnych, choć nie jest to łatwe. Od 1956 roku stosowane są np. tzw. gramatyki generatywne Chomsky’ego. Problemem jest kontekstowość języka naturalnego, tzn. zależność reguł gramatycznych, a szczególnie reguł interpretacji (semantyki) języka naturalnego od kontekstu, czyli sąsiednich zdań, a nawet wypowiedzi bezpośrednio z daną nie sąsiadujących.\n\nAktualnie istnieje wiele systemów komercyjnych przetwarzających język naturalny. Tłumaczenie wolnego tekstu jest bardzo niedokładne, pozwala jednak zrozumieć treść i wspomaga pracę tłumaczy (przyspieszenie nawet 4 razy). Lepsze wyniki zostały osiągnięte w tłumaczeniu tekstów specjalistycznych."}
{"id": "plwiki:2758:Eukarionty", "text": "Eukarionty, eukariota, eukarioty, organizmy eukariotyczne (Eukaryota, Eukarya), określane też jako jądrowce, jądrowe, organizmy jądrowe, karioty, kariota (Karyobionta) – organizmy zbudowane z komórek posiadających jądro komórkowe z chromosomami, co jest jednym z elementów odróżniających je od prokariontów. Jądro komórkowe odgraniczone jest od cytoplazmy podwójną błoną białkowo-lipidową. Nazwa naukowa pochodzi od greckich słów εὖ (eu, „dobrze”) i κάρυον (karyon, „orzech”, „jądro”).\n\nW zależności od ujęcia systematycznego jądrowce są traktowane jako domena (cesarstwo, nadkrólestwo) lub królestwo. Najpopularniejszą z tych kategorii systematycznych jest obecnie domena. Do eukariotów zalicza się wszystkie organizmy komórkowe, z wyjątkiem bakterii i archeowców, a więc prokariontów. Szacunki dotyczące liczby gatunków w obrębie tej grupy wahają się pomiędzy 5 a 10 mln. Według analiz przeprowadzonych przez naukowców z Census of Marine Life, opublikowanych w sierpniu 2011 roku, liczba ta wynosi 8,7 (±1,3) mln, z czego naukowo opisane zostały mniej niż dwa miliony.\n\nKomórki eukariotyczne są z zasady znacznie większe od prokariotycznych. Choć zmienność rozmiarów i jednych i drugich jest bardzo duża (najmniejsze eukarionty mają rozmiar mniejszy niż 1 µm), typowe proporcje objętości są rzędu dziesięciu tysięcy do jednego.\n\nEwolucja \nPrawdopodobnie organizmy eukariotyczne wywodzą się z prokariotycznych archeonów (a w każdym razie są z nimi spokrewnione bliżej niż z bakteriami), jednak ich wczesne dzieje ewolucyjne są słabo znane. Uznaje się za możliwe, że po prokariotycznych jeszcze przodkach wczesne jądrowce odziedziczyły zdolność do ruchu ameboidalnego i fagocytozy, lecz znacznie ją udoskonaliły. Głównym jednak „wynalazkiem” była reorganizacja materiału genetycznego. Komórka eukariotyczna zawiera wielokrotnie więcej materiału genetycznego niż prokariotyczna, dzięki czemu jest w stanie produkować więcej typów białek i ma potencjalnie nieograniczone możliwości regulacji. Materiał genetyczny występuje tu w postaci wielu skupionych w jądrze chromosomów. Są to liniowe fragmenty DNA związanego z licznymi białkami, które chronią je, powielają i precyzyjnie sterują ekspresją. Komórki eukariotyczne posiadają wiele organelli – zarówno analogiczne do występujących u prokariontów np. rybosomy czy chromosomy (odpowiadające bakteryjnemu genoforowi), jak i takie, których u żadnych prokariontów nie ma. Do tych drugich należy retikulum endoplazmatyczne wraz z błoną jądrową oraz mitochondria i plastydy (np. chloroplasty). Przynajmniej te dwa ostatnie pochodzą ze stosunkowo późnej w skali ewolucyjnej endosymbiozy komórek wczesnych jądrowych z bakteriami i sinicami.\nWreszcie ponad miliard lat temu komórki eukariotyczne wykształciły możliwość rozmnażania drogą płciową, co jeszcze bardziej zwiększyło ich możliwości ewolucyjne.\n\nNajstarsze znane skamieniałości, które prawdopodobnie mają pochodzenie eukariotyczne, zostały odkryte w osadach jeziornych w południowej Afryce przez zespół Józefa Kaźmierczaka. Prezentują komórczakową budowę syfonalną. Datowane są one na ok. 2,8–2,7 mld lat.\n\nPodział systematyczny \nPodział naturalny jądrowców przysparza wiele problemów z powodu niejasności w pokrewieństwie wielu grup systematycznych. Dawniejsze wnioskowanie o relacjach między poszczególnymi grupami na podstawie podobieństwa (głównie morfologicznego i anatomicznego) skutkowało wieloma błędami w związku z trudnością identyfikowania wpływu konwergencji i wtórnego upraszczania budowy. Od lat 80. XX wieku zaznaczył się wyraźny postęp w systematyce jądrowców. Wynika on z uwzględnienia takich źródeł o pokrewieństwie jak podobieństwo rRNA, grzebieni mitochondrialnych i aktyny. Mimo że wciąż wiele grup jądrowców oczekuje na ustalenie powiązań filogenetycznych, znane obecnie relacje pokrewieństwa pozwalają na wyróżnienie pięciu „supergrup” i określenie należących do nich linii rozwojowych:\n\n Amorphea\n Amoebozoa Lühe, 1913, przywrócony przez Cavalier-Smith, 1998 (ameby i kilka gatunków bez mitochondriów)\n Tubulinea Smirnov i inni, 2005\n Discosea Cavalier-Smith i inni, 2004\n Archamoebae Cavalier-Smith, 1983\n Gracilipodida Lahr i inni, 2011\n Multicilia Cienkowsky, 1881\n Protosteliida Olive i Stoianovitch, 1966\n Cavosteliida Shadwick i Spiegel w Adl i inni, 2012\n Protosporangiida Shadwick i Spiegel w Adl i inni, 2012\n Fractovitelliida Lahr i inni, 2011\n Schizoplasmodiida L. Shadwick i Spiegel w Adl i inni, 2012\n Myxogastria Macbride, 1899\n Dictyostelia Lister, 1909\n Obazoa\n Breviatea Cavalier-Smith i inni, 2004\n Apusomonadida Karpov i Mylnikov, 1989\n Opisthokonta Cavalier-Smith, 1987 przywrócony przez Adl i inni, 2005\n Holozoa Lang i inni, 2002\n Filasterea Shalchian-Tabrizi i inni, 2008\n Ichthyosporea Cavalier-Smith T.,2003, zwane też jako Mesomycetozoa Mendoza i in., 2002, przywrócone przez Adl. i in., 2005\n Aphelidea Gromov, 2000\n Corallochytrium Raghu-Kumar, 1987\n Choanomonada Kent, 1880\n Metazoa Haeckel, 1874 – zwierzęta (wielokomórkowce)\n Porifera Grant, 1836 – gąbki\n Trichoplax von Schultze, 1883 – płaskowce\n Animalia Linnaeus, 1758 – zwierzęta\n Nucletmycea Brown et al. 2009\n Nuclearia Cienkowski, 1865\n Fonticula Worley i inni, 1979\n Rozella Cornu, 1872\n Fungi Linnaeus, 1753 emend. Cavalier-Smith, 1981, 1987 – grzyby\n Microsporidia Balbiani, 1882 – mikrosporydia\n Neocallimastigaceae Heath 1983 przywrócony przez Barr, 1989\n Chytridiomycota M. J. Powell w Hibbett i inni, 2007\n Blastocladiales Petersen, 1909\n Mucoromycotina Benny, 2007\n Mortierellaceae A. Fischer, 1892\n Entomophthorales G. Winter, 1880\n Zoopagales Bessey ex R.K. Benjamin, 1979\n Kickxellomycotina Benny, 2007\n Dikarya Hibbett i inni, 2007\n CRuMs\n Collodyctionidae Brugerolle i inni, 2002\n Rigifilida Cavalier-Smith w Yabuki i inni, 2012\n Mantamonas Cavalier-Smith i Glücksman w Glücksman i inni, 2011\n TSAR\n Telonema Griessmann, 1913\n Sar\n Stramenopiles Patterson 1989, emend. Adl et al. 2005\n Opalinata Wenyon, 1926 przywrócony przez Cavalier-Smith, 1997\n Blastocystis Alexeev, 1911\n Bicosoecida Grasse, 1926 przywrócony przez Karpov, 1998\n Placidida Moriya i inni, 2002\n Labyrinthulomycetes Dick, 2001\n Hyphochytriales Sparrow, 1960\n Peronosporomycetes Dick, 2001\n Actinophryidae Claus, 1874 przywrócony przez Hartmann 1926\n Bolidomonas Guillou i Chre´tiennot-Dinet, 1999\n Chrysophyceae Pascher, 1914 – złotowiciowce\n Dictyochophyceae Silva, 1980\n Eustigmatales Hibberd, 1981\n Pelagophyceae Andersen i Saunders, 1993\n Phaeothamniophyceae Andersen i Bailey w Bailey i inni, 1998\n Pinguiochrysidales Kawachi i inni, 2003\n Raphidophyceae Chadefaud, 1950 przywrócony przez Silva. 1980\n Synurales Andersen, 1987\n Xanthophyceae Allorge, 1930 przywrócony przez Fritsch, 1935 – różnowiciowce\n Phaeophyceae Hansgirg, 1886 – brunatnice\n Schizocladia Henry i inni w Kawai i inni, 2003\n Diatomea Dumortier, 1821\n Alveolata Cavalier-Smith, 1991\n Protalveolata Cavalier-Smith. 1991 przywrócony przez Adl i inni, 2012\n Dinoflagellata Bütschli, 1885 przywrócony przez Fensome i inni, 1993 przywrócony przez Adl i inni, 2005\n Apicomplexa Levine, 1980 przywrócone przez Adl i inni, 2005\n Ciliophora Doflein, 1901 – orzęski\n Rhizaria Cavalier-Smith, 2002\n Cercozoa Cavalier-Smith, 1998 przywrócony przez Adl i inni, 2005\n Retaria Cavalier-Smith, 2002\n Haptista\n Haptophyta Hibberd, 1976 przywrócony przez Edvardsen i Eikrem, 2000\n Rappemonads Kim i inni, 2011\n Centrohelida Kühn, 1926\n Cryptista\n Cryptophyceae Pascher, 1913 przywrócony przez Schoenichen, 1925 przywrócony przez Adl i inni, 2012\n Katablepharida\n Palpitomonas Yabuki i inni, 2010\n Archaeplastida Adl i inni, 2005\n Glaucophyta Skuja, 1954 – glaukofity\n Rhodophyceae Thuret, 1855 przywrócony przez Rabenhorst, 1863 przywrócony przez Adl i inni, 2005 – krasnorosty\n Rhodelphis\n Chloroplastida Adl i in., 2005 – rośliny zielone\n Chlorophyta Pascher, 1914, emend. Lewis i McCourt, 2004\n Streptophyta – ramienice i rośliny telomowe\n Hemimastigophora\n Spironemidae Doflein, 1916"}
{"id": "plwiki:2761:Jodek potasu", "text": "Jodek potasu, KI – nieorganiczny związek chemiczny, sól potasowa kwasu jodowodorowego.\n\nTworzy bezbarwne kryształy łatwo rozpuszczalne w wodzie. W wyniku elektrolizy stopionego jodku potasu powstaje jod i potas.\n\nZastosowanie \n używany w syntezach organicznych\n w spektroskopii\n w analizie chemicznej\n jego nieznaczne ilości dodaje się do soli kuchennej (stąd tzw. sól jodowana). Alternatywnym dodatkiem jest jodan potasu KIO3\n\nZastosowania medyczne \n\n składnik leków: płynu Lugola (jod rozpuszczony w roztworze wodnym jodku potasu), jodyny, maści z jodkiem potasu.\n jako środek wykrztuśny działający bezpośrednio na gruczoły oskrzelowe, po podaniu doustnym może mieć też działanie odruchowe podobne do emetyny\n leczenie łagodniejszych postaci sporotrychozy.\n\nDawkowanie \nNależy podawać w dawce 5,0 g/24 h, żeby zachować skuteczność wykrztuśną. Nie należy łączyć jodku potasu z innymi lekami wykrztuśnymi.\n\nPrzypisy \n\nPotasu, jodek\nLeki wykrztuśne\nATC-R05\nATC-S01\nATC-V03\nNieorganiczne sole potasu\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia"}
{"id": "plwiki:2765:Kardiochirurgia", "text": "Kardiochirurgia (z gr. kardia „serce”) – dziedzina medycyny zajmująca się leczeniem operacyjnym serca i dużych naczyń krwionośnych w klatce piersiowej. Wyodrębniła się z chirurgii i w Polsce uzyskała status specjalizacji podstawowej od 2000. Obecnie wyodrębnia się kardiochirurgię dziecięcą zajmującą się leczeniem wad wrodzonych układu sercowo-naczyniowego w życiu płodowym i w okresie dziecięcym oraz kardiochirurgię dorosłych, zajmującą się leczeniem wad wrodzonych i nabytych układu sercowo-naczyniowego i choroby wieńcowej w okresie dorosłości (łączy się z nią transplantologia, zajmująca się m.in. przeszczepianiem serca, jednocześnie serca i płuca lub obu płuc). W Polsce konsultantem krajowym kardiochirurgii od 13 czerwca 2016 jest prof. dr hab. n. med. Jacek Różański.\n\nPrzed operacją kardiochirurgiczną najczęściej konieczne jest wcześniejsze przeprowadzenie badań diagnostycznych pomagających w skutecznym planowaniu i przeprowadzeniu operacji. Do nich należą między innymi: rtg klatki piersiowej, ekg, echokardiografia, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny, cewnikowanie serca, czy badania z zastosowaniem izotopów promieniotwórczych.\n\nCzas trwania specjalizacji dla lekarzy po odbyciu stażu podyplomowego trwa nie mniej niż 6 lat, która kończy się egzaminem specjalizacyjnym złożonym z części praktycznej i teoretycznej. Przewidziana jest ewolucja i modyfikowanie programu specjalizacji w związku z postępem wiedzy medycznej.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \nPolskie Towarzystwo Kardio-Torakochirurgów"}
{"id": "plwiki:2783:Kwantyfikator", "text": "Kwantyfikator – termin przyjęty w matematyce i logice matematycznej na oznaczenie zwrotów: dla każdego, istnieje takie i im pokrewnych, a także odpowiadającym im symbolom wiążącym zmienne w formułach. Są podstawowym elementem w rozwoju logiki pierwszego rzędu.\n\nKwantyfikatory odgrywają ważną rolę w formułowaniu twierdzeń i definicji matematycznych.\n\nKwantyfikator ogólny i szczegółowy \n\nZwrot dla każdego x nazywa się kwantyfikatorem ogólnym, kwantyfikatorem dużym lub kwantyfikatorem uniwersalnym wiążącym zmienną  Kwantyfikator ogólny oznacza się symbolem  lub  sporadycznie można spotkać również symbol (x) użyty w tym kontekście.\n\nZwrot istnieje takie x, że... uważa się za równoważny zwrotowi: dla pewnego x i nazywa się kwantyfikatorem szczegółowym, kwantyfikatorem małym lub kwantyfikatorem egzystencjalnym wiążącym zmienną  Kwantyfikator szczegółowy oznacza się symbolem  lub  rzadziej także symbolem (Ex).\n\nStosowany jest także kwantyfikator  a wypowiedź w tym przypadku brzmi „istnieje dokładnie jeden x”. Formuły używające tego kwantyfikatora można zredukować do formuł odwołujących się tylko do  Np zdanie  jest równoważne\n\nZmienne związane \nZmienna występująca przy znaku kwantyfikatora nazywa się zmienną związaną danym kwantyfikatorem. Natomiast zmienna występująca w wyrażeniu matematycznym, która nie jest związana żadnym kwantyfikatorem, ani nie ma wartości ustalonej we wcześniejszym rozumowaniu, nazywa się zmienną wolną. Wyrażenie następujące po kwantyfikatorze, objęte tym kwantyfikatorem, nazywa się zasięgiem kwantyfikatora.\n\nStosując kwantyfikator do formy zdaniowej, otrzymuje się nową formę zdaniową lub zdanie. Działanie to, zwane kwantyfikowaniem, jest funkcją jednoargumentową określoną w zbiorze form zdaniowych, której wartościami są zdania lub formy zdaniowe.\n\nKwantyfikatory przekształcają formy zdaniowe jednej zmiennej w zdania prawdziwe lub fałszywe. Kwantyfikując formę zdaniową mającą więcej niż jedną zmienną wolną, otrzymuje się nową formę zdaniową.\n\nKwantyfikatory ograniczone \nCzasami używa się kwantyfikatorów w których zmienna jest ograniczona do jakiegoś zbioru, np.   Kwantyfikatory te nazywane są kwantyfikatorami ograniczonymi i czyta się je dla każdego elementu x ze zbioru A mamy że, istnieje element x w zbiorze A taki, że. Kwantyfikatory te są skrótami następujących zapisów:\n  to skrót na \n  to skrót na \nZbiór  powyżej bywa nazywany dziedziną lub uniwersum kwantyfikatora. Należy zwrócić uwagę, że jeśli uniwersum kwantyfikatora jest puste, to wartość logiczna otrzymanego zdania nie zależy od formuły  I tak, dla każdej formuły  (z jedną zmienną wolną ),\n  jest zdaniem prawdziwym, a\n  jest zdaniem fałszywym.\nAby przekonać się o słuszności powyższego stwierdzenia, wystarczy zauważyć, iż pierwsze zdanie oznacza\n \nStwierdzenie „” jest zdaniem fałszywym (jakikolwiek wziąć ), zatem implikacja  jest prawdziwa dla wszystkich \n\nRozważając zdanie „”, zauważamy, że oznacza ono\n \nStwierdzenie „” jest zdaniem fałszywym (jakikolwiek wziąć ), zatem koniunkcja  jest fałszywa dla wszystkich \n\nRównoważnie, kwantyfikatory ograniczone można wprowadzić następująco.\n Zdanie „” oznacza, że \n zdanie „” oznacza, że \n\nJeśli  to oba zbiory  i  są puste, a więc równe (bez względu na wybór formuły ). Czyli „” jest zawsze prawdziwe. Podobnie, „” jest fałszywe.\n\nPrzykłady \n Przypuśćmy, że rozważamy grupę ludzi (zbiór ). W tej grupie pewne osoby znają inne osoby i możemy wprowadzić relację  (na zbiorze ) wyrażającą stwierdzenie, że „osoba  zna osobę ”. (Zauważmy, że z faktu iż  zna  wcale nie wynika, że  zna  – np.  może być powszechnie znaną osobistością.) Używając kwantyfikatorów, możemy teraz wyrazić następujące obserwacje:\n (a) osoba a zna każdą osobę w grupie:\n \n (b) są ludzie którzy nie znają a:\n \n (c) każdy zna każdego\n \n (d) pewna osoba nie zna nikogo (poza sobą samą):\n \n W powyższych przykładach moglibyśmy użyć też kwantyfikatorów ograniczonych (pisząc  itd.), nie jest to jednak konieczne, gdyż domniemana dziedzina relacji  to właśnie zbiór \n Kolejność kwantyfikatorów może mieć znaczenie. Możemy zamienić kolejność kwantyfikatorów tego samego typu, np. poniższe dwie formuły są równoważnymi sformułowaniami stwierdzenia, że funkcja  jest ciągła:\n \n \n Jednak zmieniając kolejność podkreślonej pary kwantyfikatorów  otrzymamy definicję o wiele silniejszej własności, tzw. jednostajnej ciągłości:\n \n W formie zdaniowej   jest zmienną związaną, zaś  zmienną wolną. Natomiast w wyrażeniu  obie zmienne są związane.\n\nPodstawowe własności logiczne \nNiech  będą formułami albo predykatami w pewnym języku. Następujące zdania są tautologiami logicznymi:\n  (prawa De Morgana),\n  o ile dziedzina formy zdaniowej  jest niepusta,\n\nInne kwantyfikatory \nWprowadzone powyżej kwantyfikatory  nie są jedynymi spotykanymi w matematyce. Czasami rozważa się kwantyfikatory po predykatach (kwantyfikatory drugiego rzędu), kwantyfikatory po specjalnych obiektach czy też kwantyfikatory stwierdzające, że „istnieje dużo obiektów o pewnej własności” albo że „prawie wszystkie obiekty mają pewną własność”.\n\nW arytmetyce często używa się kwantyfikatorów ograniczonych, czyli takich, które przebiegają tylko pewne przedziały liczb zamiast wszystkich liczb. Wiele twierdzeń ze zwykłymi kwantyfikatorami da się przeformułować do postaci z kwantyfikatorami ograniczonymi, które są znacznie łatwiejsze do dowodzenia zarówno ręcznego, jak i maszynowego.\n\nRozważa się także logiki inne niż klasyczna, np. logiki modalne lub logiki temporalne. W takich systemach istnieją dodatkowe kwantyfikatory wyrażające niestandardowe własności zmiennych.\n\nZobacz też \n forma preneksowa\n kwantyfikator rozgałęziony\n prawa rachunku kwantyfikatorów\n skolemizacja\n\nLinki zewnętrzne \n  Quantifiers , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].\n\n \n \n \n\nLogika matematyczna"}
{"id": "plwiki:2794:Kolagen", "text": "Kolagen – białko fibrylarne stanowiące główny składnik substancji międzykomórkowej organizmów zwierzęcych, nadające tkankom odporność na rozciąganie. Występuje praktycznie we wszystkich tkankach zwierząt, pełniąc rolę głównego białka strukturalnego. Wytrzymałość kolagenu związana jest z powtarzającymi się sekwencjami tripeptydowymi w trzech budujących go łańcuchach, dzięki czemu możliwe jest wzajemnie owinięcie się tych łańcuchów i powstanie długiej, potrójnej helisy (helisa kolagenowa).\n\nKolagen nie stanowi pojedynczego białka o określonej strukturze, występuje wiele typów kolagenów wykazujących pewne różnice w cechach strukturalnych i funkcjonalnych, stąd mówi się o kolagenach jako rodzinie białek. Wszystkie jednak zawierają przynajmniej jedną domenę z potrójną helisą oraz tworzą supramolekularne agregaty w substancji międzykomórkowej. Typowo są nierozpuszczalnymi w wodzie pałeczkowatymi białkami włókienkowymi.\n\nKolagen jest najbardziej rozpowszechnionym białkiem zwierzęcym. W organizmach kręgowców stanowi ok. 1/3 wszystkich białek. Jest głównym białkiem w skórze, ścięgnach i kościach – występuje tam najpowszechniejszy kolagen typu I. W chrząstce występuje kolagen typu II, a w błonie podstawnej – typu IV. Kolagen jest budulcem kutykuli pierścienic. Występuje w mezoglei i tkankach parzydełkowców oraz u szkarłupni, stawonogów czy ramienionogów i innych bezkręgowców. Poza królestwem zwierząt kolagen stwierdzono u otwornic.\n\nKolagen wykorzystywany jest w przemyśle skórzanym, spożywczym, kosmetycznym, biotechnologicznym i farmaceutycznym.\n\nCharakterystyka kolagenu w tkankach zwierzęcych \nWystępowanie kolagenu bywa uznawane za charakterystyczną cechę wielokomórkowych organizmów zwierzęcych (od gąbek po człowieka). Kolagen jest głównym włóknistym składnikiem skóry, ścięgien, chrząstki, naczyń krwionośnych, kości i zębów. W organizmach ssaków stanowi ok. 25% całkowitej masy białek. W ścięgnach kolagen tworzy podłużne włókna, w skórze tworzy luźno utkaną sieć włókien. Skóra garbowana w rzeczywistości jest wyprawionym kolagenem. W zębach i kościach sieć włókien kolagenu podtrzymuje ich strukturę niczym pręty stalowe w zbrojonym betonie.\n\nKolagen nadaje tkankom odporność na rozciąganie – szacuje się, że włókno kolagenowe o średnicy 1 mm nie zerwie się w wyniku zawieszenia na nim ciężarka o masie 10 kg. Natomiast odporność na ściskanie nadają wypełniające wolne przestrzenie w substancji międzykomórkowej proteoglikany złożone z rdzenia białkowego i glikozaminoglikanów (GAG). O ile w ścięgnach substancja międzykomórkowa składa się niemal wyłącznie z kolagenu (a w kościach z kolagenu i kryształów fosforanów wapnia), to przejrzysta substancja galaretowata wewnątrz oka zbudowana jest niemal wyłącznie z jednego typu GAG i wody, z niewielką ilością kolagenu. Substancja międzykomórkowa może też być bogata w kolagen i jednocześnie w GAG, co charakteryzuje sprężyste i amortyzujące uderzenia chrząstki.\n\nStruktury te należą do tkanki łącznej, która ochrania narządy i zapewnia sprężystość, jeśli jest ona potrzebna. Tkanka łączna od innych tkanek zwierzęcych wyróżnia się tym, że substancja międzykomórkowa jest w nich obfita i przenosi siły mechaniczne. Za ich wytrzymałość na rozciąganie odpowiada właśnie kolagen (dla porównania w strukturach roślinnych są to polisacharydy jak celuloza). W innych tkankach, np. w tkance nabłonkowej, substancja międzykomórkowa występuje w niewielkiej ilości, komórki są ze sobą połączone bezpośrednio i same przenoszą siły mechaniczne. Zatem kolagen powstaje głównie w tkance łącznej.\n\nKolagen produkowany jest przede wszystkim w fibroblastach, a poza tym w chondroblastach, odontoblastach i osteoblastach. Fibroblasty wydzielają także fibronektynę, glikoproteinę występującą w substancji pozakomórkowej i na powierzchni komórek. Wiąże ona agregujące włókna prokolagenowe i zmienia kinetykę tworzenia włókien. Zawiera regiony wiążące kolagen, regiony wiążące proteoglikany oraz regiony wiążące specyficzne integryny występujące na powierzchni różnych typów komórek.\n\nKolageny w organizmach pełnią następujące funkcje:\n utrzymują strukturalną integralność tkanek i narządów\n uczestniczą w rozwoju narządów i naprawie tkanek\n biorą udział w procesie gojenia ran\n tworzą interakcje ze specyficznymi receptorami, wpływając na adhezję, różnicowanie, wzrost i przeżywalność komórek.\n\nTypy i budowa kolagenu \n\nZ ludzkich tkanek wyodrębniono ponad 28 typów kolagenu, które zbudowane są z ponad 30 różnych łańcuchów polipeptydowych, każdy kodowany przez osobny gen. Wykazują one znaczącą różnorodność funkcjonalną i strukturalną. Choć wiele z tych typów występuje w niewielkiej ilości w organizmie, to jednak mogą odgrywać ważną rolę w nadawaniu tkankom odpowiednich właściwości. Istnieje też wiele białek, które nie należą do kolagenów, jednak mają domeny przypominające strukturalnie kolagen, stąd nazywane bywają białkami kolagenopodobnymi.\n\nKolageny mogą być białkami zbudowanymi z trzech identycznych łańcuchów polipeptydowych (tzw. homotrimery) lub z różnych (heterotrimery). Przykładowo kolagen typu I jest heterotrimerem złożonym z dwóch łańcuchów α1(I) i jednego łańcucha α2(I) (gdzie liczba rzymska oznacza typ kolagenu). Kolagen typu II jest natomiast homotrimerem zbudowanym z trzech łańcuchów α1(II). Geny kodujące łańcuchy kolagenu mają w nazwie przedrostek COL, po nim typ kolagenu oznaczony cyfrą arabską, literę „A” i numer kodowanego łańcucha, np. za tworzenie łańcuchów kolagenu typu I odpowiedzialne są geny COL1A1 i COL1A2.\n\nKolageny można podzielić na dwie główne grupy – kolageny fibrylarne i kolageny niefibrylarne. Kolageny fibrylarne są najczęściej spotykanym rodzajem. Mają łańcuchy polipeptydowe splecione w strukturę potrójnej helisy, które wynikają z długich, powtarzających się sekwencji aminokwasów (Gly-X-Y)n. W sekwencji tej w pozycji X często (choć nie zawsze) występuje prolina, a w pozycji Y – często hydroksyprolina. Polipeptydowe łańcuchy kolagenu (nazywane α-łańcuchami) zbudowane są z około 1000 reszt aminokwasowych, gdzie co trzecią resztą aminokwasową jest glicyna. W kolagenie ssaków około 100 pozycji X zajętych jest przez prolinę i około 100 pozycji Y przez 4-hydroksyprolinę. Na kilku pozycjach X znajduje się 3-hydroksyprolina (ale tylko w sąsiedztwie 4-hydroksyproliny). Poza tym 5–50 pozycji Y jest zajętych przez hydroksylizynę. Reszty hydroksylizynowe mogą tworzyć wiązania O-glikozylowe. Kluczowa dla struktury jest glicyna (Gly) – co trzecia reszta aminokwasowa każdego polipeptydu wchodzi do środkowej części rdzenia potrójnej helisy i jedynie glicyna (jej reszta) jest na tyle małym aminokwasem, aby się tam zmieścić.\n\nW uogólnionym składzie aminokwasowym kolagenu 33% to glicyna, 10% to prolina. Poza tym występują aminokwasy, których nie spotyka się w większości innych białek jak 4-hydroksyprolina (10%), 3-hydroksyprolina (<0,5%) i 5-hydroksylizyna (1%). Podobnie elastyna tworząca elastyczne włókna jest niestandardowo w porównaniu do innych białek bogata w glicynę i prolinę, ale w przeciwieństwie do kolagenu nie ulega glikozylacji."}
{"id": "plwiki:2795:Kodon", "text": "Kodon – sekwencja trzech nukleotydów (triplet) występująca w mRNA, stanowiąca jednostkę kodującą określony aminokwas podczas syntezy białka. Istnieją 64 kodony, z czego 61 to kodony określające 20 podstawowych aminokwasów białkowych, zaś 3 pozostałe odpowiadają za zakończenie translacji.\n\nW przyrodzie występuje około 300 aminokwasów, spośród których 20 stanowi monomeryczne jednostki białek. W związku z tym musi istnieć przynajmniej 20 oddzielnych kodonów, które tworzyłyby kod genetyczny. W mRNA występują cztery rodzaje nukleotydów różniące się rodzajem zasady azotowej wchodzącej w ich skład: adenina (A), cytozyna (C), guanina (G), uracyl (U). Gdyby kod genetyczny był jedynkowy i jeden nukleotyd odpowiadał jednemu aminokwasowi, wówczas możliwe byłoby zakodowanie w taki sposób tylko 4 aminokwasów. W przypadku kodu dwójkowego byłoby 16 kombinacji. Obecnie wiadomo, że kod genetyczny jest trójkowy, tzn. informację o aminokwasie niesie konkretny układ trzech nukleotydów. Takich kombinacji nukleotydów jest 64.\n\nSpośród 64 kodonów trzy są kodonami nonsensownymi (UAG, UGA, UAA). Napotkanie przez rybosom takich kodonów powoduje zakończenie syntezy białka. 61 pozostałych kodonów koduje 20 aminokwasów, zatem jednemu aminokwasowi może odpowiadać kilka kodonów. Dlatego o kodzie genetycznym mówi się, że jest zdegenerowany. Poza tym kod genetyczny jest bezprzecinkowy (pomiędzy kodonami i w ogóle nukleotydami nie ma żadnych innych elementów, które miałyby wpływ na odczyt), niezachodzący (kodony leżą jeden za drugim i nie mają elementów wspólnych), jednoznaczny (dana trójka koduje tylko jeden rodzaj aminokwasu), kolinearny (kolejność ułożenia kodonów odpowiada kolejności ułożenia aminokwasów w białku) i uniwersalny (z pewnymi wyjątkami kodony i zasady kodowania są takie same u wszystkich organizmów).\n\nKodon AUG koduje metioninę. Wszystkie polipeptydy (białka) eukariotów zaczynają się metioniną, a polipeptydy prokariotów – zmodyfikowaną metioniną (N-formylometioniną). Dlatego ten pierwszy odczytywany przez rybosom podczas syntezy białka kodon AUG w mRNA określa się jako kodon inicjujący lub startowy. Metionina kodowana przez ten kodon może występować także w wewnętrznych pozycjach łańcucha polipeptydowego.\n\nRozpoznawanie kodonu \n\nCząsteczka mRNA zawierająca określone kodony aminokwasu jest rozpoznawana przez tRNA z dołączonym na końcu 3' aminokwasem charakterystycznym dla danego kodonu. Umożliwia to włączenie aminokwasu we właściwej pozycji do peptydu. Rozpoznanie odbywa się poprzez pętlę antykodonową tRNA (głównie przez jej fragment – antykodon). Antykodon wiąże się z kodonem zgodnie z komplementarnością zasad. Ze względu na występowanie degeneracji kodu, jedna cząsteczka tRNA musi rozpoznawać więcej niż jeden kodon dla jednego aminokwasu. Jest to możliwe dzięki zdolności pierwszej zasady antykodonu do wiązania się z różnymi zasadami z trzeciej pozycji kodonu. Zdolność tą nazywa się regułą tolerancji lub degeneracją trzeciej zasady. Ponieważ pętla antykodonowa jest nieliniowa, wiązanie kodon-antykodon jest niedoskonałą helisą RNA. Umożliwia to tworzenie się niestandardowych par zasad (np. G z pierwszej pozycji antykodonu może tworzyć parę z U lub C z trzeciej pozycji kodonu; inozyna z pierwszej pozycji antykodonu może parować się z C, A lub U).\n\nDegeneracja kodu i reguła tolerancji są elementami komórkowego zabezpieczania się przed mutacjami.\n\nTabela standardowych kodonów dla mRNA\n\nZobacz też \n\n kod genetyczny\n\nPrzypisy \n \n \n \n \n \n\nGenetyka"}
{"id": "plwiki:2800:Katalizator", "text": "Katalizator – substancja chemiczna, która dodana do układu powoduje zmianę ścieżki kinetycznej reakcji chemicznej, na taką, która ma niższą energię aktywacji, czego efektem jest wzrost szybkości reakcji chemicznej. W trakcie procesów z udziałem katalizatora reakcja chemiczna przebiega drogą o energii mniejszej w stosunku do reakcji bez udziału katalizatora. Dzieje się tak, ponieważ w trakcie reakcji powstaje dodatkowy kompleks przejściowy katalizator-substrat, który ulega reakcji w wyniku dostarczenia mniejszej ilości energii niż dla reakcji bez udziału katalizatora.\n\nZasada działania \nKatalizator nie ulega trwałej przemianie chemicznej. Nie znaczy to jednak, że w niej nie uczestniczy. Katalizator wpływa na przebieg reakcji zmieniając jej mechanizm. Jego działanie opiera się na powstawaniu w reakcji z substratem przejściowego związku chemicznego lub struktury nadcząsteczkowej, która jest nietrwała, dzięki czemu reaguje dalej z wytworzeniem produktu końcowego i odtworzeniem wyjściowego katalizatora:\n\nReakcja bez katalizatora:\n A + B → AB\nReakcja z katalizatorem:\n A + K → AK (produkt przejściowy)\n AK + B → AB + K (produkt końcowy + odtworzony katalizator)\n\nJeśli związek przyspieszający reakcję zużywa się w jej wyniku nazywany jest inicjatorem a nie katalizatorem.\n\nKatalizator dzięki tworzeniu związku przejściowego powoduje zmniejszenie energii aktywacji reakcji chemicznej, nie wpływa jednak na położenie jej równowagi, gdyż energia aktywacji jest jednakowa niezależnie od kierunku przebiegu reakcji. Katalizator może zwiększać selektywność reakcji, jeżeli zwiększa szybkość tworzenia się produktu głównego, a nie przyspiesza lub słabiej przyspiesza reakcje uboczne.\n\nIstnieją jednak pewne typy katalizatorów, których technicznie nie można wydzielić ze środowiska reakcji. Przykładem są katalizatory Zieglera-Natty, używane w procesie polimeryzacji propylenu. Niemożność praktycznego odzyskania katalizatora z produktu nie oznacza jednak, że uległ on w wyniku reakcji przemianie chemicznej. Mogła się jednak zmienić jego postać fizyczna na skutek czego jego oddzielenie od produktu staje się praktycznie niewykonalne.\n\nKataliza a inhibicja \nPojawiające się w niektórych podręcznikach szkolnych pojęcie \"katalizator ujemny\" (i, odpowiednio, \"kataliza ujemna\") jest z gruntu błędne. Spowalnianie reakcji zachodzi bowiem w wyniku powstawania trwałego związku chemicznego substancji spowalniającej z substratem, co powoduje jej zablokowanie, ale również związanie tej substancji na trwałe z substratem. Substancja ta zatem nie odtwarza się, lecz zostaje na stałe związana z substratem. W związku z tym, w kontekście spowalniania reakcji mówi się raczej o inhibitorach, dla których antonimem jest inicjator a nie katalizator.\n\nRodzaje katalizatorów \nKatalizator homogeniczny to taki, który znajduje się w tej samej fazie, co reagenty (np. rozpuszczony w roztworze), natomiast katalizator heterogeniczny tworzy odrębną fazę (np. katalizator kontaktowy V2O5 utleniania SO2 do SO3).\n\nKatalizator heterogeniczny składa się zazwyczaj z:\n składnika aktywnego, który faktycznie wpływa na przyspieszenie reakcji\n nośnika katalizatora, czyli substancji, służącej do rozwinięcia powierzchni katalizatora, nie biorącej udziału w procesie przyspieszania reakcji\n promotorów, czyli składników dodawanych w niewielkich ilościach polepszających strukturę geometryczną składnika aktywnego.\n\nCzasami jednak katalizator heterogeniczny jest \"samonośny\" i nie wymaga stosowania nośnika. Przykładem są katalizatory metaliczne, takie jak siatki platynowe czy nikiel Raneya.\n\nRozróżnia się kilka typów katalizatorów heterogenicznych stosowanych w przemyśle:\n katalizator nośnikowy\n katalizator współstrącany\n katalizator samonośny.\n\nKatalizator nośnikowy naniesiony jest na niebiorący w reakcji składnik. Składnik aktywny występuje na powierzchni katalizatora w postaci wysepek, warstewek, kryształów. Nośnik ma za zadanie rozwinięcie powierzchni katalizatora. Istotne jest to o tyle, iż reakcja katalizowana przebiega jedynie na powierzchni katalizatora, a zatem z punktu widzenia katalizy, wnętrze granulki katalizatora nie bierze udziału w procesie. Najpopularniejszym przykładem takiego katalizatora jest katalizator samochodowy.\n\nKatalizator stopowy powstaje podczas spiekania składnika aktywnego z promotorami, które mają za zadanie dopomóc w tworzeniu struktury o dużej powierzchni aktywnej katalizatora. Prekursor stopowy chłodzi się do temperatury pokojowej. Zazwyczaj powierzchniowa warstwa utlenia się na powietrzu i tworzy się warstewka pasywacyjna, pokrywająca powierzchnię katalizatora. Przed właściwym procesem z wykorzystaniem takiego katalizatora przeprowadza się redukcję warstwy powierzchniowej. Zazwyczaj do reaktora wypełnionego katalizatorem wpuszcza się mieszaninę zawierającą wodór. Po zredukowaniu warstwy katalizator staje się aktywny i można zacząć prowadzić konkretny proces.\n\nKatalizator współstrącany powstaje poprzez strącanie składnika aktywnego i nośnika z roztworu soli. Strącony osad przemywa się suszy, mieli, poddaje kalcynacji, a w końcowym etapie aktywacji.\n\nŚwiatowe zapotrzebowanie oraz produkcja \nGlobalny rynek wszystkich katalizatorów szacuje się na kilkanaście miliardów dolarów rocznie i przewiduje się jego wzrost o kilka procent rocznie. Główne segmenty rynku katalizatorów według ich zastosowań to: ochrona środowiska, rafinacja ropy naftowej, produkcja chemiczna, polimeryzacja (produkcja tworzyw sztucznych).\n\nNajwięksi producenci katalizatorów na świecie:\n W. R. Grace and Company,\n BASF SE,\n Albemarle Corporation,\n Johnson Matthey,\n Honeywell (UOP LLC),\n Clariant,\n Haldor Topsoe,\n CRI Catalyst Company.\n\nW Polsce największymi producentami katalizatorów są Grupa Azoty S.A. i Instytut Nowych Syntez Chemicznych, produkujące głównie katalizatory na potrzeby przemysłu nawozowego oraz petrochemicznego. Są to katalizatory zarówno typu współstrąconego (np. katalizator żelazowo - chromowy do wysokotemperaturowej konwersji tlenku węgla), katalizatory stopowe (katalizator żelazowy do syntezy amoniaku), jak też katalizatory nośnikowe (np. katalizatory niklowe do reformingu parowego).\n\nZobacz też \n\n biokatalizatory\n enzymy\n kataliza\n zatrucie katalizatora\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:2806:Kodeina", "text": "Kodeina (), metylomorfina, metylowa pochodna morfiny – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów fenantrenowych. Obok morfiny należy do najważniejszych opiatów; jej zawartość w opium wynosi 0,7–2,5%. Jest zaliczana do grupy substancji opioidowych i ma silny depresyjny wpływ na ośrodkowy układ nerwowy; w swojej grupie jest druga pod tym względem po morfinie. Została zidentyfikowana i po raz pierwszy wydzielona w postaci czystej w 1832 przez Pierre’a Jeana Robiqueta. Może być również otrzymana z morfiny i wykazuje podobne działanie. Ma działanie przeciwbólowe, wywołuje euforię, senność, błogą apatię, wprowadza w stan niewrażliwości na przykre doznania, spowalnia perystaltykę żołądka i jelit, powoduje zanik odczuwania głodu.\n\nMetabolizm \nKodeina (podobnie jak większość leków) w organizmie metabolizowana jest przez kompleks enzymów wątrobowych cytochromu P450. W ciągu pierwszych 24 godzin po przyjęciu wydalane jest z moczem około 90% przyjętej dawki, z czego około 85% w postaci zmetabolizowanej. Ważniejsze metabolity:\n morfina (ok. 5–10% dawki) – powstaje poprzez demetylację kodeiny przy udziale cytochromu CYP2D6 (należącego do rodziny cytochromów P450). Uważa się, że to ona w głównej mierze odpowiada za działanie przeciwbólowe wywołane przez kodeinę; stąd osoby, które mają zmniejszoną wydajność tego enzymu, mogą odczuwać słabsze działanie przeciwbólowe\n norkodeina (około 10% dawki) – powstaje przy udziale izoenzymu CYP3A4\n ok. 80% sprzęgane jest z kwasem glukuronowym do 6-glukuronidu kodeiny; postuluje się, że związek ten odpowiada za działanie przeciwbólowe kodeiny u osób ze słabą aktywnością cytochromu CYP2D6.\n\nU niektórych osób (zwłaszcza dzieci) występuje tzw. ultraszybki metabolizm kodeiny, który prowadzi do znacznie większego niż normalnie stężenia morfiny we krwi po przyjęciu kodeiny. Związany jest on z wysoką aktywnością cytochromu CYP2D6. Częstość występowania ultraszybkiego metabolizmu kodeiny uzależniona jest od rasy i grupy etnicznej, np. dla rasy białej stanowi ok. 10% populacji.\n\nKodeina w lecznictwie \nOkres działania kodeiny wynosi od 2 do 6 godzin. W śladowych ilościach przedostaje się do mleka matek karmiących. Rzadziej od morfiny prowadzi do uzależnienia, przeważnie po dłuższym i częstszym podawaniu. Kodeina wchodzi w skład wielu leków złożonych – najczęściej z kwasem acetylosalicylowym, paracetamolem, ibuprofenem, sulfogwajakolem i kofeiną.\n\nLeki z dużą zawartością kodeiny dostępne w Polsce bez recepty (OTC) to np. Nurofen Plus, Antidol 15 i Solpadeine Max. Tabletka Nurofenu Plus zawiera 200 mg ibuprofenu i 12,8 mg półwodnego fosforanu kodeiny, Antidol zawiera 15 mg fosforanu kodeiny w połączeniu z 500 mg paracetamolu, Solpadeine Max zawiera 12,8 mg półwodnego fosforanu kodeiny, paracetamol (500 mg) i kofeinę (30 mg), a Thiocodin 15 mg fosforanu kodeiny w połączeniu z 300 mg sulfogwajakolu.\n\nSą one m.in. przeznaczone do stosowania w bólu o nasileniu umiarkowanym, który nie ustąpił po leczeniu lekami zawierającymi w swoim składzie tylko jedną substancję czynną. Kodeina obecnie jest substancją ogólnie dostępną w Polsce.\n\nDziałanie wykorzystywane w lecznictwie \n przeciwbiegunkowe\n przeciwkaszlowe – w dawkach mniejszych niż mających działanie przeciwbólowe (standardowo 8–15 mg); działanie przeciwkaszlowe utrzymuje się około 3 godzin, a wywołane jest przez oddziaływanie substancji na ośrodek mózgowy odpowiedzialny za oddychanie\n przeciwbólowe\n\nSzerzej stosowana od czasów II wojny światowej jako substytut coraz trudniej dostępnej morfiny.\n\nInterakcje \n Potęguje działanie antykoagulacyjne doustnych leków przeciwzakrzepowych, inhibitorów MAO.\n Przeciwwrzodowe leki zobojętniające kwas solny (antacida) nasilają depresyjne działanie kodeiny.\n Alkohol etylowy może spotęgować działanie uspokajające kodeiny.\n Leki przeciwhistaminowe H1 I generacji nasilają depresyjne działanie kodeiny na OUN.\n Neuroleptyki (pochodne fenotiazyny) nasilają depresyjne działanie kodeiny na OUN.\n Benzodiazepiny i barbiturany nasilają w dużym stopniu ogólne działanie kodeiny na OUN.\n\nDziałania niepożądane \n Apatia, senność, otępienie, zawroty głowy, zaparcia, spowolnienie rytmu oddechowego (najczęściej u osób w wieku podeszłym i dzieci), euforia, nadmierne uspokojenie – po zażyciu kodeiny nie powinno się prowadzić samochodu ani wykonywać czynności wymagających skupienia.\n Reakcje alergiczne, wysypka, swędzenie skóry.\n Tolerancja farmakologiczna i uzależnienie (typu morfinowego).\n Depresja oddechowa, zwłaszcza u dzieci poniżej 12 roku życia i u osób z ultraszybkim metabolizmem kodeiny.\n\nW latach 2013–2015 Europejska Agencja Leków wprowadziła zakaz stosowania kodeiny u dzieci poniżej 12 roku życia, zarówno jako środka przeciwkaszlowego, jak i przeciwbólowego. U dzieci w wieku 12–18 lat kodeinę można stosować przeciwbólowo jedynie w leczeniu ostrego bólu, który nie ustępuje po podaniu innych środków. W tej grupie wiekowej nie zaleca się stosowania przeciwkaszlowo, jeśli występują problemy z oddychaniem.\n\nZalecenia te wynikają ze stwierdzenia kilku ciężkich przypadków depresji oddechowej u dzieci leczonych kodeiną (w tym śmiertelnych) oraz śmierci dziecka karmionego piersią, którego matka przyjmowała kodeinę.\n\nPrzeciwwskazania \nPrzeciwwskazania wprowadzone w Unii Europejskiej w latach 2013–2015:\n wiek poniżej 12 lat;\n trudności z oddychaniem w wieku 12–18 lat;\n po zabiegu usunięcia migdałka/migdałków w celu leczenia obturacyjnego bezdechu sennego u dzieci do 18 roku życia;\n ultraszybki metabolizm kodeiny;\n karmienie piersią.\n\nUzależnienie \nKodeina wywołuje uzależnienie zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Uzależnienie psychiczne rozwija się szybko, w związku z chęcią przeżywania stanu, jaki daje kodeina. Uzależnienie fizyczne rozwija się w okresie około 6–12 miesięcy, po którym jej odstawienie powoduje typowe objawy zespołu abstynencyjnego: drażliwość, brak chęci do działania, objawy grypopodobne, objawy depresyjne, problemy ze snem, bóle głowy i silną potrzebę zażycia narkotyku.\n\nPrzypisy \n\nAlkaloidy\nAlkohole nienasycone\nKumarany\nLeki przeciwkaszlowe\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia\nMetoksybenzeny\nMorfinany\nOpioidy\nProleki\nZwiązki policykliczne\nATC-R05\nAlkohole drugorzędowe"}
{"id": "plwiki:2808:Kofeina", "text": "Kofeina () – organiczny związek chemiczny, alkaloid purynowy znajdujący się w ziarnach kawy i wielu innych surowcach roślinnych. Może również być otrzymywana syntetycznie. Została odkryta przez niemieckiego chemika Friedricha Ferdinanda Rungego w 1819 roku. W zależności od źródła nazywana jest także teiną (gdy źródłem jest herbata), guaraniną (gdy pochodzi z guarany) i mateiną (gdy pochodzi z yerba mate).\n\nKofeina jest środkiem psychoaktywnym z grupy stymulantów. Jest stosowana jako dodatek do niektórych produktów, w tym napojów energetyzujących, a także do innych napojów, przede wszystkim gazowanych (na przykład coli). Po dłuższym okresie regularnego przyjmowania kofeiny występuje zjawisko tachyfilaksji (tolerancji), czyli stopniowego osłabienia odpowiedzi biologicznej ustroju.\n\nWystępowanie \n\nKofeina występuje w różnych częściach wielu gatunków roślin, które wykorzystują ją jako naturalny pestycyd. Szczególnie duże stężenia zanotowano w siewkach rozwijających liście, które nie mają ochrony mechanicznej; kofeina działa paraliżująco, a nawet zabójczo na owady, które żerują na tego typu roślinach. Podwyższony poziom kofeiny zanotowano również w glebie otaczającej sadzonki kawowca.\n\nNajbardziej rozpowszechnionymi źródłami kofeiny są kawa, herbata i w mniejszym stopniu kakao. Rzadziej używa się w tym celu liści ostrokrzewu paragwajskiego (yerba mate) i nasion guarany, stosowanych do przyrządzania herbat i napojów energetyzujących. Dwie z alternatywnych nazw omawianego związku, mateina i guaranina, odnoszą się bezpośrednio do odpowiednich roślin. Niektórzy miłośnicy yerby mate zapewniają, że mateina jest stereoizomerem kofeiny, co czyniłoby je dwoma różnymi środkami. Takie twierdzenia są fałszywe, gdyż kofeina jest cząsteczką achiralną, z definicji niemogącą posiadać żadnych izomerów optycznych – w tym enancjomerów. Rozbieżność w doświadczanych doznaniach czy skutkach działania kofeiny różnego pochodzenia może być związana z faktem, iż oprócz kofeiny surowce roślinne zawierają szeroki zakres innych alkaloidów purynowych (ksantyn), w tym działające stymulująco na akcję serca teofilinę i teobrominę oraz zupełnie odrębne substancje (np. polifenole), mogące tworzyć z kofeiną nierozpuszczalne kompleksy.\n\nNajważniejsze światowe źródło kofeiny stanowią ziarna kawowe (będące nasionami roślin z rodzaju kawowców), z których przygotowuje się kawę. Zawartość kofeiny w kawie zmienia się zależnie od gatunku kawowca, z którego pochodzą nasiona, sposobu przygotowywania nasion do spożycia oraz przyrządzania napoju; nawet nasiona z pojedynczej rośliny mogą wykazywać wahania jej stężenia. Mocno spiekane ziarna są w nią uboższe niż krócej palone, ponieważ palenie prowadzi do zmniejszenia zawartości kofeiny. Kawa Arabica zwykle zawiera mniej kofeiny niż odmiana Robusta. W kawie występują również śladowe ilości teofiliny; nie stwierdzono zaś obecności teobrominy.\n\nHerbata to inne popularne źródło kofeiny. Jej zawartość w suszu jest większa niż w przypadku ziaren kawy, jednak do gotowego napoju przechodzi w znacznie mniejszej ilości z powodu mało intensywnego parzenia. Oprócz mocy naparu, na jej ostateczne stężenie wpływają warunki uprawy, technika przerobu itp. – sama intensywność barwy nie ma większego znaczenia. Przykład może stanowić japońska zielona herbata gyokuro, posiadająca znacznie większą zawartość kofeiny niż ciemniejsze odmiany (np. lapsang souchong).\n\nKofeina jest również powszechnym składnikiem napojów typu cola, pierwotnie przygotowywanych z ziaren drzewa koli. Jedna porcja zawiera zwykle 10 do 50 miligramów kofeiny. Dla odmiany napoje energetyczne w rodzaju Red Bulla zawierają najczęściej powyżej 80 mg w pojedynczym opakowaniu. Do takich celów można stosować kofeinę zawartą naturalnie w używanych składnikach, jak również będącą produktem procesu dekofeinacji lub typowej syntezy chemicznej. Guarana, kluczowy składnik wielu napojów energetycznych, zawiera duże ilości kofeiny oraz mniejsze teobrominy i teofiliny wraz z naturalnymi środkami opóźniającymi ich uwalnianie.\n\nCzekolada jako produkt otrzymywany z ziaren kakaowca charakteryzuje się niską zawartością kofeiny. Słaby efekt pobudzający tego przysmaku może wynikać zarówno z działania kofeiny, jak i teobrominy czy teofiliny. Pojedyncza porcja zawiera zbyt małą ich ilość, aby móc wywołać efekty porównywalne z działaniem kawy. Kostka mlecznej czekolady o masie 28 gramów ma tyle samo kofeiny, co filiżanka kawy bezkofeinowej.\n\nW ostatnich latach niektórzy producenci zaczęli dodawać kofeinę do środków czystości (szamponów, mydła), twierdząc, że może być ona wchłaniana poprzez skórę. Skuteczność takich produktów nie została potwierdzona; nie mogą one zauważalnie wpływać na ośrodkowy układ nerwowy, ponieważ kofeina nie jest skutecznie absorbowana na takiej drodze.\n\nRóżni producenci oferują kofeinę w postaci tabletek, jako środek farmaceutyczny mający poprawić sprawność umysłową. Takie zastosowanie jest rezultatem badań naukowych wskazujących, że przyjmowanie kofeiny (w postaci tabletek lub innej) skutkuje zmniejszonym odczuwaniem zmęczenia i podwyższonym stopniem uwagi. Głównymi odbiorcami są studenci intensywnie uczący się podczas sesji, a także kierowcy kursujący na długich trasach.\n\nHistoria \n\nLudzie spożywali kofeinę od czasów epoki kamiennej. Początkowo zauważono, że żucie nasion, kory lub liści pewnych roślin powoduje zniesienie uczucia zmęczenia, pobudza świadomość i poprawia samopoczucie. Znacznie później człowiek zorientował się, że może zwiększyć skuteczność takiego specyfiku zanurzając składniki w gorącej wodzie. W wielu kulturach zachowały się legendy przypisujące odkrycie takich roślin osobom żyjącym przed tysiącami lat.\n\nZgodnie z popularnym podaniem chińskim, cesarz Shennong, mający panować około 3000 p.n.e., przypadkowo odkrył właściwości herbaty, gdy kilka liści pobliskiego drzewa spadło do gotującego się wrzątku, dając w efekcie orzeźwiający i pokrzepiający napój. Shennong jest również wspomniany w słynnym dziele Cha Jing autorstwa Lu Yu, będącym traktatem poświęconym w całości herbacie.\n\nHistoria kawy ma swoje początki w IX wieku n.e. W tym czasie ziarna kawy były dostępne tylko w ich pierwotnym miejscu występowania – na terenie Etiopii. Rozpowszechniona legenda przypisuje jej odkrycie pasterzowi Kaldiemu, który zauważył, że kozy, które pasły się wśród zarośli, stały się pobudzone i odporne na sen. Spróbowawszy sam owoców pochodzących z rosnących tam krzewów, doświadczył podobnego przypływu sił.\n\nNajwcześniejszą pisemną wzmianką o kawie może być uwaga o Bunchumie w pracach IX-wiecznego medyka perskiego al-Raziego. W 1587, Malaye Jarizi stworzył pracę przytaczającą historię oraz kontrowersje prawne narosłe wokół kawy, zatytułowaną Undat al safwa fi hill al-qahwa. W dziele tym Jarizi podaje szejka Jamala-al-Dina al-Dhabhaniego, muftiego Adenu, jako pierwszą osobę, która rozpoczęła stosowanie kawy w 1454 roku. W XV wieku sufici z Jemenu zwyczajowo używali kawy do podtrzymania skupienia podczas modlitw."}
{"id": "plwiki:2810:Kokaina", "text": "Kokaina (), metylobenzoiloekgonina – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów o szkielecie tropanu, ester metylowy benzoiloekgoniny. Ma właściwości pobudzające. Jest pozyskiwana z liści krasnodrzewu pospolitego (koki), który pierwotnie porastał tereny Andów w Ameryce Południowej. Odznacza się dużym potencjałem uzależniającym psychicznie.\n\nWykazuje podobieństwo strukturalne do kokatylenu i innych alkaloidów tropanowych, np. atropiny i skopolaminy.\n\nHistoria \nKokaina to jeden z najstarszych i najniebezpieczniejszych stymulantów pochodzenia naturalnego. Już 3000 lat p.n.e. starożytni Inkowie w Andach żuli liście koki. Przyspieszony oddech i bicie serca pomagało im w lepszym przystosowaniu się do życia wysokogórskiego, przeciwdziałając efektom rzadkiego powietrza na ciało.\n\nRdzenni Peruwiańczycy żuli liście koki tylko podczas ceremonii religijnych. Zmieniło się to po najeździe na Peru przez hiszpańskich żołnierzy w 1532 roku. Przymusowi indiańscy robotnicy w hiszpańskich kopalniach srebra byli zaopatrywani w liście koki, ponieważ dzięki temu łatwiej było ich kontrolować i wykorzystywać.\n\nKokaina została po raz pierwszy wyizolowana z liści koki w 1859 roku przez niemieckiego chemika Alberta Niemanna. Dopiero w latach osiemdziesiątych XIX wieku zaczęto ją popularyzować w środowisku medycznym.\n\nW późnych czasach wiktoriańskich używano kokainy dla rozrywki. Kokainę na szeroką skalę rozsławił Sigmund Freud, który był prawdziwym entuzjastą narkotyku. Stosował go regularnie przez wiele lat w małych dawkach, jako środek przeciwko „depresji i niestrawności”. \n\nW 1884 roku wiedeński okulista Karl Koller (1857-1944) umieścił roztwór kokainy na rogówce, uzyskując efekt znieczulający. Jego wyniki wzbudziły duże zainteresowanie i stały się początkiem współczesnych metod znieczulenia miejscowego. Powierzchniowe użycie kokainy jest w dalszym ciągu stosowane w niektórych zabiegach okulistycznych i laryngologicznych. \n\nPublikacje Freuda w medycznych czasopismach przedstawiające kokainę jako cudowne remedium na wszystkie dolegliwości sprawiły, że zaczęła być ona sprzedawana na szeroką skalę bez recepty w aptekach i drogeriach. Używano jej w różnych medykamentach, lekarstwach na ból zębów, papierosach i różnorodnych napojach, zarówno bezalkoholowych, jak i w winie. Dostępne były także preparaty przeznaczone dla dzieci. W przypadku przyjmowania kokainy z alkoholem, jest ona przekształcana w wątrobie w kokatylen o dłuższym czasie działania. Było to przyczyną popularności domieszkowania kokainą win – najbardziej znane Vin Mariani. Wina kokainowe zyskały sobie smakoszy wśród premierów, szlachty, a nawet papieży. Architekt Frédéric Auguste Bartholdi stwierdził, że gdyby posmakował Vin Mariani wcześniej w swoim życiu, zaprojektowałby Statuę Wolności kilka setek metrów wyższą.\n\nNapój Coca-cola wszedł na rynek w 1886 jako mieszanka ekstraktów krzewu koka i nasion drzewa kola. Reklamowano ją jako „wartościowy napój pobudzający umysł i leczący wszystkie przypadłości nerwowe”. Do 1903 r. typowe opakowanie zawierało około 60 mg kokainy. Dzisiejsza Coca-cola nadal zawiera ekstrakt z liści koki – The Coca-Cola Company importuje obecnie ok. 8 ton liści rocznie, jednak zabieg ten ma wpływ jedynie na walory smakowe, gdyż narkotyk jest usuwany.\n\nW handlu dostępne były tabletki Forced March zawierające mieszaninę kokainy i kofeiny. Korzystali z nich (obok innych narkotyków) m.in. polarnicy Ernest Shackleton i Robert Scott podczas ekspedycji na biegun południowy, a także żołnierze podczas I wojny światowej.\n\nOpowiadanie Roberta Stevensona Doktor Jekyll i pan Hyde, opublikowane w 1886, powstało podczas sześciodniowej sesji kokainowej. Fikcyjna postać literacka, która po raz pierwszy pojawiła się w powieści wydanej w 1887, bohater znanych opowiadań detektywistycznych Artura Conan Doyle’a – Sherlock Holmes – nie stronił od przyjmowania kokainy dożylnie. \n\nW roku 1886 nastąpił jednocześnie wzrost doniesień z całego świata o nowych przypadkach kokainizmu i ostrych zatruciach kokainą. Część osób na skutek tego przestała całkowicie zażywać kokainę, inni przerzucili się z zastrzyków na formę doustną, jako rzekomo mniej szkodliwą. Rozpowszechnienie Coca-Coli wspierało ten proces. Używanie kokainy stawało się wówczas modne w pewnych kręgach, takich jak artyści, intelektualiści, pisarze oraz gangsterzy.\n\nPo pierwszej wojnie światowej kokaina została zakazana w większości państw. Wciąż była jednak popularna, choć na zmniejszenie jej popularności wpłynęło pojawienie się heroiny.\n\nPopularność kokainy zwiększyła się ponownie w USA w latach siedemdziesiątych dwudziestego wieku i zaczęła wypierać marihuanę. W dystrybucji narkotyku dostrzegli interes Kolumbijczycy: bracia Fabio Ochoa, Jorge Ochoa i Juan David Ochoa oraz Pablo Escobar, którzy stworzyli kartel narkotykowy z Medellin.\n\nW 1996 r. gazeta San Jose Mercury News opublikowała serię artykułów śledczych pt. Ciemny związek (Dark Alliance), zarzucając spowodowanie epidemii kokainizmu w gettach amerykańskich świadomym i celowym działaniom CIA. Publikacja wywołała oburzenie społeczne w USA, aczkolwiek nikt nie został pociągnięty do odpowiedzialności karnej.\n\nSynteza \nBadania nad syntezą kokainy zapoczątkował Carl Liebermann. Wówczas jednak nie była znana metoda otrzymania tropinonu (proponowanego substratu), przez co nie zostały opracowane warunki syntezy. Tropinon z cykloheptanonu otrzymał po raz pierwszy Richard Willstätter, jednak wydajność zaproponowanej reakcji była mała i nie pozwoliła na dobranie warunków syntezy samej kokainy. Dopiero po opracowaniu prostej i wydajnej metody syntezy tropinonu przez Roberta Robinsona w roku 1917 Willstätter opracowywał warunki syntezy i w 1923 otrzymał syntetyczną kokainę.\n\nKokaina w medycynie \nW laryngologii i okulistyce stosuje się 1–20% roztwór chlorowodorku kokainy w celu znieczulenia miejscowego ze względu na efekt sympatykomimetyczny, dzięki któremu dochodzi do obkurczenia naczyń błony śluzowej zmniejszając przy tym krwawienie, lub rozszerzenia źrenicy ułatwiającego prowadzenie wielu zabiegów na oku. Mechanizm tego działania związany jest ze zmniejszeniem przepuszczalności błony komórkowej w stosunku do jonów sodu, co hamuje proces depolaryzacji, w efekcie czego tworzy się lokalny blok przewodzenia impulsów nerwowych. Dawka jednorazowa nie może przekraczać 30 mg, a dobowa – 60 mg. W Polsce nie znajduje się w urzędowym wykazie leków dopuszczonych do obrotu.\n\nDziałanie ogólnoustrojowe \n Hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny przez neurony ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Powoduje to:\n silny skurcz naczyń krwionośnych i wzrost ciśnienia tętniczego\n rozszerzenie źrenic\n rozkurcz mięśniówki oskrzeli\n zahamowanie perystaltyki przewodu pokarmowego\n zahamowanie wydzielania śliny przez gruczoły ślinowe.\n Hamuje wychwyt zwrotny dopaminy, co powoduje:\n w mniejszych dawkach – pobudzenie psychoruchowe, uczucie euforii, omamy\n w większych – depresja ośrodka oddechowego w pniu mózgu.\n pobudzenie receptorów β na obwodzie, co wywołuje:\n dodatni efekt chronotropowy, dromotropowy i inotropowy na serce, a co za tym idzie, wzrost ciśnienia tętniczego i zaburzenia rytmu serca, prowadzące do takich chorób jak:\n miażdżyca\n choroba wieńcowa\n niewydolność mięśnia sercowego\n nadczynność tarczycy."}
{"id": "plwiki:2811:Kwas szczawiowy", "text": "Kwas szczawiowy, kwas etanodiowy,  – organiczny związek chemiczny, najprostszy kwas dikarboksylowy. Występuje w wielu roślinach (m.in. w szczawiu i rabarbarze).\n\nOtrzymywanie \nOtrzymuje się go poprzez ogrzewanie mrówczanu sodu do temperatury ok. 400 °C, w wyniku czego powstaje szczawian sodu, który następnie przeprowadza się w kwas szczawiowy za pomocą rozcieńczonego kwasu siarkowego.\n\nInne metody to przepuszczenie dwutlenku węgla nad metalicznym sodem lub potasem w temperaturze 360 °C, a także utlenienie glikolu etylowego lub utlenianie wielu innych związków organicznych (np. cukrów) kwasem azotowym. Kwas szczawiowy można także otrzymać w reakcji acetylenu z nadmanganianem potasu.\n\nŚwiatowa produkcja kwasu szczawiowego i jego estrów wynosi ok. 140 tys. ton rocznie.\n\nWłaściwości \nRozpuszcza się zarówno w wodzie, jak i w rozpuszczalnikach organicznych (etanol, eter dietylowy). Z roztworu wodnego krystalizuje w postaci dihydratu . Tworzy sole i wodorosole – szczawiany.\n\nKwas szczawiowy jest jednym z najsilniejszych kwasów karboksylowych – jego stała dysocjacji Ka1 wynosi 5,4, a Ka2 5,2. Jest to spowodowane wzajemnym efektem indukcyjnym dwóch grup karboksylowych.\n\nPodczas ogrzewania ulega dekarboksylacji do kwasu mrówkowego i dwutlenku węgla:\n\nWobec utleniaczy (np. nadmanganianu potasu) ma właściwości redukujące.\n\nZastosowanie \n Do usuwania rdzy.\n W elektrotechnice jest środkiem pomocniczym przy elektrolitycznym oksydowaniu glinu (Eloxal).\n W analizie miareczkowej jest substancją wzorcową do nastawiania miana roztworów utleniających.\n W pszczelarstwie jest stosowany do zwalczania roztocza .\n Wywabianie plam atramentu.\n W farbiarstwie i proszkach do czyszczenia urządzeń sanitarnych.\n\nZagrożenia \nW dużych stężeniach kwas szczawiowy działa drażniąco na skórę i błony śluzowe, ale nawet w ilościach spotykanych w żywności może być szkodliwy – z jonami wapnia tworzy trudno rozpuszczalny szczawian wapnia, który osadza się w postaci kamieni w nerkach. Dlatego częste spożywanie dużych ilości warzyw zawierających ten kwas może być przyczyną kamicy nerkowej, a także niedoboru wapnia w organizmie.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nSzczawiowy, kwas\nSzczawiowy, kwas"}
{"id": "plwiki:2813:Kwas p-aminobenzoesowy", "text": "Kwas p-aminobenzoesowy (łac. Acidum 4-aminobenzoicum; PABA, z ang. p-aminobenzoic acid) – organiczny związek chemiczny z grupy aminokwasów. Do pierścienia benzenowego są przyłączone w pozycji para dwie grupy funkcyjne: karboksylowa i aminowa. Czysty związek ma postać kryształów rozpuszczalnych w wodzie, alkoholu i eterze.\n\nJest czynnikiem wzrostowym wielu bakterii; występuje w wielu roślinach. Bywa określany jako witamina B10 lub Bx, jednak w rzeczywistości nie jest witaminą. Szkielet kwasu p-aminobenzoesowego jest obecny w kwasie foliowym.\n\nEstry kwasu p-aminobenzoesowego (m.in. nowokaina i benzokaina) stosowane są w lecznictwie jako środki znieczulające. Jego analog sulfonowy, kwas sulfanilowy, stanowi strukturę macierzystą sulfonamidów (o właściwościach antybakteryjnych).\n\nUwagi\n\nPrzypisy \n\nAminokwasy aromatyczne\nWitaminy"}
{"id": "plwiki:2814:Kwas p-aminosalicylowy", "text": "Kwas p-aminosalicylowy, PAS – organiczny związek chemiczny z grupy aromatycznych aminokwasów, lek przeciwgruźliczy wprowadzony do lecznictwa w 1946 roku, jako lek wspomagający przy terapii innymi lekami przeciwgruźliczymi np. streptomycyną.\nMiał za zadanie utrudnianie wytwarzania się szczepów opornych na leki. Obecnie jest to zastępczy lek przeciwgruźliczny; rzadko stosowany, ponieważ jest źle tolerowany przez chorych.\n\nLek ten może wywoływać m.in. zaburzenia żołądkowo-jelitowe (nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka), odwracalny zespół tocznia rumieniowatego układowego i objawy przypominające mononukleozę (gorączka, wysypka, powiększenie węzłów chłonnych i wątroby) a także methemoglobinemię, plamicę naczyniową czy oksydatywną hemolizę.\n\nZobacz też \n kwas p-aminobenzoesowy (PABA)\n kwas acetylosalicylowy\n kwas salicylowy\n kwas antranilowy\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Drugs.com\n\nATC-J04\nAminosalicylowy, kwas p\nAminosalicylowy, kwas p\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia"}
{"id": "plwiki:2815:Kwas salicylowy", "text": "Kwas salicylowy () – organiczny związek chemiczny z grupy aromatycznych hydroksykwasów karboksylowych. Zawiera jedną grupę hydroksylową i jedną grupę karboksylową przyłączone do pierścienia benzenowego w układzie orto.\n\nOtrzymywanie \n\nKwas salicylowy po raz pierwszy został otrzymany przez wyodrębnienie go z kory wierzby (łac. , stąd nazwa). Metoda syntezy chemicznej została wynaleziona przypadkowo przez niemieckiego chemika, Hermanna Kolbego. W 1859 roku rozpoczął on poszukiwania sposobu taniej, chemicznej syntezy indyga (barwnika). Otrzymany ze smoły pogazowej fenol umieścił w zamkniętym naczyniu z dwutlenkiem węgla i mieszaninę tę ogrzewał. W wyniku tej reakcji, zamiast oczekiwanego granatowego barwnika otrzymał kwas salicylowy:\n \nDoświadczenie to było jednym z pierwszych dowodów obalających hipotezę istnienia siły życiowej, dowodziło bowiem możliwości otrzymania ze składników mineralnych (za takie był wtedy uważany fenol i ) związku organicznego. Odkrycie Kolbego uważa się również za początek chemicznego przemysłu farmaceutycznego, gdyż kwas salicylowy był pierwszym lekiem wytwarzanym na skalę przemysłową na drodze syntezy chemicznej.\n\nDziś reakcję tę nazywa się reakcją Kolbego. Przebiega ona pod zwiększonym ciśnieniem w temperaturze 130 °C.\n\nWłaściwości \nWystępuje w postaci białego, krystalicznego proszku lub bezbarwnych igiełek o gęstości 1,443 g/cm³. Słabo rozpuszcza się w wodzie (w temp. 20 °C – 0,18 g na 100 cm³ , w 100 °C – 7 g na 100 cm³; roztwór ma umiarkowanie kwasowy odczyn), bardzo dobrze w etanolu. Działa drażniąco na skórę i oczy. W dużych ilościach może być toksyczny (dawka śmiertelna dla szczura wynosi ok. 1 g/kg masy ciała). Kwas salicylowy ma również zdolność do tworzenia wewnątrzcząsteczkowych wiązań wodorowych, co zwiększa jego lotność z parą wodną i łatwość sublimacji.\n\nZastosowanie \nNajistotniejszym zastosowaniem kwasu salicylowego jest produkcja kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) i kwasu p-aminosalicylowego. Samego kwasu salicylowego używa się w medycynie jako środka dezynfekującego (np. w postaci spirytusu salicylowego) i keratolicznego (np. w lekach na trądzik). Mieszanina kwasu mlekowego (10%) i kwasu salicylowego (90%) jest używana do wypalania brodawek. Istotne znaczenie w medycynie mają też sole kwasu salicylowego – salicylany. Kwas ten był używany dawniej jako konserwant żywności, jednak ze względu na toksyczne działanie w większych stężeniach zastąpiony został obecnie przez benzoesan sodu i azotan potasu.\n\nZ jonami żelaza tworzy fioletowo zabarwiony kompleks, co wykorzystać można jako atrament sympatyczny.\n\nHormon roślinny \nKwas salicylowy jest naturalnym regulatorem wzrostu i rozwoju roślin wpływającym na proces fotosyntezy, transpirację, pobieranie i transport jonów. Indukuje zmiany w anatomii liści i strukturze chloroplastów. Bierze udział w endogennym przenoszeniu sygnałów, pośrednicząc w obronie przed patogenami. Odgrywa ważną rolę w reakcji odpornościowej roślin przejawiającą się produkcją białek związanych z patogenezą. Kwas salicylowy jest elementem nabytej odporności systemicznej, który umożliwia reakcję odpornościową w części rośliny innej niż ta zaatakowana przez patogen. Sygnał może być przesyłany także poza organizmem roślinnym w postaci lotnego estru, salicylanu metylu.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nATC-D01\nATC-S01\nAntyseptyki\nHormony roślinne\nSalicylowy, kwas\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia"}
{"id": "plwiki:2824:Kombinatoryka", "text": "Kombinatoryka – dział matematyki, zajmujący się badaniem struktur skończonych lub nieskończonych, ale przeliczalnych. Np. określenie, ile jest podzbiorów k-elementowych w zbiorze n-elementowym stanowi jedno z typowych zagadnień kombinatoryki. Nazwa dyscypliny pochodzi od G.W. Leibniza.\n\nKombinatoryka swój rozwój zawdzięcza rachunkowi prawdopodobieństwa, teorii grafów, teorii informacji i innym działom matematyki stosowanej. Stanowi jeden z działów matematyki dyskretnej.\n\nKombinatoryka posługuje się terminologią niewystępującą w innych działach matematyki, stąd pozorna jej odrębność. Najważniejszym jej zadaniem jest konstruowanie spełniających pewne określone warunki odwzorowań jednego zbioru skończonego w drugi oraz znajdowanie wzorów na liczbę tych odwzorowań.\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n  [dostęp 2023-06-01].\n  Combinatorial analysis , Encyclopedia of Mathematics, encyclopediaofmath.org, [dostęp 2023-06-18]."}
{"id": "plwiki:2844:Kryształ doskonały", "text": "Kryształ doskonały () – pojęcie używane w fizyce w kilku znaczeniach.\n\nW termodynamice pojęcie to wprowadził Walther Hermann Nernst. W tym znaczeniu jest to wyidealizowany dla celów rozważań teoretycznych model fizyczny układu termodynamicznego, który ma najmniejszą energię w danym stanie, w związku z tym spełniającego następujące warunki:\n nie ma w nim żadnych defektów sieci krystalicznej\n nie jest zanieczyszczony żadnymi substancjami obcymi ani nie występują w nim żadne obszary innej fazy\n jest nieskończenie duży - tzn. nie ma powierzchni, lub przynajmniej na tyle duży, że można całkowicie pominąć w obliczeniach efekty powierzchniowe.\n\nCiało takie w temperaturze zera bezwzględnego ma najmniejszą możliwą energię, a stan ten można zrealizować tylko na jeden sposób. Jest to równoważne temu, że w temperaturze zera bezwzględnego kryształ idealny ma entropię równą zero.\n\nDla kryształu doskonałego Lord Kelvin opracował funkcję uzależniającą temperaturę takiego kryształu od energii kinetycznej drgań jego cząsteczek, która stała się podstawą obliczenia najniższej możliwej temperatury i ustalenia absolutnej skali temperatury Kelvina.\n\nDo kryształu doskonałego odnosi się trzecia zasada termodynamiki.\n\nKrystalografia\n\ncs:Ideální krystal"}
{"id": "plwiki:2849:Kartografia", "text": "Kartografia (gr. χάρτης chartēs, „papirus, arkusz, mapa”, γράφειν graphein, „pisać”) – dziedzina nauki o mapach (w tym o atlasach, globusach, modelach plastycznych – mapach plastycznych itp.), teorii map, metodach ich sporządzania i użytkowania; jak również dziedzina działalności organizacyjnej i usługowej, związanej z opracowywaniem, reprodukcją i rozpowszechnianiem map.\n\nPod pojęciem kartografii rozumie się także dziedzinę, zajmującą się przekazywaniem informacji, które są odniesione do przestrzeni (głównie geograficznej) a zakodowanych w formie graficznej lub cyfrowej.\n\nW Polsce – wraz z geodezją – stanowi jedną z dyscyplin nauk technicznych.\n\nKształtowała się w trzech okresach historycznych:\n od czasów starożytnych do renesansu,\n od połowy XVI do połowy XX wieku,\n od połowy XX wieku.\n\nDziały kartografii \nDo najczęściej wyróżnianych działów kartografii można zaliczyć:\n kartoznawstwo – wiedzę o mapach ich właściwościach i formułach,\n kartografię matematyczną – zajmującą się teorią odwzorowań kartograficznych powierzchni Ziemi na mapach oraz podstawami matematycznymi wykonywania pomiarów na mapach,\n redakcję i opracowanie map,\n reprodukcję kartograficzną,\n topografię,\n kartometrię – zajmującą się zasadami i metodami pomiarów na mapach,\n historię kartografii,\n kartologię – uważaną za nadbudowę teoretyczną kartografii praktycznej. Kartologia korzysta z ustaleń logiki, semiotyki, prakseologii, psychologii, teorii informacji.\n\nZobacz też \n\n kartografia geologiczna\n kartografia jako technika wizualizacji\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:2850:Kinetyka chemiczna", "text": "Kinetyka chemiczna – dział chemii fizycznej zajmujący się badaniem przebiegu reakcji chemicznej w czasie. Twórcą kinetyki chemicznej był Ludwig Ferdinand Wilhelmy.\n\nKinetyka zajmuje się badaniem szybkości reakcji, określeniem wpływu rozmaitych czynników na tę szybkość i ogólnie przebiegiem całej reakcji. Zbadanie danej reakcji od strony kinetycznej polega zazwyczaj na ustaleniu zależności szybkości powstawania produktów (i ubytku substratów) od początkowych stężeń substratów, temperatury, ciśnienia, rodzaju rozpuszczalnika, rodzaju i stężenia katalizatora itd. Uzyskane dane pozwalają na określenie postaci równania kinetycznego reakcji chemicznej i wyznaczenie wartości jego współczynników oraz mogą umożliwić poznanie mechanizmu reakcji.\n\nZazwyczaj badanie kinetyki reakcji nie jest potrzebne do preparatyki na skalę laboratoryjną, jest jednak konieczne gdy dana reakcja ma być stosowana przemysłowo.\n\nPodstawowe pojęcia stosowane w kinetyce chemicznej:\nszybkość reakcji chemicznej\nstała szybkości reakcji\nrównanie kinetyczne reakcji chemicznej\nrząd reakcji chemicznej\nmechanizmy reakcji chemicznych\nreakcja elementarna\nteoria stanu stacjonarnego\nkinetyczna kontrola reakcji chemicznej\n\nTypy reakcji z punktu widzenia ich przebiegu kinetycznego:\nreakcja prosta\nreakcja złożona\nreakcja równoległa\nreakcja następcza\nreakcja łańcuchowa\nreakcja postępowa\nreakcja autokatalityczna"}
{"id": "plwiki:2852:Kompilator", "text": "Kompilator – program służący do automatycznego tłumaczenia kodu napisanego w jednym języku (języku źródłowym) na równoważny kod w innym języku (języku wynikowym). Proces ten nazywany jest kompilacją. W informatyce kompilatorem nazywa się najczęściej program do tłumaczenia kodu źródłowego w języku programowania na język maszynowy. Niektóre z nich tłumaczą najpierw do języka asemblera, a ten na język maszynowy jest tłumaczony przez asembler.\n\nRóżnica pomiędzy kompilatorem a asemblerem polega na tym, iż każde polecenie języka programowania może zostać rozbite na wiele podpoleceń języka maszynowego (przy czym nowoczesne asemblery również posiadają składnię umożliwiającą zapis wielu poleceń maszynowych jako jednego polecenia kodu źródłowego oraz opcje optymalizacji kodu). Kompilatory mogą mieć możliwość automatycznej alokacji pamięci dla zmiennych, implementowania struktur kontrolnych lub procedur wejścia-wyjścia.\n\nStosowanie kompilatorów ułatwia programowanie (programista nie musi znać języka maszynowego) i pozwala na większą przenośność kodu pomiędzy platformami.\n\nZarys historyczny \nOprogramowanie pierwszych komputerów było przez wiele lat pisane jedynie w języku asemblera. Języki wysokiego poziomu nie były stosowane, dopóki korzyści z użycia tych samych programów na różnych rodzajach procesorów nie stały się istotnie większe od kosztu pisania kompilatora. Bardzo ograniczona pojemność pamięci wczesnych komputerów sprawiała również wiele problemów przy implementacji kompilatorów.\n\nPod koniec lat 50. zaproponowano po raz pierwszy maszynowe języki programowania, w następstwie czego powstały pierwsze, eksperymentalne kompilatory. Pierwszy kompilator napisała Grace Hopper w 1952 dla języka A-0.\nUznaje się, że ekipa FORTRAN z IBM, prowadzona przez Johna Backusa, wprowadziła do użycia pierwszy kompletny kompilator w 1957. W 1960 COBOL był jednym z pierwszych języków, który można było kompilować na różnych architekturach.\n\nW wielu dziedzinach zastosowań idea programowania wysokopoziomowego szybko się przyjęła. Rozszerzanie funkcjonalności zapewnianej przez nowsze języki programowania oraz wzrastająca złożoność architektur systemów komputerowych spowodowały, że kompilatory stawały się coraz bardziej skomplikowane.\n\nWczesne kompilatory były pisane w asemblerze. Pierwszym kompilatorem zdolnym do skompilowania własnego kodu źródłowego napisanego w języku wysokiego poziomu był kompilator języka Lisp, stworzony przez Harta i Levina z MIT w 1962. Od lat siedemdziesiątych stało się powszechną praktyką implementowanie kompilatora w języku przezeń kompilowanym, pomimo że zarówno Pascal, jak i C, był chętnie wybierany przy implementacji. Problem konstrukcji samokompilującego się kompilatora określa się mianem bootstrap – pierwszy kompilator musi być albo skompilowany kompilatorem napisanym w innym języku, albo (jak w przypadku kompilatora języka Lisp autorstwa Harta i Levina) kompilowany przez uruchomienie kompilatora w interpreterze.\n\nPrzebieg kompilacji \nKompilacja to proces automatycznego tłumaczenia kodu źródłowego na kod wynikowy przez kompilator. Kompilacja jest przeważnie głównym etapem ogólniejszego procesu translacji, a tworzony w jej trakcie kod wynikowy jest przekazywany do innych programów, np. do konsolidatora (linkera). Możliwe jest również tłumaczenie do postaci zrozumiałej dla człowieka.\n\nOkreślenie kompilacja używane jest zazwyczaj w kontekście tłumaczenia z języka wysokiego poziomu na język niskiego poziomu, natomiast tłumaczenie w odwrotnym kierunku to dekompilacja.\n\nNa proces kompilacji składają się następujące etapy:\n wykonanie poleceń preprocesora\n analiza leksykalna\n analiza składniowa (ang. parsing)\n analiza semantyczna\n optymalizacja kodu wynikowego\n generacja kodu.\n\nTrójetapowa struktura kompilatorów \n\nNiezależnie od rzeczywistej ilości faz w strukturze kompilatorów, fazy te mogę być podzielona na 3 etapy nazywane front-endem, middle-endem i back-endem. Front-end weryfikuje składnię i semantykę w zależności od danego języka programowania. Middle-end wykonuje optymalizacje kodu, które są niezależne od docelowej architektury procesora. Back-end wykonuje dalsze  analizy, transformacje i optymalizacje, które są specyficzne dla docelowej architektury procesora.\n\nPrzykład kompilatora \nNastępujący program implementuje bardzo prosty jednoprzebiegowy kompilator napisany w języku C. Ten kompilator kompiluje wyrażenia zdefiniowane w notacji infiksowej do ONP, a także do asemblera. Kompilator realizuje strategię rekurencyjnego zagłębiania się w wyrażenie. Każde wywołanie funkcji odpowiada napotkaniu symbolu nieterminalnego należącego do gramatyki języka.\n\n#include <stdlib.h>\n#include <stdio.h>\n#include <string.h>\n\n#define MODE_POSTFIX \t0\n#define MODE_ASSEMBLY \t1\n\nchar lookahead;\nint pos;\nint\tcompile_mode;\nchar expression[20+1];\n\nvoid error()\n{\n        printf(\"Syntax error!\\n\");\n}\n\nvoid match( char t )\n{\n        if( lookahead == t )\n        {\n                pos++;\n                lookahead = expression[pos];\n        }\n        else\n                error();\n}\n\nvoid digit()\n{\n        switch( lookahead )\n        {\n                case '0':\n                case '1':\n                case '2':\n                case '3':\n                case '4':\n                case '5':\n                case '6':\n                case '7':\n                case '8':\n                case '9':\n\t\t\tif( compile_mode == MODE_POSTFIX )\n\t\t\t\tprintf(\"%c\", lookahead);\n\t\t\telse\n\t\t\t\tprintf(\"\\tPUSH %c\\n\", lookahead);\n\n                        match( lookahead );\n                        break;\n                default:\n                        error();\n                        break;\n        }\n}\n\nvoid term()\n{\n        digit();\n        while(1)\n        {\n                switch( lookahead )\n                {\n                        case '*':\n                                match('*');\n                                digit();\n\n                                printf( \"%s\", compile_mode == MODE_POSTFIX ? \"*\"\n\t\t\t\t\t: \"\\tPOP B\\n\\tPOP A\\n\\tMUL A, B\\n\\tPUSH A\\n\");\n\n                                break;\n                        case '/':\n                                match('/');\n                                digit();\n\n                                printf( \"%s\", compile_mode == MODE_POSTFIX ? \"/\"\n\t\t\t\t\t: \"\\tPOP B\\n\\tPOP A\\n\\tDIV A, B\\n\\tPUSH A\\n\");\n                                break;\n                        default:\n                                return;\n                }\n        }\n}\n\nvoid expr()\n{\n        term();\n        while(1)\n        {\n                switch( lookahead )\n                {\n                        case '+':\n                                match('+');\n                                term();\n\n                                printf( \"%s\", compile_mode == MODE_POSTFIX ? \"+\"\n\t\t\t\t\t: \"\\tPOP B\\n\\tPOP A\\n\\tADD A, B\\n\\tPUSH A\\n\");\n                                break;\n                        case '-':\n                                match('-');\n                                term();\n\n                                printf( \"%s\", compile_mode == MODE_POSTFIX ? \"-\"\n\t\t\t\t\t: \"\\tPOP B\\n\\tPOP A\\n\\tSUB A, B\\n\\tPUSH A\\n\");\n                                break;\n                        default:\n                                return;\n                }\n        }\n}\n\nint main ( int argc, char** argv )\n{\n        printf(\"Please enter an infix-notated expression with single digits:\\n\\n\\t\");\n        scanf(\"%20s\", expression);\n\n        printf(\"\\nCompiling to postfix-notated expression:\\n\\n\\t\");\n\tcompile_mode = MODE_POSTFIX;\n        pos = 0;\n        lookahead = *expression;\n        expr();\n\n        printf(\"\\n\\nCompiling to assembly-notated machine code:\\n\\n\");\n        compile_mode = MODE_ASSEMBLY;\n        pos = 0;\n        lookahead = *expression;\n        expr();\n\n        return 0;\n}\n\nPrzykład możliwego wyjścia, wygenerowanego podczas wykonania powyższego programu:\n\nPlease enter an infix-notated expression with single digits:\n\n        3-4*2+2\n\nCompiling to postfix-notated expression:\n\n        342*-2+\n\nCompiling to assembly-notated machine code:\n\n        PUSH 3\n        PUSH 4\n        PUSH 2\n        POP B\n        POP A\n        MUL A, B\n        PUSH A\n        POP B\n        POP A\n        SUB A, B\n        PUSH A\n        PUSH 2\n        POP B\n        POP A\n        ADD A, B\n        PUSH A\n\nKompilatory w edukacji \nKonstrukcja kompilatorów i optymalizacja kompilatorów są wykładane na uniwersytetach jako część programu studiów informatycznych. Takie kursy są zazwyczaj uzupełniane implementowaniem przez studentów kompilatora pewnego edukacyjnego języka programowania. Dobrze udokumentowanym przykładem jest kompilator języka PL/0, który był pierwotnie używany przez Niklausa Wirtha do nauczania metod konstrukcji kompilatorów w latach siedemdziesiątych.\nPomimo swojej prostoty kompilator PL/0 wprowadził do terminologii kilka pojęć, które odtąd stały się standardami w nauczaniu:"}
{"id": "plwiki:2853:Kompresja bezstratna", "text": "Kompresja bezstratna () – metoda kompresji informacji do postaci zawierającej zmniejszoną liczbę bitów, gwarantująca możliwość odtworzenia informacji z postaci skompresowanej do identycznej postaci pierwotnej.\n\nNajważniejszym twierdzeniem o kompresji bezstratnej jest twierdzenie o zliczaniu.\n\nTwierdzenie o zliczaniu (counting theorem) \nNiemożliwe jest skonstruowanie funkcji, przekształcającej odwracalnie każdą informację na informację (czyli funkcji kompresji bezstratnej), która nie wydłuża jakiejś informacji o przynajmniej 1 bit, chyba że nie kompresuje ona żadnej informacji.\n\nDowód:\n\nZałóżmy, że dana funkcja kompresuje choć jedną wiadomość do długości N bitów z dowolnej większej długości.\n\nJest X wiadomości o długości nie większej od N bitów.\n\nJeśli żadna z wiadomości zawierających nie więcej niż N bitów nie została wydłużona, to w wyniku otrzymujemy przynajmniej X+1 wiadomości o długości nie większej niż N bitów.\n\nPonieważ X jest skończone, to X+1>X, a więc jest to sprzeczne z założeniem, że takich wiadomości jest X. Co należało udowodnić.\n\nSkonstruowanie funkcji, która wydłuża o nie więcej niż 1 bit, jest trywialne.\nDla dowolnej funkcji f(x), niech f'(x) będzie:\n dla f(x) zawierającego mniej bitów niż x: f'(x)=<0,f(x)>;\n dla f(x) zawierającego więcej bitów niż x: f'(x)=<1,x>;\n dla f(x) zawierającego tyle samo bitów co x: f'(x)=<0,f(x)> lub f'(x)=<1,x> (nie ma to znaczenia).\n\nAlgorytmy kompresji bezstratnej \nAlgorytmy kompresji bezstratnej dobrze kompresują „typowe” dane, czyli takie w których występuje znaczna nadmiarowość informacji (redundancja).\n\nPewne rodzaje danych są bardzo trudne lub niemożliwe do skompresowania:\n strumienie liczb losowych (niemożliwe do skompresowania)\n strumienie liczb pseudolosowych (trudne do skompresowania, choć teoretycznie łatwe)\n dane skompresowane za pomocą tego samego lub innego algorytmu (w praktyce trudne)\n\nNajczęściej używane metody kompresji bezstratnej można podzielić na słownikowe i statystyczne, choć wiele metod lokuje się pośrodku:\n metody słownikowe poszukują dokładnych wystąpień danego ciągu znaków, np. zastępują 'the ' krótszą ilością bitów niż jest potrzebna na zakodowanie 4 niezwiązanych znaków. Jednak znajomość symbolu 'the ' nie pociąga za sobą usprawnień w kompresowaniu 'they ' czy 'then '.\n metody statystyczne używają mniejszej ilości bitów dla częściej występujących symboli, w przypadku praktycznie wszystkich oprócz najprostszych metod, prawdopodobieństwa zależą od kontekstu. A więc np. dla 'h' występującego po 't' używają mniejszej ilości bitów niż dla innych znaków w tym kontekście.\n\nPopularne metody \n kodowanie Shannona, Shannona-Fano, Huffmana, arytmetyczne\n LZ77, LZ78 i pochodne (LZSS, LZP, LZW, LZMW)\n RLE\n PPM\n transformata Burrowsa-Wheelera, Move To Front\n\nZobacz też \n kompresja stratna\n złożoność Kołmogorowa\n kodek\n formaty plików dźwiękowych\n\nLinki zewnętrzne \n Testy różnych metod kompresji \n Optymalizacja PNG \n  (materiały dydaktyczne AGH)\n\nKompresja"}
{"id": "plwiki:2862:Krzem", "text": "Krzem (Si, ) – pierwiastek chemiczny, z grupy półmetali w układzie okresowym. Izotopy stabilne krzemu to 28Si, 29Si i 30Si. Wartościowość w większości związków wynosi 4, rzadziej spotykane są związki z krzemem dwuwartościowym. Typowe stopnie utlenienia to −IV i IV, rzadko −II i II; znane są też związki o st. utl. 0. Krzem (w postaci monokryształów) jest wykorzystywany powszechnie w przemyśle elektronicznym.\n\nHistoria odkrycia \nKrzem został zidentyfikowany jako pierwiastek przez Antoine’a Lavoisiera w 1787. W 1800 Humphry Davy błędnie uznał, że krzem jest związkiem chemicznym, i opinia ta przetrwała do 1822, kiedy to Jöns Jacob Berzelius otrzymał czysty krzem z krzemionki SiO2, przeprowadzając ją kwasem fluorowodorowym w SiF4 i redukując go potasem.\n\nWystępowanie \nZawartość krzemu w zewnętrznych strefach Ziemi wynosi 26,95% wagowo. Jest drugim po tlenie najbardziej rozpowszechnionym pierwiastkiem. Krzemionka SiO2 w różnych odmianach polimorficznych (kwarc, trydymit, krystobalit) oraz krzemiany i glinokrzemiany stanowią większość skał tworzących skorupę ziemską. Od jego symbolu pochodzą nazwy zewnętrznych warstw Ziemi – sial (Si + Al) i sima (Si + Mg).\n\nPrzeciętna zawartość krzemu w glebie jest podobna jak w litosferze, ale w zależności od typu może być niższa niż 1% lub bliska 50%. Zawartość w wodach podziemnych jest różna, w porównaniu z zawartością w skałach niska, gdyż związki krzemu są słabo rozpuszczalne, choć wystarczająca do uznania krzemu za makroelement. Największe stężenie rozpuszczonych związków krzemu występuje w wodach termalnych, gdzie przekracza 100, a nawet 600 mg/dm³, jednak średnia zawartość krzemionki rozpuszczonej w wodach podziemnych to kilkanaście mg/dm³. Zawartość w tkankach roślinnych mieści się w zakresie od kilku setnych procenta suchej masy (np. w korzeniach buraka cukrowego), przez kilka dziesiętnych procenta (np. w pędach roślin motylkowatych), kilka procent (wiele zbóż), kilkanaście procent (np. w skrzypach), do 20% (w ryżu). W uproszczeniu w tkankach roślin jednoliściennych jest o rząd wielkości wyższa niż w dwuliściennych. Pewne ilości krzemu znajdują się też w organizmach zwierząt.\n\nZwiązki \nKrzem, podobnie jak węgiel, tworzy łańcuchy krzem–krzem, krzem–tlen–krzem oraz krzem–azot–krzem.\nIstnieje dość liczna (około 300 tys.) grupa takich związków, jest ich jednak o wiele mniej niż związków węgla.\n\nZe względu na zdolność do tworzenia łańcuchów, krzem jest proponowany jako alternatywna wobec węgla podstawa życia.\n\nNajważniejsze związki krzemu to krzemionka, będąca podstawowym składnikiem piasku i szkła, kwasy krzemowe H2nSimO2m+n, ich sole – krzemiany – które są składnikami szkła wodnego, oraz chlorosilany i alkoksysilany, podstawowe substraty do produkcji polisiloksanów i żeli krzemionkowych.\n\nOtrzymywanie \nPrzemysłowo krzem najczęściej otrzymuje się poprzez redukcję tlenku krzemu węglem w piecach elektrycznych:\n \n\nW wyniku tego procesu powstaje krzem amorficzny, natomiast monokryształy tego pierwiastka uzyskuje się metodą Czochralskiego. Krzem najwyższej czystości do produkcji półprzewodników otrzymuje się przez rozkład termiczny wysoko oczyszczonego trichlorosilanu  w atmosferze wodoru lub .\n\nW skali laboratoryjnej krzem można uzyskać za pomocą redukcji magnezem:\n\nZnaczenie biologiczne\n\nRola w organizmach niższych i roślinach \nChociaż krzem jest łatwo dostępny w postaci krzemianów, bardzo niewiele organizmów wykorzystuje go bezpośrednio. Okrzemki, promienice i gąbki krzemionkowe wykorzystują biogeniczną krzemionkę jako materiał strukturalny dla swoich szkieletów. W komórkach roślin występują krzemionkowe fitolity – sztywne mikroskopijne ciała; niektóre rośliny, na przykład ryż, potrzebują krzemu do wzrostu. Wykazano, że krzem jest zdolny do poprawy wytrzymałości ściany komórkowej i integralności strukturalnej u niektórych roślin. Krzem niweluje negatywne skutki działania czynników stresogennych (w tym wywołanych przez metale ciężkie, zasolenie czy suszę), co wskazuje na uruchomienie w roślinach procesów o charakterze regeneracyjnym lub obronnym.\n\nRola w organizmie ssaków i człowieka \nW ciele człowieka występuje ok. 1–2 g krzemu; jest to trzeci, po żelazie i cynku, pierwiastek śladowy w organizmie. Krzem w organizmie jest skoncentrowany głównie w tkance łącznej – aorcie, tchawicy, ścięgnach, kościach i skórze. Krzem wchodzi w skład kompleksów glikozaminoglikanów z białkami, uczestnicząc w tworzeniu struktury tkanki łącznej.\n\nW badaniach przeprowadzonych w latach 70. XX wieku wykazano, że w kościach młodych myszy i szczurów krzem jest zlokalizowany w obszarze aktywnego wzrostu. Na początkowym etapie mineralizacji zawartość wapnia i krzemu w rosnącym obszarze kości była niewielka. W miarę mineralizacji ilość wapnia i krzemu wzrastała, natomiast w zaawansowanym etapie mineralizacji zawartość krzemu drastycznie się zmniejszała. Wskazuje to, że krzem uczestniczy w procesie mineralizacji. Wniosek ten został potwierdzony badaniami in vivo: mineralizacja kości zależała od ilości krzemu w diecie szczurów.\n\nBadania in vitro wykazały, że krzem stymuluje różnicowanie i proliferację komórek kościotwórczych (osteoblastów) oraz stymuluje syntezę kolagenu typu I.\n\nKrzem w żywności \nIstnieją dowody na to, że spożycie krzemu jest ważne do utrzymania zdrowych skóry, kości, paznokci i włosów.\n\nBadania na zwierzętach wykazały, że niedobór krzemu w diecie może powodować zaburzenia wzrostu, deformacje czaszki, obniżenie masy ciała oraz gęstości mineralnej kości. Suplementacja krzemu natomiast sprzyjała wbudowaniu wapnia do tkanki kostnej, zwiększało mineralną gęstość kości oraz obniżało częstotliwość urazów. Podanie krzemu samicom szczurów z usuniętymi jajnikami (zwierzęcy model osteoporozy) zmniejszało resorpcję kości, zwiększało tempo tworzenia kości oraz zwiększało gęstość mineralną kości. Stymulację procesów budowy kości zaobserwowano nawet u zwierząt z niedoborem wapnia, chociaż suplementacja krzemem i wapniem jednocześnie powodowała największy wzrost gęstości mineralnej kości.\n\nWiadomo, że dieta dostarczająca więcej niż 40 mg krzemu dziennie jest powiązana z wyższą gęstością mineralną kości udowej w porównaniu do diety dostarczającej mniej niż 14 mg krzemu dziennie.\n\nBadania przeprowadzone na grupie kobiet z osteopenią wskazują, że jednoczesna suplementacja krzemem, wapniem i witaminą D wykazuje większy pozytywny wpływ na gęstość mineralną kości niż suplementacja tylko wapniem i witaminą D.\n\nSpożycie krzemu w populacji polskiej wynosi około 24 mg/dobę u kobiet i 27,7 mg/dobę u mężczyzn. Jest to znacznie mniej niż w społecznościach, których jadłospis bazuje na warzywach; w Indiach i Chinach spożycie krzemu wynosi 140–204 mg/dobę.\n\nPrzyswajalność z żywności \nDwutlenek krzemu jest dopuszczony do stosowania w produktach spożywczych jako substancja przeciwzbrylająca (E551) – jednak przyswajalność krzemu z dwutlenku krzemu wynosi mniej niż 1%."}
{"id": "plwiki:2878:Konodonty", "text": "Konodonty (Conodonta) – grupa wymarłych organizmów morskich, po których zachowały się głównie rozproszone mikroskopijne zębokształtne elementy aparatu wokółprzełykowego (od ułamka mm do 2–3 mm), zbudowane z fosforanu wapnia (fluorapatytu Ca5(PO4)3F, lub fluorapatytu zasobnego w węglan Ca5(PO3,CO3)3(F,O) = odmiana apatytu), występujące w skałach osadowych pochodzących z okresu od późnego kambru do późnego triasu (ok. 540–200 mln lat temu).\n\nElementy konodontowe są bardzo zróżnicowane morfologicznie, od prostych lub zakrzywionych kolców, do grzebyków i nieregularnych płytek, przypominających zęby kręgowców. Zbudowane z cienkich, przyrastających do siebie od zewnątrz warstewek, posiadały one zdolności regeneracji w wypadku złamania. Bardzo rzadkie znaleziska nieuszkodzonych zespołów dowiodły, że elementy te reprezentują narząd chwytny (nie są to zęby) w aparacie gębowym. Taki narząd składa się z kilkunastu elementów konodontowych, zarówno gałązkowych, jak i platformowych. Dlatego wszystkie dotychczasowe gatunki i rodzaje, wydzielone na bazie elementów konodontowych, a nie całych aparatów, są taksonami sztucznymi.\n\nPowszechność występowania elementów konodontowych, ich duża liczebność nawet w małych próbkach z rdzeni wiertniczych, szybkie tempo rozprzestrzeniania się nowych gatunków i ich znaczny zasięg geograficzny oraz przede wszystkim fakt, że kształt elementów konodontowych zmieniał się bardzo szybko w czasie ewolucji sprawiły, że są one używane jako główne skamieniałości przewodnie w okresie od ordowiku do końca triasu.\n\nKonodonty zostały odkryte przez Christiana Pandera w 1856 r. w skałach ordowickich Estonii, Łotwy i okolic Petersburga. Później znaleziono je m.in. w wapieniach Alp Wschodnich. W Polsce znane są m.in. z Tatr Zachodnich, gdzie w rejonie Doliny Chochołowskiej występują w wapieniach rogowcowych anizyku, zaliczanych do tzw. jednostki Furkaski.\n\nPrzynależność systematyczna konodontów, ich wygląd oraz funkcja były długi czas nieznane, ponieważ nie było wiadomo, jak wygląda zwierzę wytwarzające elementy konodontowe. Na przykład według jednej z wersji wyglądały one jak małe roladki najeżone ostrzami tych elementów. Pierwszy odcisk całego zwierzęcia napotkano w 1983, w skałach koło Edynburga. Zwierzę to miało miękkie węgorzokształtne ciało o długości kilku centymetrów, z parą dużych oczu, sztywną struną wzdłuż grzbietu i płetwą ogonową. Było zewnętrznie podobne do lancetnika. W ostatnich dekadach znaleziono dalsze kilkanaście odcisków konodontów oraz pewną liczbę ich aparatów gębowych. Większość taksonów reprezentuje formy planktoniczne, filtrujące pokarm z wody. Znane są wyłącznie formy morskie.\n\nObecnie prawie wszyscy uczeni zaliczają konodonty do strunowców (choć niektórzy i to twierdzenie podają w wątpliwość), jednak trwają również spory, czy uznać je za kręgowce, za czym opowiada się większość badaczy, czy też reprezentują one poziom organizacji zbliżony do bezczaszkowców, lub zajmują jeszcze bardziej bazalną pozycję. Przynajmniej u niektórych konodontów, takich jak Novispathodus, prawdopodobnie występowała krążkokształtna chrząstka językowa, podobna do obecnej u krągłoustych, co wspiera tezę o przynależności konodontów do kręgowców.\n\nWedług analizy przeprowadzonej przez Huberta Szaniawskiego stożkowate, żłobkowane struktury aparatu gębowego niektórych konodontów wykazują cechy charakterystyczne dla współczesnych oraz wymarłych jadowitych kręgowców. Konodonty z takimi strukturami są znane od wczesnego ordowiku i były reprezentowane przez wiele taksonów występujących do wczesnego dewonu. Jeśli hipoteza o ich jadowitości jest prawdziwa, byłyby to najstarsze znane zwierzęta jadowite.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n Hubert Szaniawski. 1996. Poznanie stanowiska systematycznego konodontów – wielkie odkrycie paleontologiczne XX wieku. KOSMOS 45 (4): 645-656.\n\n \nMikropaleontologia"}
{"id": "plwiki:2880:Kobalt", "text": "Kobalt (Co, ) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych układu okresowego.\n\nMa 26 izotopów z przedziału mas 50–75. Trwały jest tylko izotop 59, który stanowi 100% naturalnego kobaltu. Został odkryty w roku 1735 przez Georga Brandta. \n\nCzysty kobalt jest lśniącym, srebrzystym metalem o własnościach ferromagnetycznych. Jest stosowany jako dodatek do stopów magnetycznych.\n\nWystępowanie \nWystępuje w skorupie ziemskiej w ilości 15–30 ppm, w postaci różnych minerałów m.in. smaltynu, kobaltynu oraz skutterudytu. Występuje najczęściej w postaci siarczków oraz arsenków w towarzystwie siarczków żelaza, pirytu (FeS2) oraz pirotynu (FeS). W postaci metalicznej w przyrodzie nie występuje.\n\nNajbogatsze poznane złoża znajdują się w Afryce w Pasie Miedzionośnym znajdującym się na terenie Zambii i Demokratycznej Republiki Konga. Demokratyczna Republika Konga jest państwem posiadającym największe zasoby kobaltu, które szacuje się na 3400 tys. ton, czyli 49% światowych zasobów tego pierwiastka. Pozostała część wydobycia pochodzi z: Kanady, Kuby, Brazylii, Maroka, Botswany, Zimbabwe, Republiki Południowej Afryki, Rosji, Chin, Indonezji, Australii i Vanuatu.\n\nWedług raportu z 2022 r. branżowego magazynu Illuminem, głównymi producentami są przedsiębiorstwa zarejestrowane w Wielkiej Brytanii (Glencore i Eurasian Natural Resources) oraz w Chinach (China Molybdenum i Metorex). Chińscy akcjonariusze kontrolują 13,8% światowej produkcji. Firmy zarejestrowane w Demokratycznej Republice Konga odpowiadają za 3,5% światowej produkcji.\n\nIstnieją również nieeksploatowane dotąd złoża kobaltu znajdujące się na dnie oceanicznym. Do jednych z najbardziej znanych obszarów, które mogą w przyszłości mieć znaczenie komercyjne, należy pole konkrecjonośne Clarion-Clipperton znajdujące się na Pacyfiku. Znajdujące się tylko w tym regionie pokłady kobaltu szacuje się na 78 milionów ton, a te zidentyfikowane na dnie oceanów łącznie na 120 milionów ton. Dla porównania zasoby znajdujące się na lądzie są szacowane przez United States Geological Survey na jedyne 25 milionów ton.\n\nW Polsce rudę kobaltu można spotkać m.in. w Górach Izerskich w rejonie wsi Krobica, Gierczyn Przecznica, gdzie był wydobywany w XVI-XIX wieku. Odkryty przy okazji wydobycia rudy cyny.\n\nZastosowanie \nKobalt jest składnikiem niektórych stopów o wysokich parametrach (tzw. nadstopy), ponieważ wyróżnia się wysoką temperaturą topnienia wynoszącą 1495 °C oraz dobrą stabilnością wymiarową w wysokich temperaturach. Stopy te znajdują zastosowanie w przemysłach takich jak lotniczy oraz kosmiczny.\n\nW postaci metalicznej lub jako tlenek jest składnikiem elektrod akumulatorów litowo-jonowych, niklowo-kadmowych i niklowo-metalowo-wodorkowych. W akumulatorach litowo-jonowych kobalt występuje zazwyczaj w postaci tlenków, najczęściej LiCoO2 lub LiNiMnCoO2, pełniąc rolę materiału budującego katodę. Jest to aktualnie wiodący obszar zastosowań tego pierwiastka.\n\nKobalt znajduje zastosowanie w przemyśle katalitycznym, ze względu na możliwość tworzenia związków kompleksowych oraz faktu, że występuje na kilku stopniach utlenienia. Kompleksy karbonylkowe i fosfinowe są stosowane jako katalizatory wielu reakcji organicznych.\n\nNiesymetryczne sole kobaltu np.  mają silne własności ferromagnetyczne i piezoelektryczne i są wykorzystywane w elektronice.\n\nPrzed wiekiem XIX kobalt był używany przeważnie jako barwnik. Od czasów średniowiecza używa się go do produkcji niebieskiego szkła. Barwa niebieska powstaje w wyniku zmieszania smaltynu rozgrzanego gorącym powietrzem, kwarcu oraz węglanu potasu. Tak otrzymuje się barwnik – smaltę. W 1780 roku Sven Rinman odkrył zieleń kobaltową, a w 1802 Louis Jacques Thénard błękit kobaltowy (błękit Thénarda). Błękit Thénarda, glinian kobaltu oraz zieleń kobaltowa (mieszanina tlenku kobaltu (II) oraz tlenku cynku) były używane jako barwniki przy tworzeniu obrazów z powodu trwałości. Roztwory soli kobaltu (II) i (III) mają intensywną krwisto-czerwoną i niebieską barwę i są używane jako pigmenty farb oraz służą do barwienia ceramiki.\n\nRadioizotop Kobalt-60 () jest użytecznym źródłem promieniowania gamma. Izotop ten, o czasie połowicznego rozpadu 5,2714 lat, jest względnie łatwo otrzymywany w użytecznych ilościach poprzez bombardowanie neutronami stabilnego izotopu . Kobalt-60 używany jest w medycynie przy radioterapii (bomba kobaltowa) oraz sterylizacji sprzętu medycznego i odpadów medycznych, do utrwalania żywności, a także w przemyśle między innymi do prześwietlania złączy spawanych i kontroli poziomu napełnienia zbiorników.\n\nZnaczenie biologiczne \nKobalt jest jednym z mikroelementów, obecnym w centrach reaktywnych kilku enzymów. Zapotrzebowanie dobowe na ten pierwiastek jest jednak bardzo małe – 0,05 ppm. Wchodzi również w skład kobalaminy (witaminy B12). Jest niezbędny roślinom motylkowym żyjącym w symbiozie z bakteriami brodawkowymi, jego niedobór powoduje zahamowanie procesu wiązania azotu. Niedobór u ludzi i zwierząt powoduje zaburzenia procesu krzepnięcia krwi.\n\nEtymologia \nNazwa kobalt wywodzi się od kobolda, złego ducha, krasnala lub gnoma, rzekomo podrzucającego rudę bezwartościowego wówczas kobaltu w miejsce skradzionej rudy srebra.\n\nZobacz też \n bomba kobaltowa\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n  artykuł z Postępów Farmacji ISSN 2084-3569.\n\nPierwiastki chemiczne"}
{"id": "plwiki:2888:Kodowanie Huffmana", "text": "Kodowanie Huffmana () – jedna z najprostszych i łatwych w implementacji metod kompresji bezstratnej. Została opracowana w 1952 roku przez Amerykanina Davida Huffmana.\n\nAlgorytm Huffmana nie należy do najefektywniejszych obliczeniowo systemów bezstratnej kompresji danych, dlatego też praktycznie nie używa się go samodzielnie. Często wykorzystuje się go jako ostatni etap w różnych systemach kompresji, zarówno bezstratnej, jak i stratnej, np. MP3 lub JPEG. Pomimo że nie jest doskonały, stosuje się go ze względu na prostotę oraz brak ograniczeń patentowych. Jest to przykład wykorzystania algorytmu zachłannego.\n\nKodowanie Huffmana \n\nDany jest alfabet źródłowy (zbiór symboli)  oraz zbiór stowarzyszonych z nim prawdopodobieństw  Symbolami są najczęściej bajty, choć nie ma żadnych przeszkód żeby było nimi coś innego (np. pary znaków). Prawdopodobieństwa mogą zostać z góry określone dla danego zestawu danych, np. poprzez wyznaczenie częstotliwości występowania znaków w tekstach danego języka. Częściej jednak wyznacza się je indywidualnie dla każdego zestawu danych.\n\nKodowanie Huffmana polega na utworzeniu słów kodowych (ciągów bitowych), których długość jest odwrotnie proporcjonalna do prawdopodobieństwa  Tzn. im częściej dany symbol występuje (może wystąpić) w ciągu danych, tym mniej zajmie bitów.\n\nWłasności kodu Huffmana są następujące:\n jest kodem prefiksowym; oznacza to, że żadne słowo kodowe nie jest początkiem innego słowa;\n średnia długość słowa kodowego jest najmniejsza spośród kodów prefiksowych;\n jeśli prawdopodobieństwa są różne, tzn.  to długość kodu dla symbolu  jest nie większa od kodu dla symbolu \n słowa kodu dwóch najmniej prawdopodobnych symboli mają równą długość.\n\nKompresja polega na zastąpieniu symboli otrzymanymi kodami.\n\nAlgorytm statycznego kodowania Huffmana \nAlgorytm Huffmana:\n\n Określ prawdopodobieństwo (lub częstość występowania) dla każdego symbolu ze zbioru S.\n Utwórz listę drzew binarnych, które w węzłach przechowują pary: symbol, prawdopodobieństwo. Na początku drzewa składają się wyłącznie z korzenia.\n Dopóki na liście jest więcej niż jedno drzewo, powtarzaj:\n Usuń z listy dwa drzewa o najmniejszym prawdopodobieństwie zapisanym w korzeniu.\n Wstaw nowe drzewo, w którego korzeniu jest suma prawdopodobieństw usuniętych drzew, natomiast one same stają się jego lewym i prawym poddrzewem. Korzeń drzewa nie przechowuje symbolu.\n\nDrzewo, które pozostanie na liście, jest nazywane drzewem Huffmana – prawdopodobieństwo zapisane w korzeniu jest równe 1, natomiast w liściach drzewa zapisane są symbole.\n\nAlgorytm Huffmana jest algorytmem niedeterministycznym, ponieważ nie określa, w jakiej kolejności wybierać drzewa z listy, jeśli mają takie samo prawdopodobieństwo. Nie jest również określone, które z usuwanych drzew ma stać się lewym bądź prawym poddrzewem. Jednak bez względu na przyjęte rozwiązanie średnia długość kodu pozostaje taka sama.\n\nNa podstawie drzewa Huffmana tworzone są słowa kodowe; algorytm jest następujący:\n Każdej lewej krawędzi drzewa przypisz 0, prawej 1 (można oczywiście odwrotnie).\n Przechodź w głąb drzewa od korzenia do każdego liścia (symbolu):\n Jeśli skręcasz w prawo, dopisz do kodu bit o wartości 1.\n Jeśli skręcasz w lewo, dopisz do kodu bit o wartości 0.\n\nDługość słowa kodowego jest równa głębokości symbolu w drzewie, wartość binarna zależy od jego położenia w drzewie.\n\nPrzykład \nDany jest zbiór symboli  o prawdopodobieństwach wystąpienia odpowiednio \n\nKodowanie alfabetu źródłowego zgodnie z algorytmem (oznaczenia jak na rysunku obok):\n Łączenie symboli (A) i (B), co powoduje powstanie (A + B) = 0,3; (C) = 0,3; (D) = 0,4.\n Łączenie drzewa (A + B) z symbolem (C), uzyskując elementy ((A + B) + C) = 0,6 i (D) = 0,4.\n Łączenie drzewa ((A + B) + C) z symbolem (D). Teraz pozostaje tylko jeden wolny węzeł (korzeń) – otrzymujemy drzewo (((A + B) + C) + D) = 1,0.\n Pozostaje obliczenie kodów poszczególnych symboli:\n A = lewo, lewo, lewo = 000\n B = lewo, lewo, prawo = 001\n C = lewo, prawo = 01\n D = prawo = 1\nJak łatwo sprawdzić, średnia długość kodu wyniesie: \n\nJest to mniej niż 2 bity potrzebne w trywialnym kodowaniu o stałej długości znaku. Z kolei entropia źródła wynosi:  – optymalne kodowanie powinno charakteryzować się taką właśnie średnią długością kodu. Jednak widać, że jest ona większa – efektywność wynosi w tym przypadku \n\nDekodowanie jest procesem odwrotnym. Rozpatrywanym ciągiem będzie  który zakodowany jest jako  Przechodząc drzewo za każdym razem od korzenia do węzła terminalnego, według bitów w kodzie, otrzymuje się odpowiednie symbole:\n 000 [lewy, lewy, lewy] następuje dotarcie do liścia A\n 001 [lewy, lewy, prawy] następuje dotarcie do liścia B\n 01 [lewy, prawy] następuje dotarcie do liścia C\n 1 [prawy] następuje dotarcie do liścia D\n\nPraktyczne zastosowanie \nJednym z głównych problemów stosowania statycznego algorytmu Huffmana jest konieczność transmisji całego drzewa lub całej tablicy prawdopodobieństw. W przypadku transmisji drzewa węzły są odwiedzane w porządku preorder, węzeł wewnętrzny może zostać zapisany na jednym bicie (ma zawsze dwóch synów), liście natomiast wymagają jednego bitu plus takiej liczby bitów, jaka jest potrzebna do zapamiętania symbolu (np. 8 bitów). Np. drzewo z przykładu powyżej może zostać zapisane jako: (1, 0, ‘D’, 1, 0, ‘C’, 1, 0, ‘B’, 0, ‘A’), czyli 7 + 4 · 8 = 39 bitów.\n\nLepszą kompresję, kosztem jednak bardzo szybkiego wzrostu wymagań pamięciowych, uzyskuje się, kodując kilka kolejnych znaków naraz, nawet jeżeli nie są one skorelowane.\n\nPrzykład kodowania po 2 znaki naraz \nZbiór symboli jak w poprzednim przykładzie  o prawdopodobieństwach wystąpienia odpowiednio  Jeśli liczba symboli jest nieparzysta, to należy przyjąć jakąś konwencję postępowania z pierwszym lub ostatnim symbolem. Nie jest to w praktyce duży problem. Następuje kodowanie:\n Łączenie symboli parami – AA, AB, AC, AD, BA, BB, BC, BD, CA, CB, CC, CD, DA, DB, DC, DD o prawdopodobieństwach odpowiednio – {0,01; 0,02; 0,03; 0,04; 0,02; 0,04; 0,06; 0,08; 0,03; 0,06; 0,09; 0,12; 0,04; 0,08; 0,12; 0,16}.\n Drzewo rośnie zgodnie z poniższymi krokami:\n (AA + AB) = 0,03;\n (BA + AC) = 0,05;\n (CA + (AA + AB)) = 0,06;\n (BB + AD) = 0,08;\n (DA + (BA + AC)) = 0,09;\n (BC + CB) = 0,12;\n ((CA + (AA + AB)) + BD) = 0,14;\n (DB + (BB + AD)) = 0,16;\n ((DA + (BA + AC)) + CC) = 0,18;\n (CD + DC) = 0,24;\n ((BC + CB) + ((CA + (AA + AB)) + BD)) = 0,26;\n (DD + (DB + (BB + AD))) = 0,32;\n (((DA + (BA + AC)) + CC) + (CD + DC)) = 0,42;\n (((BC + CB) + ((CA + (AA + AB)) + BD)) + (DD + (DB + (BB + AD)))) = 0,58;\n ((((DA + (BA + AC)) + CC) + (CD + DC)) + (((BC + CB) + ((CA + (AA + AB)) + BD)) + (DD + (DB + (BB + AD))))) = 1,0."}
{"id": "plwiki:2908:Krypton", "text": "Krypton (Kr; z gr. κρυπτός, kryptos = „ukryty”) – pierwiastek chemiczny z grupy helowców. Bezbarwny, niereaktywny gaz. Został odkryty w 1898 r. przez W. Ramsaya i M.W. Traversa. \n\nWystępuje w atmosferze ziemskiej w ilości ok. 1,14 ppm. Jest jednym z produktów rozpadu uranu i plutonu. Ma 32 izotopy z przedziału liczby masowej 69–100 o okresie półtrwania minimum 1 ms. Trwałe są izotopy 78, 80, 82, 83, 84 i 86.\n\nJest bardzo słabo reaktywny, podobnie jak inne gazy szlachetne. Reaguje z gazowym fluorem pod wysokim ciśnieniem, tworząc fluorek kryptonu, oraz w specyficznych warunkach z fluorowodorem, dając fluorowodorek kryptonu. Ponadto tworzy kompleksy klatratowe z wodą i hydrochinonem. Dzięki niskiej przewodności cieplnej, podobnie jak argon, wykorzystywany jest do wypełniania żarówek i szyb zespolonych w oknach. Stosowany przy poszukiwaniu rud uranu, jako że jest jednym z produktów jego rozszczepienia.\nNie ma znaczenia biologicznego.\n\nIzotop  ma pomarańczowoczerwoną linię w widmie atomowym. Długość fali elektromagnetycznej tej linii stanowiła od 1960 do roku 1983 wzorzec metra w systemie SI.\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\n \nGazy szlachetne"}
{"id": "plwiki:2922:Gwiazdozbiór Kompasu", "text": "Kompas (, dop. Pyxidis, skrót Pyx) – niewielki, 65. co do wielkości gwiazdozbiór nieba południowego wyodrębniony z peryferyjnych gwiazd starożytnej wielkiej konstelacji Okrętu Argo (wyobrażających maszt), pod pierwotną nazwą Puszka Okrętowa w 1752 roku przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego Nicolasa-Louisa de Lacaille, dla upamiętnienia wynalazku kompasu magnetycznego, jednego z najważniejszych przyrządów ówczesnych nawigatorów. Trudno stwierdzić, w jaki sposób wśród zaledwie trzech gwiazd o jasności 3-4 Lacaille widział kompas.\n\nLiczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 25. Nie zawiera gwiazd jaśniejszych niż czwartej wielkości. W Polsce gwiazdozbiór jest widoczny od stycznia do marca i wówczas można próbować dostrzec choćby γ i ζ Pyx.\n\nMity i legendy \nStarożytni astronomowie nie znali tego gwiazdozbioru. Lacaille użył do stworzenia tej konstelacji kilku gwiazd z dziobu Argo, paru z Żagla i kilku nigdzie nieprzypisanych. Jak kilka innych stworzonych przez opata ta również reprezentuje przyrząd inżynierski. Starożytny okręt nie mógł jednak być wyposażony w kompas, więc konstelacja nie może być uznawana za część dawnego statku.\n\nPewnie z powodu tego niedopasowania sir William Herschel w roku 1844 zaproponował zmianę nazwy na Maszt, łac. Malus. Zresztą już od XVI wieku te gwiazdy często były rysowane w atlasach nieba jako maszt lub reja Argo. W mitologii greckiej Argo był opisywany jako galera napędzana przez 50 wioślarzy i prawdopodobnie nie miał masztu. Propozycja Herschela nie spotkała się z dobrym przyjęciem i wynalazek Lacaille’a pozostał na niebie. Johann Bode dołączył do Kompasu dodatkowy przyrząd, Lochium Funis, przedstawiający log (linę z drewnianym klockiem, służącą niegdyś marynarzom do mierzenia prędkości statku i przebytej drogi). Bode traktował go jako część tej samej konstelacji i wymienił łącznie gwiazdy obu figur; również ta propozycja nie zyskała szerszego uznania. Od tego czasu nie było poważnych zmian w składzie konstelacji.\n\nGwiazdy kompasu \nGłówne gwiazdy czwartej wielkości i bledsze nie mają żadnego podobieństwa do pudełka zawierającego okrągły kompas.\n α Pyxidis – jasny olbrzym klasy B, jedenaście razy bardziej masywny i 18 000 razy jaśniejszy od Słońca. Najjaśniejsza gwiazda konstelacji jest blada, bo znajduje się daleko od nas w odległości 830 lat świetlnych i świeci przez chmurę pyłu w Drodze Mlecznej. Sprawia to, że zdaje się jeszcze bledsza.\n β Pyxidis – gwiazda podwójna, odległość 388 lat świetlnych, dominuje gwiazda typu widmowego G5II-III i jasności 3,97m\n γ Pyxidis – olbrzym, typ widmowy K3III, jasność 4,02m, odległość 209 lat świetlnych\n T Pyxidis to nowa powrotna, która typowo ma jasność zaledwie 15,5m, ale podczas wybuchu potrafi osiągnąć jasność nawet 6,0-7,0m – czyli na granicy widoczności nieuzbrojonym okiem. Dotychczas zaobserwowano sześć jej pojaśnień w latach 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 i 2011. Pierwsze wybuchy powtarzały się co około 19 lat, na ostatnie czekano 45 lat. Jest to układ podwójny kataklizmiczny – składający się z gwiazdy podobnej do Słońca przelewającej swą materię na powierzchnię białego karła. Szacuje się, że za około 10 milionów lat przekroczy masę Chandrasekhara, zapadnie się pod własnym ciężarem i wybuchnie jako supernowa typu Ia. Gwiazda znajduje się w odległości około 3,3 tysięcy lat świetlnych.\n\nInteresujące obiekty \nW związku z tym, że Kompas leży blisko Drogi Mlecznej, można znaleźć w nim kilka otwartych gromad gwiazd.\n Na granicy Kompasu i Żagla znajduje się mgławica planetarna NGC 2818, która tylko z pozoru stanowi część gromady otwartej NGC 2818 A.\n Najjaśniejsza galaktyka konstelacji to NGC 2613. W 20-centymetrowym teleskopie wygląda jak jasne mgliste wrzeciono z wieloma bladymi gwiazdami w tle.\n IC 2469 to bardzo podobna, nieco mniejsza galaktyka leżąca na południu Kompasu.\n NGC 2658, gromada otwarta, o jasności 9,0m leżąca w odległości 230 lat świetlnych. W skład gromady wchodzi około 60. gwiazd.\n\nZobacz też \n\n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Kompasu\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach\n kompas magnetyczny\n\nPrzypisy \n\n \nGwiazdozbiór Argo"}
{"id": "plwiki:2955:Kryptologia", "text": "Kryptologia (z gr. κρυπτός kryptos, „ukryty”, i λόγος logos, „rozum”, „słowo”) – dziedzina wiedzy o przekazywaniu informacji w sposób zabezpieczony przed niepowołanym dostępem. Współcześnie kryptologia jest uznawana za gałąź zarówno matematyki, jak i informatyki; ponadto jest blisko związana z teorią informacji, inżynierią oraz bezpieczeństwem komputerowym.\n\nKryptologię dzieli się na:\n kryptografię (z gr. κρυπτός oraz γράφω gráfo „pisać”), czyli gałąź wiedzy o utajnianiu wiadomości\n kryptoanalizę (gr. kryptós oraz analýein – rozluźnić), czyli gałąź wiedzy o przełamywaniu zabezpieczeń oraz o deszyfrowaniu wiadomości przy braku klucza lub innego wymaganego elementu schematu szyfrowania (szyfru).\n\nKryptologia ma szerokie zastosowanie w społeczeństwach rozwiniętych technicznie; wykorzystuje się ją np. w rozwiązaniach zapewniających bezpieczeństwo kart bankomatowych, haseł komputerowych i handlu elektronicznego.\n\nJednak za najważniejsze zastosowania kryptologii uznaje się utajnianie informacji w wojskowości i dyplomacji. W tych zastosowaniach używa się najbardziej zaawansowanych funkcji i protokołów kryptograficznych. Zasadą ich implementacji są specjalnie opracowane, unikatowe urządzenia kryptograficzne, które wraz z funkcjami i protokołami poddawane są procedurze certyfikacji przez właściwe instytucje, odpowiedzialne za bezpieczeństwo teleinformatyczne danego państwa (w Polsce Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Służbę Kontrwywiadu Wojskowego).\n\nTerminologia \nIstotnym elementem technik kryptograficznych jest proces zamiany tekstu jawnego w szyfrogram (inaczej kryptogram); proces ten nazywany jest szyfrowaniem, a proces odwrotny, czyli zamiany tekstu zaszyfrowanego na powrót w możliwy do odczytania, deszyfrowaniem.\n\nPrzez szyfr rozumiana jest para algorytmów służących do przeprowadzenia obu procesów.\nWraz z algorytmami dodatkowo używa się kluczy, czyli pewnych niezbędnych parametrów, od których zależy wynik obu procesów. Innymi słowy: znajomość algorytmu i szyfrogramu bez dostępu do klucza nie pozwoli na odtworzenie tekstu jawnego.\n\nKryptografia nie zajmuje się jednak wyłącznie szyfrowaniem i deszyfrowaniem tekstów. Po pierwsze, dane przekazywane są najczęściej w postaci binarnej, co umożliwia również obróbkę takich danych jak dźwięk czy obraz; po drugie, równie ważne jak zapewnianie poufności danych jest ich integralność (niezmienność danych w czasie procesu), uwierzytelnianie (pewność co do ich pochodzenia) oraz niezaprzeczalność (nadawca nie może wyprzeć się faktu, że był nadawcą wiadomości). Ponadto kryptografia zajmuje się takimi zagadnieniami, jak: podpis cyfrowy, głosowanie elektroniczne (e-voting), dowód z wiedzą zerową, współdzielenie tajemnic, obliczenia wielopodmiotowe i inne.\n\nWażnym terminem używanym w kryptografii jest „kryptosystem”, a więc system obejmujący zastosowane w danym wypadku szyfry, metody generowania kluczy, urządzenia wraz z oprogramowaniem oraz procedury ich użycia. Istotnym aspektem kryptosystemu jest jego bezpieczeństwo – odporność na ataki kryptologiczne.\n\nW języku potocznym słowo „kodowanie” określa wszelkie metody szyfrowania lub ukrywania znaczenia. W kryptografii jednak określenie to ma nieco inne znaczenie. Podstawowa różnica polega na zastosowaniu odmiennych narzędzi podczas zamiany tekstu otwartego na utajniony przy pomocy obu tych sposobów działania; o ile w procesie szyfrowania istotnym jego elementem jest klucz, to kodowanie obywa się bez tego składnika systemu – odbywa się ono przy pomocy książki kodowej – rodzaju słownika wiążącego słowa i wyrażenia języka tekstu jawnego z odpowiadającymi im „słowami” kodu. Następuje zamiana jednostek tekstu jawnego (tzn. znaczących słów lub zdań) na słowa kodowe (np. Atak o świcie zostaje zastąpiony słowem Szarlotka).\n\nZ kodów tego typu w obecnej kryptografii się nie korzysta, z wyjątkiem ich zastosowania jako kryptonimów operacji wojskowych (np. Operacja Overlord czy Akcja „Burza”), ze względu na fakt, że dobrze dobrany szyfr jest zarówno praktyczniejszy, jak i bardziej bezpieczny niż jakikolwiek kod. Ponadto szyfry są lepiej dopasowane do wykorzystania za pomocą sprzętu komputerowego.\n\nKryptologia i kryptografia \nW sensie ścisłym określenia „kryptografia” i „kryptologia”, jako opisujące pewne dziedziny nauki, mają znaczenie podane we wstępie; kryptografia jest pojęciem węższym. Jednak w praktycznym stosowaniu technik kryptologicznych zwykle używane jest słowo „kryptografia”. Dla przykładu: mówi się o protokołach, systemach, technikach czy zabezpieczeniach kryptograficznych (nie kryptologicznych).\nMożna więc mówić o drugim znaczeniu słowa „kryptografia”, którym jest praktyczne wykorzystanie technik z dziedziny nauki – kryptologii.\n\nHistoria kryptografii i kryptoanalizy \n\nDo czasów nowożytnych kryptografia była związana wyłącznie z tajnością przekazywanych informacji (tzn. z ich szyfrowaniem) – przekształcaniem wiadomości z formy zrozumiałej w niezrozumiałą i z powrotem – w celu wykluczenia jej odczytania przez osoby niemające klucza do odszyfrowania, a które mogłyby tę wiadomość przechwycić lub podsłuchać.\n\nNajwcześniejsze formy utajniania pisemnych wiadomości – z uwagi na fakt, że większość ludzi i tak nie umiała czytać – wymagały niewiele więcej niż ówczesnego odpowiednika pióra i papieru. Zwiększenie się umiejętności czytania i pisania, szczególnie u przeciwnika, przyczyniło się do powstania rzeczywistej kryptografii.\n\nSzyfry antyczne dzieli się na dwie główne grupy: szyfry przestawieniowe, za pomocą których zmieniano kolejność liter w wiadomości (przykład najprostszego przestawienia – „pomóż mi” staje się „opómż im”) oraz szyfry podstawieniowe, które polegały na zastępowaniu pojedynczych liter lub ich grup, odpowiednio: innymi literami lub ich grupami (np. „natychmiastowy wylot” staje się „obuzdinjvbtupxz xzmpu” w najprostszym podstawieniu za daną literę – następnej litery alfabetu łacińskiego). W prostych wersjach obydwa szyfry oferują niewielki stopień utajnienia przed przeciwnikiem.\n\nJednym z najwcześniejszych szyfrów podstawieniowych był szyfr Cezara, w którym każda litera tekstu jawnego zastępowana była literą oddaloną o pewną ustaloną liczbę pozycji w alfabecie. Szyfr ten został nazwany na cześć Juliusza Cezara, który używał go (z przesunięciem o 3) do komunikacji podczas kampanii wojskowych; jest on podobny do kodu Excess-3 w Algebrze Boole’a.\n\nSzyfrowanie miało za zadanie zapewnić tajność w komunikacji na przykład pomiędzy szpiegami, dowódcami wojskowymi, dyplomatami; miało też zastosowanie wśród wyznawców religii – wcześni chrześcijanie wykorzystywali kryptografię do ukrycia niektórych aspektów ich pism religijnych w celu uniknięcia oskarżeń, które – gdyby nie zachowali ostrożności – z pewnością by się pojawiły. Sławna liczba 666 (lub w niektórych wczesnych pismach – 616), czyli liczba Bestii z Apokalipsy św. Jana, księgi chrześcijańskiego Nowego Testamentu, uważana jest czasem za zaszyfrowane odniesienie do rzymskiego cesarza Nerona, który prowadził politykę prześladowania chrześcijan. Istnieją również zapisy kilku innych, wcześniejszych szyfrów hebrajskich. Stosowanie kryptografii zalecała też Kamasutra kochankom chcącym się komunikować bez ryzyka wykrycia."}
{"id": "plwiki:2967:Klonowanie", "text": "W rozumieniu potocznym klonowaniem określa się proces tworzenia identycznej kopii z oryginału.\n\nW biologii mianem klonu określa się organizmy mające identyczny lub prawie identyczny materiał genetyczny. Klonami są więc organizmy powstałe w procesie rozmnażania wegetatywnego, takie jak kolonie bakterii, jednokomórkowców, odrośla i rozmnóżki roślin etc.\n\nTermin klonowanie jest używany w kilku znaczeniach:\n Klonowanie to proces tworzenia organizmów mających taką samą informację genetyczną jak dawca. Szczególnym przypadkiem jest twinning, czyli powstawanie lub otrzymywanie bliźniąt monozygotycznych, gdzie nie można wyróżnić dawcy.\n Klonowanie organizmów oznacza procedurę otrzymywania organizmów o takiej samej informacji genetycznej, z reguły poprzez procedurę transferu jądra z komórki somatycznej do komórki jajowej pozbawionej uprzednio jądra. W przypadku klonowania roślin stosuje się procedurę odróżnicowania komórek dawcy do komórek merystematycznych.\n Klonowanie genów – w genetyce i biologii molekularnej proces wyosobniania genu. Polega na łączeniu fragmentów materiału genetycznego z wektorem molekularnym i ich namnażaniu w innym organizmie. Otrzymuje się w ten sposób wiele kopii tego samego genu. Termin klonowanie genów odnosi się też do identyfikacji genów poprzez wykorzystanie procedury klonowania genów. Jeśli pojedynczy fragment genomu jest przenoszony z jednego wektora do drugiego, taki proces określa się mianem subklonowania.\n\nOpanowano obecnie metody klonowania wielu gatunków roślin i zwierząt. W przypadku zwierząt zazwyczaj stosuje się technikę polegającą na przeniesieniu jądra komórki somatycznej pobranej z klonowanego osobnika, do komórki jajowej pozbawionej jądra. Proces ten tworzy funkcjonalną zygotę. Zygota ta może, jeśli się jej na to pozwoli, rozwinąć w żywego osobnika. Dawca komórki jajowej z reguły pochodzi z tego samego gatunku. Transfer jądra do komórki jajowej innego gatunku rzadko jest skuteczny.\n\nKlony otrzymane w procesie transferu jądrowego nie są w 100% genetycznie identyczne z dawcami. W trakcie tego procesu wymienia się bowiem tylko materiał genetyczny zawarty w jądrze komórkowym pozostawiając DNA mitochondrialny biorcy. Mitochondrialny DNA ma jednak minimalny wkład w dziedziczenie cech genetycznych.\n\nEtymologia \nTerminy klon i klonowanie (ang. clone, cloning) wprowadził do biologii J.B.S. Haldane na określenie procesu i produktów transferu jądrowego zastosowanego w swych pionierskich doświadczeniach przez Johna Gurdona.\n\nW XIX-wiecznym angielskim, termin clon oznaczał roślinę wyhodowaną z ukorzenionej gałązki, w zgodzie z pierwotnym, greckim (ὁ κλωνος – 'gałązka', 'odrośl'), rozumieniem słowa. Metodę tę stosuje się od starożytności do propagacji roślin o pożądanych cechach. M.in. w ten właśnie sposób od tysiącleci utrzymuje się jednorodność odmian winogron stosowanych przy produkcji wina.\n\nChronologia postępów w klonowaniu zwierząt \n (1938) Hans Spemann zaproponował wykorzystanie transferu jądrowego w celu sklonowania organizmu. Pomysł pochodzi z rozważań nad sposobem eksperymentalnego rozstrzygnięcia kontrowersji, czy w procesie różnicowania następuje utrata materiału genetycznego. Gdyby następowała, klonowanie byłoby niemożliwe.\n Żaba: Rana pipiens (1952) Robert Briggs i Thomas King. Mieli trudności z uzyskaniem klonów z komórek zróżnicowanych, doszli do błędnej konkluzji, że następuje utrata materiału genetycznego.\n Żaba: Xenopus laevis (1958, 1962) John B. Gurdon odniósł sukces. Przez wiele lat jednak jego wynik był kwestionowany, zwłaszcza w świetle nieudanych prób klonowania ssaków. Gurdon wielokrotnie udoskonalał eksperyment, by odpowiedzieć na kolejne zarzuty.\n Karp: (1963) pierwsza sklonowana ryba przez Tonga Dizhou\n Owca: (1996) pierwszy sklonowany ssak – owca Dolly.\n Małpa (Rezus): samica, styczeń 2000.\n Świnia: 5 prosiaków z jednej świni, Szkocja – 2000.\n wół domowy: samiec, styczeń 2001.\n Krowa: Alpha and Beta (samica, 2001).\n Kot: CopyCat „CC” (samica, jesień 2001).\n Mysz: Cumulina, 1998 Wakayama i Yanagimachi. W 2002 roku Hochedlinger i Jaenisch sklonowali myszy z limfocytów T i pokazali, że otrzymane osobniki mają rearanżacje genu receptora limfocytu T właściwą dla wyjściowej populacji limfocytów. Powszechnie uważa się to za najsilniejszy dowód, że klonowanie jest możliwe z komórek zróżnicowanych.\n Królik: (marzec-kwiecień, 2003) we Francji i Korei Południowej.\n Muł: Idaho Gem (samiec, maj 2003) i Utah Pioneer (samiec, lipiec 2003).\n Jeleń szlachetny: Dewey (2003).\n Koń: Prometea (samica, 2003).\n Szczur: Ralph (samiec, 2003).\n Muszki owocowe: 2004.\n Rzekome klonowanie człowieka: (2004) grupa Hwang Woo-suka ogłosiła otrzymanie pluripotentnych komórek macierzystych. Wynik ten okazał się oszustwem.\n Pies: Snuppy (kwiecień 2005).\n wilk: (2007) Południowokoreańscy naukowcy donieśli, że udało im się sklonować kolejny gatunek ssaka – tym razem to wilk. Jak powiedział profesor Lee Byeong-chun z Seoul National University, badania DNA potwierdziły, że dwie samice wilka Snuwolf i Snuwolffy to klony.\n Pies: Labradory (2008).\n\nKomercyjne klonowanie zwierząt \n W 2005 stworzono klona wałacha czystej krwi arabskiej biorącego udział w rajdach długodystansowych o imieniu Pieraz. Zespół pod przewodnictwem profesora Cesare Galli. Ogier, nazwany Pieraz-Cryozootech-Stallion doczekał się pierwszego potomstwa w 2008.\n W 2005 stworzono dwa klony francuskiego ogiera Quidama de Revel o imionach Paris-Texas oraz Quidam de Revel II Z CL. Drugiego z nich wpisano do Anglo-European Studbook. Od  2016 ogier mieszka w Stadzie Ogierów w Gnieźnie.\n\nKlonowanie ludzi \n\nNaturalną konsekwencją sukcesów w klonowaniu ssaków jest idea sklonowania człowieka. Budzi ono jednak głębokie kontrowersje natury etycznej. Wiadomości o sklonowaniu ssaków wywołały panikę wśród prawodawców wielu krajów, którzy zabronili klonowania ludzi, szczególnie w celach reprodukcyjnych. Pierwsze pozornie wiarygodne doniesienie o sukcesie transferu jądrowego u człowieka pojawiło się w 2004 roku z południowokoreańskiej grupy badawczej pod kierunkiem Hwang Woo-suka, której udało się otrzymać pluripotentne komórki macierzyste, wyprowadzone ze sklonowanych ludzkich blastocyst. Rok później okazało się jednak, że badania te były sfałszowane.\n\nKlonowanie ludzi w celach reprodukcyjnych ma niewielki sens praktyczny, dodatkowo niedoskonałości natury technicznej i mutacje somatyczne w komórkach będącymi donorami materiału genetycznego, powodują, że przy obecnym stanie technologii, ludzki klon najprawdopodobniej cierpiałby na zaburzenia natury genetycznej. Tak więc klonowanie ludzi, przynajmniej na razie, z medycznego punktu widzenia jest nieetyczne, ze względu na zasadę primum non nocere.\n\nOdmiennie przedstawia się sprawa klonowania w celu pozyskania komórek macierzystych. Ponieważ komórki macierzyste mogą się różnicować do wszystkich typów komórek ciała, komórki macierzyste otrzymane w wyniku klonowania mogą mieć potencjalne zastosowanie terapeutyczne, a procedura taka nie wiąże się z otrzymywaniem organizmu. Dodatkowo, komórki macierzyste sklonowane z dawców obarczonych ciężką chorobą dziedziczną mogą służyć jako model badań nad takimi chorobami. Ogólna zgoda środowiska naukowego jest taka, że klonowanie w celu pozyskania komórek macierzystych jest zgodne z etyką badawczą."}
{"id": "plwiki:2972:Kwark", "text": "Kwark – cząstka elementarna, fermion mający ładunek kolorowy (czyli podlegający oddziaływaniom silnym). Według obecnej wiedzy cząstki elementarne będące składnikami materii można podzielić na dwie grupy. Pierwszą grupę stanowią kwarki, drugą grupą są leptony. Każda z tych grup zawiera po sześć cząstek oraz ich antycząstki, istnieje więc sześć rodzajów kwarków oraz sześć rodzajów antykwarków.\n\nZa symbol kwarka przyjmuje się literę  Każdemu kwarkowi odpowiada jego antycząstka, antykwark, oznaczany symbolem  Według dzisiejszego stanu wiedzy kwarki są niepodzielne.\n\nHistoria \n\nHipotezę istnienia kwarków jako elementarnych składników materii wysunęli niezależnie od siebie Murray Gell-Mann i George Zweig w 1964 roku. Nazwę zaproponował Gell-Mann. Słowo quark pochodzi ze zdania Three quarks for Muster Mark! z powieści „Finnegans Wake” autorstwa Jamesa Joyce’a. Zdanie to jest zniekształconą formą okrzyku Drei Mark für muster Quark! (niem. „Trzy marki za znakomity twaróg!”), który autor usłyszał na targu. Cytat mówi o trzech kwarkach, a w owym czasie Gell-Mann i Zweig postulowali istnienie właśnie trzech cząstek – u, d i s – oraz ich antycząstek: u, d i s.\n\nSzansa na potwierdzenie istnienia kwarków pojawiła się w 1968 podczas eksperymentów z głęboko nieelastycznym rozpraszaniem elektronów w SLAC. Przy mniejszych energiach elektrony odbijały się od protonu tak, jakby był on jednorodną elastyczną kulką. Przy wzroście energii zderzeń, gdy pęd elektronów zwiększano na tyle, że długość fali materii tych elektronów stała się mniejsza od rozmiarów protonu, elektrony zaczęły rozpraszać się w taki sposób, jakby zderzały się z punktowymi obiektami wewnątrz protonu (to znaczy miały określoną energię i poruszały się pod określonymi kątami do pierwotnego kierunku). Gdyby ładunek wewnątrz protonu był rozłożony równomiernie, elektrony powinny rozpraszać się pod niewielkimi kątami. Eksperyment natomiast ujawnił nadspodziewanie dużo rozproszeń pod dużymi kątami. Jest to efekt analogiczny do obserwowanego 50 lat wcześniej w doświadczeniu Rutherforda (niezgodność kąta rozpraszania z oczekiwaniami).\n\nSiła oddziaływania między kwarkami dąży do nieskończoności dla odległości rzędu 1 fm, czyli rozmiaru protonu, dlatego hadrony bombardowane coraz większymi energiami w żargonie są „coraz twardsze” (kąt rozproszenia niewiele się zmienia).\n\nDoświadczenia te wykazały, że protony (podobnie jak neutrony, o czym przekonano się później) mają wewnętrzną strukturę. Dla opisania zderzeń hadronów Richard Feynman wprowadził w roku 1969 model, w którym hadrony składały się z innych cząstek, nazwanych przez niego partonami. Partony Feynmana zostały szybko zidentyfikowane z kwarkami Gell-Manna oraz z gluonami, czyli cząstkami, za pośrednictwem których kwarki oddziałują ze sobą.\n\nWraz z rozwojem fizyki wysokich energii i fizyki cząstek elementarnych oraz dzięki prowadzonym coraz dokładniejszym badaniom odkrywano kolejne kwarki: c, b i t oraz ich antycząstki: c, b i t. Z odkryciem nowych cząstek zaistniała potrzeba dodatkowej parametryzacji. Kwarki zostały podzielone na trzy rodziny (generacje); oprócz tego, stosuje się również podział na kwarki lekkie: u, d i s i kwarki ciężkie: c, b i t.\n\nZa potwierdzenie doświadczalne istnienia kwarków Henry Kendall, Jerome I. Friedman i Richard E. Taylor otrzymali w 1990 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.\n\nWłaściwości kwarków \n\nKwarki są cząstkami oddziałującymi silnie. Nie występują one jako cząstki swobodne i nie da się ich oderwać i odizolować. Kwarki są cząstkami uwięzionymi i występują w układach złożonych, które nazwano hadronami. Zebrane właściwości kwarków przedstawia poniższa tabela.\n\n {| class=\"wikitable\"\n! Nazwa\n! Symbol\n! Generacja\n! IzospinI\n! Zapach\n! Ładuneke\n! Masa bieżącam (MeV/c²)\n! MasakonstytuentnaM (GeV/c²)\n!rowspan=\"7\"|\n! Antycząstka\n! Symbol\n|-\n| górny\n| u\n| 1\n| +½\n| U = +1\n| +⅔\n| 1,5–4,0\n| 0,31\n| antygórny\n| \n|-\n| dolny\n| d\n| 1\n| –½\n| D = −1\n| –⅓\n| 4–8\n| 0,31\n| antydolny\n| \n|-\n| dziwny\n| s\n| 2\n| 0\n| S = −1\n| –⅓\n| 80–130\n| 0,50\n| antydziwny\n| \n|-\n| powabny\n| c\n| 2\n| 0\n| C = +1\n| +⅔\n| 1150–1350\n| 1,60\n| antypowabny\n| \n|-\n| niski, piękny\n| b\n| 3\n| 0\n| B* = −1\n| –⅓\n| 4100–4400\n| 4,60\n| antyniski\n| \n|-\n| wysoki, prawdziwy\n| t\n| 3\n| 0\n| T = +1\n| +⅔\n| 170900±1800\n| 180\n| antywysoki\n| \n|}\nZapachu B kwarka niskiego b (aby uniknąć kolizji oznaczeń, w tabeli oznaczono B*) nie należy mylić z liczbą barionową B.\n\nSpin \nWszystkie kwarki są fermionami, co oznacza, że podlegają statystyce Fermiego-Diraca i mają spin połówkowy  gdzie  a h jest stałą Plancka.\n\nZapach \nWszystkie kwarki opisywane są przez zestaw charakterystycznych wielkości zwanych liczbami kwantowymi. Jedną z nich jest zapach. Mówi się, że dany kwark ma określony zapach, na przykład kwark s ma cechę zwaną dziwnością  natomiast kwarki c, b i t charakteryzują się odpowiednio liczbami kwantowymi C, B i T. Są to powab (ang. charm), piękno (beauty) i prawda (truth).\n\nMasa \n\nW związku z faktem uwięzienia kwarków definicja ich masy jest obarczona pewną dowolnością. Dla kwarków definiuje się więc dwa rodzaje masy. Pierwsza z nich to tak zwana masa konstytuentna M, wyznaczona na podstawie faktu, iż masa protonu jest niemal taka sama jak masa neutronu. Zdefiniowano więc masę konstytuentną lekkich kwarków  gdzie jako  oznaczono jedną trzecią część masy nukleonu (czyli protonu lub neutronu). Masy konstytuentne są wartościami szacunkowymi, nie można ich wyznaczyć na drodze bezpośrednich pomiarów. Ponieważ w wysokoenergetycznych zderzeniach cząstek zbudowanych z kwarków możliwe jest oddzielenie kwarków od otaczającej je chmury gluonów, wprowadzono drugi rodzaj masy. W wysokoenergetycznych oddziaływaniach hadronów należy więc brać pod uwagę tak zwane masy bieżące m (ang. current mass), nazywane także masami gołymi. Wartości mas bieżących są mniejsze od wartości mas konstytuentnych.\n\nStosunek masy dwóch najlżejszych kwarków u i d wynosi około 0,56, natomiast stosunek masy kwarka s do masy kwarka d około 20,1."}
{"id": "plwiki:2980:Kolumna", "text": "kolumna (architektura)\n Kolumna Fokasa (starożytny Rzym)\n Kolumna Marka Aureliusza (starożytny Rzym)\n Kolumna Morowa (Pestsäule) (Wiedeń)\n Kolumna Trajana (starożytny Rzym)\n Kolumna Zygmunta (Warszawa)\n Kolumna – część miasta Łask, województwo łódzkie\n Kolumna – przystanek kolejowy w Łasku\n kolumna (geomorfologia)\n kolumna głośnikowa\n Kolumna – herb szlachecki\n kolumna, kolumnea – rodzaj roślin z rodziny ostrojowatych\n kolumna (poligrafia)\n kolumna (fizyka, chemia)\n kolumna absorpcyjna\n kolumna adsorpcyjna\n kolumna chłodząca\n kolumna chromatograficzna\n kolumna destylacyjna\n kolumna jonitowa\n kolumna odpędowa\n kolumna parnikowa\n kolumna rektyfikacyjna\n kolumna spirytusowa\n kolumna (wojsko)\n Piąta kolumna\n kolumna kierownicy\n kolumna MacPhersona\n kolumna masztu\n Kolumna – kosowski film fabularny z roku 2012\n Kolumna –  trik w żonglerce\n Kolumny – część Łodzi\n kolumna pieszych − zorganizowana grupa pieszych\n kolumna pojazdów − organizacje przejazdu definiowane w rozdziale 3  prawa o ruchu drogowym"}
{"id": "plwiki:2994:Kanonizacja", "text": "Kanonizacja () – oficjalne uznanie przez Stolicę Apostolską świętości lub przez zatwierdzenie przez Święty Synod w Kościele prawosławnym danej zmarłej osoby z racji osiągnięcia przez nią doskonałości moralnej w stopniu heroicznym lub uznanie jej za męczennika. Poprzez akt kanonizacji papież uznaje ją za osobę godną kultu publicznego w Kościele powszechnym i wpisania jej do katalogu świętych. Akt ten poprzedzony jest procesem kanonizacyjnym.\n\nWczesne chrześcijaństwo \nPoczątek kanonizacji jako aktu prawnego sięga czasów wczesnochrześcijańskich. Wówczas to śmierć poniesiona za wiarę w okresie prześladowań chrześcijan (martyrium) była traktowana jako wyróżnienie i świadectwo łaski Bożej dające natychmiastowe zbawienie i udział w chwale Bożej. Uważano, że męczennicy posiadają możliwość uzyskania dla żyjących szczególnych łask, o które można się było starać poprzez modlitwę do świętego. Dlatego nad grobami męczenników zaczął rozwijać się kult, dla którego materialnym fundamentem była obecność ciała męczennika.\n\nNiemal równocześnie zaczęto uważać, że na szczególną łaskę Bożą można zasłużyć, dając świadectwo nie tylko męczeńską śmiercią, ale i całym swoim życiem. Dlatego nad grobami ludzi, których życie uznawano nie tylko za przykładne, ale godne naśladowania i naznaczone znamionami oddziaływania szczególnej Bożej łaski, rozwijał się kult.\n\nPodstawowym faktem świadczącym, że dana osoba jeszcze za życia, a najczęściej po śmierci, cieszy się szczególnymi względami u Boga, były czynione przez nią cuda. Te podstawowe aspekty świętości – przykładne życie i zaistniałe cuda za wstawiennictwem świętego – stanowią podstawę także w obecnej procedurze kanonizacyjnej.\n\nPoczątkowo kult świętych rozwijał się w sposób spontaniczny. Aby zapobiec nadużyciom, kontrolę przejęli biskupi, którzy musieli wyrażać zgodę na czczenie danej osoby jako świętej. Przez ponad tysiąc lat formalnym aktem kanonizacyjnym była translacja (przeniesienie) ciała świętego z miejsca pierwotnego pochówku, gdzie został złożony zanim rozwinął się kult, do miejsca bardziej szacownego (osobna kaplica, kościół, najczęściej w pobliżu ołtarza, umieszczenie ciała (relikwii) w relikwiarzu eksponowanym najczęściej w prezbiterium lub na głównej osi kościoła).\n\nKanonizacje przeprowadzane w formie translacji były w gestii lokalnych biskupów aż do końca XII wieku.\n\nKanonizacje Stolicy Apostolskiej \nBłędnie powielane jest sformułowanie, iż pierwsza kanonizacja z udziałem papieża (a właściwie synodu pod przewodnictwem papieża) miała miejsce w 993 roku i dotyczyła św. Udalryka (zm. 973), biskupa Augsburga.\n\nPrzyjmuje się, analogicznie do kanonizacji św. Udalryka, że kanonizacja św. Wojciecha przebiegła również przy współudziale papieża (Sylwestra II), ale na to nie ma żadnej wzmianki źródłowej i jest to kwestia jedynie domysłów.\n\nW XI wieku wzrasta liczba kanonizacji z udziałem papieży, ale dopiero w 1146 roku Eugeniusz III, przy okazji kanonizacji cesarza Henryka II (zm. 1024), zastrzegł prawo kanonizacji wyłącznie dla papieży. Roszczenia te potwierdził Aleksander III w roku 1172 oraz IV sobór Laterański (1215). Jednak dopiero włączenie passusów z listów obu papieży do zbioru \"Dekretałów\" Grzegorza IX w 1234 wprowadziło owe przepisy do prawa kanonicznego, co poskutkowało faktycznym wprowadzeniem w życie papieskiej rezerwacji dla kanonizacji i wyłączeniem jej spod kompetencji biskupów.\n\nKanonizacja jako kult w Kościele sformułowana została w 1234 roku, a ramy prawne spisano w 1625 i 1632 roku.\n\nKanonizacja w Kościele katolickim obecnie \nObecnie procedura kanonizacyjna regulowana jest przez konstytucję apostolską Divinus perfectionis Magister wydaną 25 stycznia 1983 roku przez papieża Jana Pawła II.\n\nPodstawowym faktem świadczącym, że dana osoba jeszcze za życia, a najczęściej po śmierci, cieszy się szczególnymi względami u Boga, są czynione przez nią cuda. Podstawowe aspekty świętości – przykładne życie i zaistniałe cuda za wstawiennictwem świętego – stanowią podstawę w obecnej procedurze kanonizacyjnej.\n\nZobacz też\n\nPrzypisy \n\nPrawo kanoniczne\nHagiografia"}
{"id": "plwiki:3022:Klucz (kryptografia)", "text": "Klucz – informacja umożliwiająca wykonywanie pewnej czynności kryptograficznej – szyfrowania, deszyfrowania, podpisywania, weryfikacji podpisu itp.\n\nKryptografia symetryczna \nW algorytmach symetrycznych klucz służy do szyfrowania i deszyfrowania wiadomości.\n\nDo obu tych czynności używa się tego samego klucza, dlatego powinien być znany tylko uczestnikom. Taki klucz jest przypisany do danej komunikacji, nie do posiadacza, dlatego zwykle do każdego połączenia jest generowany nowy klucz.\n\nMoże do tego służyć np. (oparty na kryptografii asymetrycznej) protokół Diffiego-Hellmana.\n\nKryptografia asymetryczna \nW kryptosystemach asymetrycznych wyróżnia się klucz publiczny oraz prywatny. Ten pierwszy może być zupełnie jawny, drugi powinien znać tylko właściciel. Matematyczna konstrukcja kluczy powinna być taka, żeby wygenerowanie prywatnego na podstawie publicznego było jak najtrudniejsze obliczeniowo. Zależnie od kryptosystemu wygenerowanie klucza publicznego na podstawie prywatnego również może być trudne (RSA) lub trywialne (ElGamal).\n\nDwie najważniejsze funkcje kryptografii asymetrycznej to:\n szyfrowanie – wtedy klucz publiczny służy do szyfrowania, a prywatny do deszyfrowania\n podpisy cyfrowe – klucz prywatny służy do generowania podpisów, klucz publiczny do ich weryfikacji\n\nKlucze asymetryczne są zwykle przypisane do uczestnika (osoby, programu itp.), nie do kanału komunikacji.\n\nDwa najpopularniejsze systemy kryptografii asymetrycznej to RSA i ElGamal. Inne to m.in. DSA i ECC.\n\nKryptologia"}
{"id": "plwiki:3035:Kilo", "text": "Kilo (k) – przedrostek wielokrotności jednostki miary oznaczający mnożnik 1000 = 103 (tysiąc). Przykładowo symbol kg oznacza tysiąc gramów, czyli kilogram.\n\nW informatyce oznacza on częściej 210 (1024) i bywa wówczas oznaczany wielką literą K, np. 1 KB (zob. też Kilosłowo). W celu uniknięcia niejednoznaczności postulowane jest stosowanie przedrostków dwójkowych przez dodanie litery i, czyli 1 KiB (kibibajt) = 1024 B.\n\nW potocznym języku polskim samodzielnie użyte słowo kilo (nieodmienne) oznacza kilogram, jednak jest to niepoprawne zastosowanie tego przedrostka.\n\nPrzypisy \n\nPrzedrostki jednostek miar"}
{"id": "plwiki:3089:Kalendarz słoneczny", "text": "Kalendarz słoneczny, kalendarz solarny – kalendarz oparty na cyklu zmian pór roku związanym z ruchem obiegowym Ziemi wokół Słońca. Rok ma 365 dni, średnia długość roku zwrotnikowego (słonecznego) wynosi 365 dni 5 godzin i 45,96768 sekundy, co wymusza wyrównanie roku kalendarzowego co pewien czas (zob. rok przestępny). \n\nSystem roku słonecznego stosowali starożytni Egipcjanie. Rok liczył 365 dni i był kontrolowany ruchem Sotis (Syriusza), co umożliwiało regulować niedoskonałości wynikające z niedostatecznej liczby obserwacji nieba. W czasach panowania Ptolemeuszu Egipcjanie opracowali system roku księżycowo-słonecznego.\n\nKalendarzami słonecznymi były m.in.: kalendarz Majów, aztecki, irański (od 1911 roku), juliański, gregoriański i francuski kalendarz republikański.\n\nZobacz też \n kalendarz księżycowy\n kalendarz księżycowo-słoneczny\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n \n \n \n \n \n\nSłoneczny"}
{"id": "plwiki:3139:Klucz", "text": "W mechanice i budownictwie \n klucz – przedmiot służący do otwierania zamków lub kłódek\n klucz (inaczej: zwornik) – w architekturze: jeden z klińców w łuku arkady, w łuku sklepiennym\n klucz – nazwa różnych typów narzędzi technicznych, służących do przykręcania i odkręcania śrub i nakrętek, obejmująca m.in.:\n klucze regulowane\n klucze stałe do śrub z łbem sześciokątnym, w tym klucz płaski, klucz nasadowy, klucz półotwarty\n klucze hakowe do nakrętek rowkowych\n klucze trzpieniowe do śrub z wgłębieniami na trzpień, w tym wkrętaki, wkrętaki zegarmistrzowskie, klucze imbusowe (inaczej ampulowe)\n klucze z mechanizmem ułatwiającym dokręcanie lub odkręcanie śrub, w tym klucz pneumatyczny\n klucze z mechanizmem umożliwiającym pomiar momentu siły, klucze dynamometryczne\n\nW informatyce i elektronice \n w relacyjnych bazach danych:\n klucz główny – wybrany klucz potencjalny\n klucz potencjalny – zestaw atrybutów encji, jednoznacznie identyfikujący każdą krotkę tej relacji\n klucz – w kryptografii: informacja umożliwiająca wykonywanie pewnej czynności kryptograficznej\n klucz szyfrujący – w kryptologii: blok danych służący do szyfrowania informacji.\n klucz – w elektronice: klucz elektroniczny.\n klucz USB\n klucz telegraficzny – urządzenie służące do przerywania (kluczowania) obwodu elektrycznego\n klucz sprzętowy – zabezpieczenie używane w zamkniętym oprogramowaniu\n\nW muzyce \n klucz – w muzyce znak graficzny, wyznaczający położenie na pięciolinii jednego dźwięku\n klucz C, klucz sopranowy, klucz mezzosopranowy, klucz altowy, klucz tenorowy\n klucz F, klucz barytonowy, klucz basowy, klucz subbasowy (kontrabasowy),\n klucz G, klucz wiolinowy, klucz dyszkantowy\n klucz – element instrumentów strunowych służący do strojenia\n Klucz – album polskiego zespołu Maanam\n Klucz – album warszawskiego zespołu Hemp Gru\n\nFormacje w powietrzu \n klucz – w lotnictwie: najmniejsza formacja, licząca trzy samoloty.\n klucz – w ornitologii: charakterystyczna formacja tworzona podczas wędrówki przez migrujące ptaki.\n\nPozostałe \n klucz – kilka posiadłości ziemskich należących do jednego właściciela, zorganizowanych w jeden organizm gospodarczy\n klucz – w zoologii, botanice i mineralogii: wykaz zawierający systematykę (np. roślin), służący do ich oznaczania\n klucz zjazdowy – technika zjazdu jedynie z użyciem liny,\n klucz – element znaków chińskich, według których układane są słowniki pisma chińskiego\n klucz – założenie, na którym oparto sposób prowadzenia lub rozstrzygania spraw\n klucz – chwyt w zapasach\n\nMiejscowość w Bułgarii \n Klucz – wieś w obwodzie Błagojewgrad\n\nMiejscowości w Polsce \n Klucz – część miasta Szczecin\n Klucz – część wsi Majdan Nowy w woj. lubelskim, w pow. biłgorajskim, w gminie Księżpol\n Klucz – część wsi Żdanów w woj. lubelskim, w pow. zamojskim, w gminie Zamość\n Klucz – osada wsi Lgińw woj. lubuskim, w pow. wschowskim, w gminie Wschowa\n Klucz – wieś w woj. opolskim, w pow. strzeleckim, w gminie Ujazd\n Klucz – osada wsi Wełnin w woj. świętokrzyskim, w pow.buskim, gminie Solec-Zdrój\n\nMiejscowość w Rosji \n Klucz – wieś w osiedlu wiejskim Zaborjewskoje rejonu diemidowskiego w obwodzie smoleńskim\n\nZobacz też"}
{"id": "plwiki:3200:Kakaowiec właściwy", "text": "Kakaowiec właściwy (Theobroma cacao L.) – gatunek rośliny z rodziny ślazowatych (Malvaceae), dawniej zaliczany do zatwarowatych (Sterculiaceae). Roślina pochodzi z wilgotnych lasów tropikalnych Ameryki Południowej i Środkowej, poza tym jest szeroko rozpowszechniony w uprawie. Obecnie największe powierzchnie upraw znajdują się w Afryce. Z nasion kakaowca właściwego wytwarza się proszek kakaowy oraz masło kakaowe.\n\nMorfologia \n Pokrój Wieczniezielone drzewo o zwartej koronie wysokości 10-15 m lub krzew do 5 m wysokości. Ma cienką, cynamonowo-brązową korę. \n Liście Ulistnienie naprzemianległe. Liście podłużniejajowate do szerokolancetowatych, skórzaste. Mają długość 20-30 cm. Przyrastają przez cały rok.\n Kwiaty Różowe do czerwonych, osadzone na krótkich szypułkach wyrastających w pęczkach bezpośrednio z pnia i konarów. Takie zjawisko nazywa się kauliflorią. Kwiaty składają się z 5 czerwonych działek kielicha, 5 cytrynowożółtych z czerwonymi prążkami płatków korony, 1 pięciodzielnego słupka i 5 pręcików.\n Owoce Owalne jagody (250 × 100 mm), bruzdkowane lub gładkie o kształcie przerośniętego ogórka, . Okryte są grubą łupiną. Zawierają 20 do 60 płaskich lub kulistych nasion (tzw. ziaren kakaowych), , pogrążonych w przyjemnie pachnącym, czerwonawym miąższu o słodkawym smaku.\n\nNazewnictwo \nNaukowa nazwa rodzajowa nadana została przez Karola Linneusza, który zastąpił nazwę wcześniej stosowaną – Cacao, jako barbarzyńską, wywodzącą się z języka nahuatl (cacahoaquahuitl). Zostawił tę nazwę jednak jako epitet gatunkowy. Wprowadzona przez niego nazwa rodzajowa Theobroma wywodzi się z greckich słów θεoς (theos = bóg) oraz βρῶμα (broma = pożywienie).\n\nZbiory kakaowca na świecie \nNajwiększymi eksporterami ziaren kakaowca w krajach afrykańskich są: Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Nigeria oraz Kamerun; w krajach amerykańskich: Brazylia, Ekwador, Dominikana, Kolumbia oraz Meksyk, a w krajach azjatyckich: Indonezja, Papua-Nowa Gwinea i Malezja.\n\nZastosowanie \n Historia: Najstarsze ślady używania nasion kakaowca jako pożywienia stwierdzono w Ekwadorze w górnym biegu dopływów Amazonki na stanowisku archeologicznym datowanym na 5450–5300 lat BP. W Ameryce Środkowej znaleziska archeologiczne świadczą o wykorzystaniu tego gatunku od 3900 lat BP, a na terenach południowo-zachodniej części współczesnych Stanów Zjednoczonych od 1000 lat BP. \n Surowiec: Dojrzałe owoce usypuje się w pryzmy, które pod przykryciem w ciągu 4-5 dni ulegają wstępnej fermentacji. Następnie wyłuskuje się nasiona, które poddawane są wtórnej fermentacji, a po niej suszone. Kolejnym krokiem jest prażenie i mielenie, w wyniku czego otrzymywana jest gęsta masa, z której w procesie tłoczenia otrzymuje się masło kakaowe, a odtłuszczone wytłoki, poddane powtórnemu mieleniu, przybierają postać proszku kakaowego (potocznie: kakao).\n\nUprawa \n WymaganiaKakaowiec potrzebuje  wilgotnego, gorącego klimatu o małych amplitudach dobowych i rocznych temperatur, a taki charakter ma klimat okołorównikowy. Gatunek ten nie znosi silnych wiatrów oraz ostrego słońca, dlatego drzewo kakaowe najlepiej rozwija się pod osłoną wysokich drzew. Kakaowiec uprawia się na żyznych, głębokich i przewiewnych glebach dobrze odwadnianych.\n Pielęgnacja i zbiory Drzewa kakaowca sadzi się w rzędach w odległości 2-6 metrów. Drzewo zaczyna owocować między 3 a 5 rokiem od zasadzenia, a największe plony można zbierać gdy drzewo ma od 8 do 15 lat. Od 4 do 6 miesięcy po zakwitnięciu ukazują się owoce. \n Występują dwa okresy zbiorów-główny od września do marca (80% zbiorów) i drugorzędny od kwietnia do września (20% zbiorów). Po zebraniu owoce rozcina się na pół i wyjmuje się z nich ziarna wraz z miąższem.\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n Jan Falkowski, Jerzy Kostrowicki: Geografia rolnictwa świata. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.\n\nŚlazowate\nRośliny przyprawowe\nRośliny przemysłowe\nRośliny psychoaktywne i używkowe\nKakao"}
{"id": "plwiki:3201:Kakao", "text": "Kakao (nah. cacahuatl []), ziarno kakaowe – nasiona z owoców kakaowca właściwego (Theobroma cacao). W jednym owocu znajduje się 20–60 nasion okrytych śluzowatym miąższem. Pierwotnie mają barwę purpurową do fioletowej, ale po osuszeniu są czekoladowo-brunatne. Po obróbce nasion uzyskuje się wykorzystywane w przemyśle spożywczym, ale też w medycynie i kosmetyce, produkty takie jak: masę kakaową, masło kakaowe i proszek kakaowy. Ubocznym produktem obróbki nasion są łupiny kakaowe dodawane do pasz dla zwierząt oraz wykorzystywane jako ściółka lub nawóz.\n\nSkład chemiczny \nKakao oprócz białka i tłuszczu zawiera dwa alkaloidy o działaniu pobudzającym – teobrominę (ok. 2,5%) i kofeinę (ok. 0,8%), ale udział tych związków spada w wyniku obróbki nasion. Teobromina ma znacznie słabsze działanie pobudzające niż kofeina, ale działa regenerująco na organizm zarówno po wysiłku fizycznym, jak i psychicznym. Kakao zawiera również nieaktywną po spożyciu fenyloetyloaminę (PEA). Proszek kakaowy poza kwasami tłuszczowymi zawiera 16% białek i 12% węglowodanów.\n\nZa aromat kakao odpowiadają związki heterocykliczne, aldehydy, ketony, fenole i związki siarkoorganiczne. Powstają one z aminokwasów i węglowodanów w wyniku ogrzewania nasion.\n\nKakao na przestrzeni dziejów \nW Ameryce Środkowej i Południowej nasiona kakaowca były wartościowym i cenionym pokarmem ze względu na zawartość białek i tłuszczy. Spożywane były głównie w postaci zmielonej na mąkę, mieszanej z mąką kukurydzianą i gotowanej z owocami papryki. Majowie i Aztekowie pili oszałamiający napój kakaowy (zwany chocolatl) podczas obrzędów i świąt religijnych. W tamtejszych kręgach kulturowych ziarna kakaowca były niezwykle cenne i służyły nawet jako środek płatniczy.\n\nZiarno kakaowca przywiózł do Europy Krzysztof Kolumb. Napój, warzony wedle przepisu azteckiego króla Montezumy, zdobył najpierw uznanie na dworze hiszpańskim. Często próbowano tworzyć napoje według własnych receptur, jednak nie przynosiło to oczekiwanego rezultatu, gdyż Hiszpanie uszlachetniali ten napój za pomocą wanilii i cukru. Dopiero w XVII wieku napój kakaowy upowszechnił się na innych dworach europejskich, ale bardziej popularny stał się w XIX wieku, gdy udało się odciągnąć nadmiar tłuszczu z surowca, co poprawiło walory smakowe napoju. Zapotrzebowanie na nasiona kakowca znacznie wzrosło po odkryciu procesu technologicznego wyrabiania czekolady, co nastąpiło w 1876 roku w Szwajcarii.\n\nWśród dawnych przepisów aptecznych można znaleźć popularne niegdyś kakao owsiane, przyrządzane z prażonej mączki owsianej z dodatkiem kakao.\n\nProdukcja \n\nZarówno pierwsze kwiaty, jak i owoce pojawiają się na roślinach 3–5-letnich. Największe plony uzyskiwać się zaczyna z roślin w wieku 8–15 lat (do 2,5 t/ha) i trwa to przez kolejnych ok. 20 lat.\n\nW ciągu roku występują dwa główne okresy zbiorów, przy czym ok. 80% zbiorów pozyskuje się między wrześniem i marcem. Owoce kakaowca po zbiorze są rozcinane. Wilgotne nasiona otoczone miąższem usypuje się w pryzmy lub umieszcza w koszach lub skrzyniach, gdzie pod przykryciem z liści miąższ poddawany jest fermentacji. Po około pięciu–siedmiu dniach owocowa pulpa odcieka, a nasiona nabierają charakterystycznego aromatu i koloru. Proces ten bywa skracany do 3–6 dni w przypadku stosowania pojemników o perforowanym dnie, w których zawartość jest kilkakrotnie przekładana i mieszana. Po wysuszeniu zawartość wody w nasionach spada do 6%.\n\nSuche ziarna kakaowca są produktem eksportowym krajów, w których kakaowiec jest uprawiany i dalsza jego przeróbka odbywa się głównie w krajach rozwiniętych.\n\nPierwszym etapem obróbki nasion jest ich prażenie i usunięcie łupin. Pozostała część (głównie zarodki) są mielone dając w efekcie masę kakaową zwaną też okruchami kakaowymi.\n\nZastosowanie\n\nW przemyśle spożywczym \nProdukty uzyskane z nasion kakaowca służą do wyrobu czekolady, napojów, ciast i lodów. Z masy kakaowej (okruchów kakaowych) uzyskuje się masło kakaowe zawierające około 55% tłuszczu i proszek kakaowy zawierający ok. 25% tłuszczu. Proszek kakaowy jest dodatkowo drobno mielony dając w efekcie kakao, stosowane do wyrobu napojów i jako dodatek do ciast. Czekolada do picia powstaje z rozdrobnionych okruchów kakaowych z dodatkiem cukru. Czekoladę uzyskuje się z masy kakaowej z dodatkiem masła kakaowego, cukru i mleka w proszku. Masło kakaowe wykorzystywane jest także w przemyśle cukierniczym.\n\nW medycynie \nU osób z ciśnieniem prawidłowym i wysokim prawidłowym kakao powoduje niewielki spadek ciśnienia krwi.\n\nW przemyśle farmaceutycznym wykorzystuje się masło kakaowe.\n\nZobacz też \n\n guma karobowa (mączka chleba świętojańskiego)\n\nUwagi\n\nPrzypisy \n\n \nSurowce roślinne"}
{"id": "plwiki:3218:Kameleon (ujednoznacznienie)", "text": "Zoologia\n kameleon – zwierzę (gad)\n\n Astronomia\n Kameleon – gwiazdozbiór\n\n Literatura\n Kameleon – powieść Rafała Kosika, laureatka Nagrody im. Janusza A. Zajdla \n Kameleon – opowiadanie Antona Czechowa\n Kameleon – seria wydawnicza oficyny Zysk i S-ka\n\n Kinematografia\n Kameleon – amerykański serial telewizyjny stacji NBC z lat 1996–2000\n Kameleon – polski film z 2001 w reżyserii Janusza Kijowskiego\n Kameleon – polski serial telewizyjny TVP z roku 2001\n Kameleon – amerykański film z 1995 w reżyserii Michaela Pavone'a\n\n Muzyka\n Kameleon – polski zespół muzyczny, powstały we Wrocławiu i działający w latach 1978–1979\n Kameleon – polski zespół muzyczny, którym kieruje Hadrian Filip Tabęcki\n Kameleon – album polskiego duetu raperskiego OlsenFu\n Kameleon Records – polskie wydawnictwo muzyczne \n\n Gry\n Kameleon – gra komputerowa czeskiego studia Silver Wish Games (obecnie 2K Czech)\n\n Inne\n Kameleon – zabytkowy dom towarowy we Wrocławiu"}
{"id": "plwiki:3224:Gwiazdozbiór Kasjopei", "text": "Kasjopeja (łac. Cassiopeia, dop. Cassiopeiae, skrót Cas), inaczej zwana też Kasjopea – 25. co do wielkości, gwiazdozbiór nieba północnego, w Polsce okołobiegunowy, znany już w starożytności, położony w obszarze Drogi Mlecznej. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem wynosi około 90. W Polsce jest widoczny przez cały rok.\n\nPochodzenie nazwy \nWedług legendy Kasjopeja była piękną, lecz zarozumiałą królową Etiopii, żoną króla Cefeusza (Kefeusa) i matką Andromedy. Legendarne wierzenia przedstawiają królową jako kobietę zarozumiałą i samolubną, uważającą się za piękniejszą niż słynne ze swej urody nimfy nereidy. Chełpiąc się swym urokiem, rozgniewała nimfy, które w odwecie poskarżyły się Posejdonowi. Amfitryta, żona Posejdona wraz z morskimi nereidami wzburzyły wody, powodując powodzie. Król mórz zesłał na królestwo Kasjopei potwora morskiego Ketosa, na niebie wyrażonego w postaci gwiazdozbioru Wieloryba, który pustoszył kraj. Potwór niechybnie zniszczyłby kraj, gdyby nie złożona ofiara z córki – Andromedy. Została ona przykuta do skały i oczekiwała na pojawienie się bestii. Księżniczkę uratował Perseusz, który pokazał Ketosowi odciętą głowę gorgony Meduzy, przez co potwór zmienił się w skałę.\n\nKasjopeja, nazywana też „gwiazdą królestwa Etiopii”, po swojej śmierci dostała się na niebo, gdzie do dziś zasiada na tronie. Na niebie jest przedstawiona, gdy siedzi na krześle, czesząc włosy. Mściwe nereidy zadbały jednak o srogą karę dla królowej – została umieszczona blisko bieguna niebieskiego, czasem zwisając niegodnie głową do dołu.\n\nJak odnaleźć konstelację \nOdnalezienie gwiazdozbioru na niebie nie jest zadaniem szczególnie trudnym. Doprowadzi do niego przedłużenie odcinka łączącego Gwiazdę Polarną z ostatnią gwiazdą dyszla Wielkiego Wozu. Najjaśniejsze gwiazdy konstelacji tworzą charakterystyczną figurę przypominającą kształtem nieco zdeformowaną literę W, wokół której w dużym obszarze nieba brakuje jasnych gwiazd. Caph, Schedar, Gamma Cassiopeiae, Ruchba oraz Segin – rozpoznawalna nocna piątka.\n\nGwiazdy i inne obiekty \n\nW 1572 roku w pobliżu gwiazdy Kappa Cassiopeiae nastąpił jeden z trzech wybuchów supernowej zaobserwowanych w naszej Galaktyce, opisany przez Tychona Brahe. Odległa o 7500 lat świetlnych gwiazda, obecnie o jasności 19, nazwana na jego cześć Supernową Tychona, rozbłysła wówczas do −4,0m. Pozostałości tej supernowej do dziś emitują fale radiowe. Inna supernowa, z roku 1660, która pozostała niezauważona przez ówczesnych obserwatorów, pozostawiła najsilniejsze radioźródło na niebie, znane jako Cassiopeia A.\n\nNajjaśniejsze gwiazdy \n α Cas, Szedar – gwiazda olbrzym ciągu głównego o jasności 2,24 odległa o 228,5 lat świetlnych. Druga pod względem jasności gwiazda konstelacji. Swą nazwę zawdzięcza arabskiemu słowu sadr, oznaczającemu „pierś”, miejsce położenia gwiazdy na wizerunku Kasjopei.\n β Cas, Caph – gwiazda ciągu głównego o jasności 2,3m odległa o 54 lata świetlne. Gwiazda podwójna typu Delta Scuti. Nazwa pochodzi od arabskiego określenia dłoni zabarwionej henną. Caph jest gwiazdą utożsamianą z położeniem ręki na wizerunku Kasjopei.\n γ Cas – gwiazda odległa o 610 lat świetlnych, najjaśniejsza gwiazda w konstelacji. Jest gorącą, szybko rotującą gwiazdą. Co pewien czas wyrzuca pierścienie gazu w płaszczyźnie równika, co powoduje nieprzewidywalne zmiany jasności.\n δ Cas, Ruchba – gwiazda zmienna zaćmieniowa, zmieniająca jasność co 759 dni. Gwiazda ciągu głównego, odległa o 99 lat świetlnych. Nazwa pochodzi z języka arabskiego i oznacza „kolano”, miejsce położenia gwiazdy na wizerunku Kasjopei.\n ε Cas, Segin – niebiesko-biały olbrzym o jasności 3,4m, odległy o 442 lata świetlne. Nazwa prawdopodobnie pochodzi z języka arabskiego i jest określeniem męża Kasjopei – Cefeusza.\n η Cas, Achird – jest nadzwyczajnie zabarwioną gwiazdą podwójną 0 separacji 12 sekund łuku. Gwiazda główna jest, jak się ogólnie uważa, żółta, ale jej kompan był opisywany jako fioletowy, granatowy, pomarańczowy, brązowo-pomarańczowy, brunatny i „być może brązowy”.\n ρ Cas – jest żółtym hiperolbrzymem odległym o około 11 600 lat świetlnych. Jest to jedna z najjaśniejszych gwiazd w Galaktyce, swym blaskiem przewyższa Słońce około 550 000 razy i o olbrzymich rozmiarach, około 450 razy większych od Słońca. Gdyby gwiazdę umieścić w miejscu Słońca, sięgałaby do pasa planetoid daleko za orbitę Marsa. Gwiazda ta jest zmienną wykazującą półregularne zmiany blasku.\n\nObiekty niegwiazdowe \nKonstelacja zanurzona jest w Drodze Mlecznej, więc ma do zaoferowania sporo gromad otwartych.\n M52 (NGC 7654) – gromada otwarta znajdująca się przy pograniczu gwiazdozbiorów Kasjopei i Cefeusza. Jest to stosunkowo młoda gromada, której wiek szacuje się na około 35 mln lat. Odległość od niej nie jest dokładnie znana. Szacuje się, że plasuje się w przedziale od 3 do 7 tysięcy lat świetlnych. W gromadzie dominują dwa żółte olbrzymy. Amerykańscy miłośnicy astronomii nazywają gromadę M52 „sól i pieprz”, gdyż kojarzy się im z rozsypanymi na stole przyprawami kuchennymi. W amatorskim teleskopie można się doliczyć około 130 gwiazd tej gromady.\n M103 (NGC 581) – gromada otwarta – jest małym grotem strzały zbudowanym z dwudziestu gwiazd. Trzy najjaśniejsze z nich (jedna żółta) oznaczają wierzchołki trójkąta. Gromada jest ulokowana w odległości około 1° na północny wschód od gwiazdy Ruchba. Gromada jest bardzo młoda (jej wiek szacuje się na około 25 mln lat) i bardzo liczna, złożona z kilku tysięcy gwiazd. Jednocześnie jest to jedna z najbardziej odległych od Słońca spośród znanych gromad otwartych (od 8000 do 95000 lat świetlnych), dlatego też obserwator wyposażony w niewielki instrument będzie w stanie dostrzec tylko około 40 najjaśniejszych gwiazd gromady.\n W pobliżu leży NGC 663, a po jej bokach NGC 654 i NGC 659. Duża i jasna NGC 663 ma dwa owale gwiazd i grupę w kształcie rombu w centrum. Kilka strumieni gwiazd prowadzi w kierunku NGC 659. NGC 654 to atrakcyjna mała grupka, zawierająca dwie gwiazdy podwójne.\n Za pomocą 20-cenymetrowego teleskopu można zobaczyć dwie karłowate galaktyki eliptyczne: NGC 185 i wydłużoną bardzo bladą NGC 147, interesujące ze względu na to, że są to satelitarne galaktyki Wielkiej Galaktyki w Andromedzie, znajdującej się 7° na południe.\n NGC 281, Mgławica Pacman, jest widoczna przy użyciu filtra UHC.\n NGC 7789 ma około setki bladych gwiazd w koncentrycznych łukach nad nierozdzieloną poświatą kolejnych setek. Badania astrofizyczne pokazały 583 członków gromady.\n Zaskakująca NGC 457 jest też znana jako Gromada ET, Gromada Sowa albo Gromada Ważka. Fi (φ) Kasjopei, żółty nadolbrzym i niebieski nadolbrzym tworzą oczy sowy, a pomarańczowy nadolbrzym oznacza jedno skrzydło. NGC 457 jest bardzo popularna podczas publicznych pokazów. Leży nieco ponad 2° na południe (lekko na zachód) od gwiazdy Ruchba to również bardzo młoda (około 25 mln lat) i bardzo odległa (8000 lat świetlnych) gromada otwarta. Wyróżniający się pomarańczową barwą obiekt to gwiazda zmienna V466 Cas, która zmienia jasność w przedziale od +9,8 do +10,74m."}
{"id": "plwiki:3253:Algorytm symetryczny", "text": "Algorytm symetryczny (inne nazwy: algorytm konwencjonalny, algorytm z kluczem tajnym, algorytm z pojedynczym kluczem, algorytm z jednym kluczem) – algorytm kryptograficzny, który do szyfrowania i deszyfrowania tekstu jawnego wykorzystuje te same klucze. W przypadku, gdy do szyfrowania i deszyfrowania wykorzystywane są różne klucze, to jest możliwe wyznaczenie klucza szyfrującego z deszyfrującego i odwrotnie. Ujawnienie jednego z kluczy umożliwia odtworzenie zaszyfrowanej wiadomości.\n\nKategorie algorytmów symetrycznych \nAlgorytmy symetryczne możemy podzielić na dwie główne kategorie:\n algorytmy strumieniowe – zwane także potokowymi; algorytmy te przetwarzają wiadomość po jednym bicie\n algorytmy blokowe – przetwarzają wiadomość blokami bitów.\n\nZobacz też \n AES\n DES\n Kryptografia asymetryczna\n\nPrzypisy \n\nAlgorytmy kryptograficzne"}
{"id": "plwiki:3268:Dietyloamid kwasu lizergowego", "text": "Dietyloamid kwasu D-lizergowego (LSD, LSD-25) – organiczny związek chemiczny, amid kwasu D-lizergowego i dietyloaminy; psychodeliczna substancja psychoaktywna, pochodna ergoliny.\n\nInformacje ogólne \nJest to jedna z najaktywniejszych substancji psychodelicznych o właściwościach halucynogennych – 100 razy bardziej czynna biologicznie niż psylocybina i 4000 razy bardziej niż meskalina. Po raz pierwszy LSD zostało zsyntetyzowane w 1938 r. przez szwajcarskiego chemika Alberta Hofmanna w laboratoriach firmy Sandoz (obecnie Novartis). Początkowo planowano wykorzystać tę substancję jako lek działający pobudzająco na układ krwionośny i oddechowy. W trakcie dalszych badań poznano jego psychodeliczne właściwości. Lek był w latach 40. i 50. XX wieku stosowany w psychiatrii. W latach 60. i 70. XX w. jako narkotyk LSD uzyskało popularność w pewnych kręgach młodzieży szczególnie związanych z ruchem hipisowskim.\n\nLSD weszło w krąg zainteresowań CIA, która rozpoczęła w latach 50. XX w. eksperymenty z jej wywiadowczym i militarnym zastosowaniem. Projekt ten znany jest pod kryptonimem MKULTRA.\n\nSzkodliwość \n\nZgodnie z wynikami badań prof. Davida Nutta z Bristol University i członka rządowej Komisji Doradczej ds. Nadużywania Narkotyków (ACMD) z 2007 r. LSD jest jedną z najmniej groźnych substancji psychoaktywnych. W jego klasyfikacji używek LSD zajmuje miejsce czternaste z dwudziestu, podczas gdy alkohol – piąte. Pod uwagę wzięto 3 czynniki: szkody zdrowotne, ryzyko uzależnienia oraz szkodliwość społeczną. W kolejnym badaniu Nutta z 2010 r. (gdzie liczbę kryteriów rozszerzono do 16) LSD zajmuje nawet niższe miejsce – osiemnaste z dwudziestu w ogólnym zestawieniu. Tuż obok znalazł się inny psychodelik tj. psylocybina. Ponadto używanie obu substancji niesie ze sobą najniższą szkodliwość dla otoczenia (na czele znalazł się alkohol).\n\nDawkowanie \nLSD jest jedną z najaktywniejszych pod względem aktywnej dawki spośród dotychczas odkrytych substancji. Dawki LSD mierzy się w mikrogramach. W porównaniu z meskaliną czy MDMA, których dawki wahają się w przedziale od kilkudziesięciu do kilkuset miligramów, LSD jest pięćset do tysiąca razy aktywniejszy.\n\nJednorazowa dawka LSD waha się w przedziale od 100 do 500 µg – jest to mniej więcej jedna dziesiąta masy ziarenka piasku. Efekt progowy występuje już przy 20 µg. Nie są znane przypadki uzależnienia ani fizycznego ani psychicznego od LSD. Silna tolerancja fizjologiczna przy codziennym zażywaniu LSD występuje po 2–3 dniach i utrzymuje się przez ok. 3 dni. Występuje też zjawisko tolerancji krzyżowej LSD z psylocybiną i meskaliną.\n\nPrzypadkowe przedawkowanie LSD ze skutkiem śmiertelnym uważa się za mało prawdopodobne. Szacuje się, że LD50 LSD dla człowieka zawiera się w przedziale 0,2–1 mg/kg. Prawdopodobnie jedyny przypadek przedawkowania LSD miał miejsce w 1975 roku w Kentucky; znaleziono ciało martwego mężczyzny, bez żadnych anatomicznych przyczyn śmierci, u którego stężenie LSD w wątrobie odpowiadało podaniu dożylnie około 320 mg LSD. Do roku 2008 zarejestrowano 8 przypadków omyłkowego donosowego zażycia bardzo dużych dawek LSD, po którym poziom substancji w osoczu wynosił 1–7 mg/100 ml, jednak wszystkie osoby zostały wyleczone.\n\nDziałanie psychoaktywne LSD może zostać zniwelowane poprzez zażycie benzodiazepin, np. klonazepamu czy diazepamu. W znacznym stopniu hamują je też leki przeciwpsychotyczne, takie jak chloropromazyna. Istnieją teorie, że mleko, wapń czy cukier mogą regulować psychodeliczne działanie LSD, jednak nie znalazły one potwierdzenia w badaniach.\n\nDziałanie \nLSD jest agonistą receptora 5-HT2A. LSD działa na zasadzie sprzężenia zwrotnego dodatniego, krótkotrwale obniża poziom serotoniny, co prowadzi do jej nadprodukcji. Po ok. 150–240 minutach LSD w wyniku rozpadu przestaje oddziaływać z komórkami i następuje nagły wzrost przewodnictwa – impulsy między neuronami są silniejsze, co prowadzi do wykorzystywania połączeń, które w normalnym stanie (bez nadmiaru neuroprzekaźnika) nie byłyby wykorzystane, bądź miałyby mniejszy wpływ na reakcję mózgu. Może to prowadzić – zależnie od ilości – do potęgowania odczuć, halucynacji, synestezji oraz do trwałych zmian w strukturze połączeń między neuronami, co może mieć zróżnicowane następstwa.\n\nStosunkowo rzadkim zjawiskiem są reminiscencje – po tygodniach, miesiącach, nawet latach od zażycia środka przejawiają się epizodycznie niektóre efekty LSD, które trwają od kilku sekund do kilku godzin. Gdy te nawroty są chroniczne, mówi się o HPPD (Hallucinogen Persisting Perception Disorder) (według DSM-IV).\n\nOkres działania LSD nazywa się potocznie słowem trip (ang. trip – podróż). Pojawiają się efekty sensoryczne: wzmocnienie percepcji zmysłowej lub częściej jej zaburzenia (szczególnie wzrokowe, rzadziej dotykowe lub proprioceptywne), efekty synestetyczne, zaburzenia poczucia czasu. W większości przypadków pojawiają się bardzo przyjemne uczucia, często opisywane jako mistyczne (np. zjednoczenia z całym wszechświatem, bezpośredniego odczuwania obecności bóstwa). Po zażyciu LSD może pojawić się zjawisko zwane bad trip, często wiązane z negatywnym stanem emocjonalnym, wzmacnianym przez LSD.\n\nFizyczne skutki działania LSD \nFizyczne reakcje na LSD są bardzo różne, jednak najczęściej występują: hipertermia, gorączka, podniesiony poziom cukru we krwi, skurcze macicy, gęsia skórka, przyspieszony puls, nadprodukcja śliny, szczękościsk, pocenie się, rozszerzenie źrenic, bezsenność, parestezje, drgawki i synestezja. Zażywający LSD wymieniają też odrętwienie, roztrzęsienie, osłabienie i mdłości. W latach 60. XX wieku Eric Kast badał przydatność LSD w walce z silnymi bólami nowotworowymi. Już niskie (niepsychoaktywne) dawki są równie skuteczne jak tradycyjnie używane opiaty, z tą różnicą, że działanie przeciwbólowe utrzymuje się dużo dłużej, nawet tydzień po zażyciu jednej dawki. Kast sądził, że efekt ten związany jest ze zmniejszeniem lęku i niepokoju. Prowadzone są badania nad tym zjawiskiem (od 2006 roku), z użyciem psychodelicznej tryptaminy, psylocybiny jako substancji zmniejszającej lęk i niepokój związany ze śmiertelnymi nowotworami.\n\nWywiad przeprowadzony wśród osób cierpiących na klasterowy ból głowy (objawiającego się bardzo silnymi bólami głowy) wykazał, że u większości z nich zażycie LSD lub psylocybiny niwelowało ból; środki te wydłużały też okresy pomiędzy kolejnymi atakami. Do celów leczniczych dla tego schorzenia zaproponowano pochodną bromową LSD (dietyloamid kwasu 2-bromolizergowego, BOL-148), która nie wykazuje działania halucynogennego.\n\nZastosowania medyczne\n\nAlkoholizm \nW analizie randomizowanych badań klinicznych ze ślepą próbą, opublikowanych w latach 1967–1971, przeprowadzonych na dorosłych, prawie wyłącznie mężczyznach, którzy rozpoczęli leczenie alkoholizmu, stwierdzono zmniejszenie nadużywania alkoholu u 60% chorych, którym podano LSD w porównaniu do 40% z próby kontrolnej. Korzystny wpływ LSD stwierdzono w czasie kontroli 3 i 6 miesięcy po podaniu LSD. Po roku wpływ ten był niewielki i statystycznie nieznaczący. Znaczący statystycznie, korzystny wpływ LSD na utrzymanie abstynencji zanikł po 6 miesiącach od podania. Efektywność pojedynczej dawki LSD jest porównywalna do efektywności leków podawanych codziennie w leczeniu alkoholizmu, takich jak naltrekson, akamprozat czy disulfiram. Po podaniu pacjentom LSD często zwiększyła się samoakceptacja, pacjenci wykazywali większą otwartość oraz byli bardziej optymistyczni w stosunku do swoich możliwości sprostania przyszłym problemom, jednak w konfrontacji ze swoim życiem u większości z czasem zanikła inspiracja, euforia i dobre intencje uzyskane pod wpływem LSD. Zastosowano dawki 210–800 µg. Mediana dawki wyniosła 500 µg."}
{"id": "plwiki:3289:Liczba", "text": "Liczba – pojęcie abstrakcyjne, jedno z najczęściej używanych w matematyce. Pierwotnie liczby służyły do porównywania wielkości zbiorów przedmiotów (liczby naturalne), później także wielkości ciągłych (miary i wagi), obecnie w matematyce są rozważane jako twory abstrakcyjne, w oderwaniu od ewentualnych fizycznych zastosowań.\n\nW matematyce określenie „liczba” bez żadnego przymiotnika jest nieścisłe, gdyż matematycy nie definiują „liczb”, lecz „liczby naturalne”, „liczby całkowite” itp. Poszczególne rodzaje liczb są definiowane za pomocą aksjomatów lub konstruowane z bardziej podstawowych pojęć, jak zbiór, czy typy liczb prostsze od konstruowanego.\n\nZastosowania \nNajprostsze rodzaje liczb, jak liczby naturalne czy rzeczywiste, są w powszechnym użyciu jako oznaczenia ilości przedmiotów (np. pięć jabłek) lub mnożnika pewnej jednostki miary (np. dwa i pół metra). Zapisy liczb naturalnych są używane także jako identyfikatory, np. numery telefonów, dróg, PESEL, ISBN.\n\nW matematyce pojęcie liczby zostało rozszerzone z poznawanych w szkole podstawowej liczb naturalnych, wymiernych i rzeczywistych na takie abstrakcje, jak liczby zespolone, p-adyczne, kwaterniony, czy sedeniony. Liczby zespolone okazały się przydatne w wielu dziedzinach od grafiki komputerowej, przez elektronikę, teorię płynów, aż do fizyki kwantowej i teorii względności. Kwaterniony znalazły zastosowanie w grafice trójwymiarowej do prostego obliczania obrotów w przestrzeni (zob. współrzędne jednorodne). Liczby p-adyczne znalazły zastosowanie w kryptografii.\n\nOpis intuicyjny \nPoniższe opisy w żadnym wypadku nie są ścisłymi definicjami. Liczby są jednak w matematyce definiowane ściśle, i definicje te są przedstawione w wydzielonym artykule. Poniżej podane są opisy tylko kilku najprostszych zbiorów liczbowych.\n\nLiczby naturalne \n\nNajczęściej używanymi liczbami są liczby naturalne. Wśród matematyków istnieją dwie szkoły:\n Jedni uważają, że zero powinno zaliczać się do liczb naturalnych (a więc liczby naturalne to ). Takie podejście jest związane z najbardziej „naturalnym” zastosowaniem liczb naturalnych – zliczaniem elementów skończonych zbiorów. W życiu codziennym używa się liczb naturalnych głównie w tym właśnie celu, aby określić liczbę przedmiotów w jakiejś grupie. Zero odpowiada wtedy liczności zbioru pustego.\n Inni uznają, że liczby naturalne zaczynają się od jedynki. Liczba zero weszła do matematyki stosunkowo późno. Dopiero w XVII wieku zero było powszechnie rozpoznawane jako liczba w Europie, być może więc wydaje się „mniej naturalna” od pozostałych liczb naturalnych.\n\nZ punktu widzenia aksjomatyki kwestia zaliczenia zera do liczb naturalnych jest czysto umowna i nie sprawia żadnych problemów pod warunkiem konsekwentnego trzymania się tej umowy podczas rozumowania.\n\nLiczby całkowite \n\nLiczby ujemne to liczby mniejsze od zera. Dla każdej dodatniej liczby (czyli większej od zera) można wskazać liczbę do niej przeciwną, czyli liczbę ujemną leżącą na osi liczbowej w tej samej odległości od zera. Ich suma zawsze daje zero: jeśli na konto wpłynie 100 zł, to w rachunkach można ten fakt zaznaczyć jako 100, wypłatę 100 zł można wtedy oznaczać liczbą ujemną –100. Liczby naturalne  zero oraz liczby przeciwne do naturalnych  znane są właśnie jako liczby całkowite.\n\nLiczby wymierne \n\nLiczby wymierne to intuicyjnie ułamki powstające przez podzielenie liczby całkowitej (zwanej licznikiem) przez liczbę całkowitą różną od zera (zwaną mianownikiem), np.  Dzielenie przez zero jest operacją niewykonalną.\n\nUłamek  dla  reprezentuje wielkość otrzymaną po podzieleniu całości na  równych części, a następnie wybraniu  spośród nich. Dwa różne ułamki mogą reprezentować tę samą liczbę wymierną, np.  Dla każdego  ułamek  jest równy  Operację zamiany  na  nazywa się rozszerzeniem ułamka, odwrotną zaś skróceniem ułamka.\n\nJeśli licznik i mianownik są jednocześnie dodatnie lub jednocześnie ujemne, to reprezentowana przez ułamek liczba wymierna jest dodatnia. Jeśli licznik jest zerem, to liczba wymierna jest zerem. Jeśli licznik ma znak przeciwny do znaku mianownika, to liczba wymierna nim wyrażona jest ujemna.\n\nJeśli  oraz  to ułamek reprezentuje liczbę większą od 1. Jeśli  (gdzie  jest liczbą całkowitą), to ułamek reprezentuje liczbę całkowitą \n\nLiczby wymierne są uporządkowane liniowo (każde dwie liczby wymierne są porównywalne). Jest to porządek gęsty: między dwiema różnymi liczbami można zawsze znaleźć inną liczbę (a nawet nieskończenie wiele liczb).\n\nLiczby rzeczywiste \n\nJuż starożytni pitagorejczycy odkryli, że istnieją liczby, których nie da się przedstawić w postaci ułamka  (takie jak np.  czyli długość przekątnej kwadratu o boku jednostkowym), a więc nie są liczbami wymiernymi. Pitagorejczycy czcili liczby jako doskonałość i to odkrycie było dla nich szokiem. Fakt istnienia liczb niewymiernych był ich najgłębiej skrywaną tajemnicą.\n\nLiczby rzeczywiste to liczby wymierne oraz liczby niewymierne znajdujące się pomiędzy liczbami wymiernymi, lecz nie dające wyrazić się w postaci ułamka, takie jak  czy π. Każdej liczbie rzeczywistej odpowiada punkt na prostej (tzw. oś liczbowa).\n\nKażda liczba rzeczywista jest punktem skupienia zbioru liczb wymiernych i liczby wymierne są gęstym podzbiorem zbioru liczb rzeczywistych.\n\nLiczby zespolone \n\nLiczby urojone to liczby, których kwadraty są niedodatnimi liczbami rzeczywistymi. W szczególności jedną z nich jest tzw. jednostka urojona  dla której  Żadna liczba urojona oprócz zera nie jest równocześnie liczbą rzeczywistą.\n\nLiczby zespolone to liczby powstające przez zsumowanie liczby rzeczywistej i liczby urojonej, np.  W szczególności liczby rzeczywiste oraz liczby urojone także są liczbami zespolonymi (np. ). Każdej liczbie zespolonej odpowiada punkt na płaszczyźnie (tzw. płaszczyzna zespolona), a dodawanie i mnożenie są interpretowane geometrycznie.\n\nLiczby zespolone są szczególnymi przypadkami kwaternionów, tessarinów i kokwaternionów dla  i\n\nLiczby algebraiczne \n\nLiczba algebraiczna to taka liczba zespolona, która podstawiona do jakiegoś wielomianu o wymiernych współczynnikach (np. ) da w wyniku zero. W szczególności każda liczba wymierna  jest algebraiczna, bo jest pierwiastkiem wielomianu\n\nLiczby przestępne \n\nLiczby przestępne to liczby zespolone niebędące algebraicznymi. Słynnymi przykładami liczb przestępnych są π oraz e.\n\nLiczby dualne \n\nNilpotent  to taki element, że \n\nLiczby dualne powstają analogicznie do liczb zespolonych poprzez zsumowanie części rzeczywistej i wielokrotności nilpotenta. Mają one postać  gdzie  i  to liczby rzeczywiste.\n\nLiczby podwójne \n\nPrzy konstrukcji liczb podwójnych używa się jednostki  niebędącej liczbą rzeczywistą. Różni się ona od jednostki urojonej  w tym, że"}
{"id": "plwiki:3292:Lua", "text": "Lua (, księżyc) – lekki, skryptowy język programowania, zaprojektowany do wbudowania do większych aplikacji by rozszerzyć ich funkcje, często bywa też używany jako samodzielny język. Lua wiąże w sobie prostą składnię procedury (podobną do Pascala) z konstrukcjami opisu danych opartymi na tablicach asocjacyjnych i rozszerzalnej semantyce.\n\nJęzyk ten zaimplementowany jest jako mała biblioteka języka C, napisana według standardu ANSI C. Celami implementacji są: prostota, wydajność i przenośność kodu.\n\nIstnieje wiele modyfikacji i nakładek na Lua. Jedną z nich jest LuaBind.\n\nJęzyk programowania Lua został stworzony w 1993 roku przez Roberto Ierusalimschy’ego, Luiza Henrique de Figueiredo i Waldemara Celes, którzy wchodzili w skład instytutu Tecgraf, zajmującego się oprogramowaniem graficznym na Pontifícia Universidade Católica do Rio de Janeiro (PUC-Rio) w Brazylii.\n\nPrzykłady\n\nPierwszy program – hello world \nprint(\"Hello World!\")\nWynik działania programu:\n\n Hello World!\n\nInstrukcja if \nzmienna = 15 --Zmienna zdeklarowana na potrzeby przykładu\n\nif ( zmienna == 15 ) then\n    print( \"warunek spelniony\" )\nelse\n    print( \"warunek niespelniony\" )\nend\nWynik działania programu:\n\n warunek spelniony\n\nPodstawowa pętla – for \nfor i = 1, 10 do\n   print( tostring( i ) ) --Funkcja tostring( ) zamienia podaną wartość na typ string\nend\nWynik działania programu:\n\n 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10\n\nPodstawowa interakcja z użytkownikiem \nprint( \"Czesc, jak masz na imie?\\n\" ) --\\n to oznaczenie nowej linii\nimie = io.read( ) --Funkcja io.read( ) oczekuje, aż użytkownik coś wpisze, a następnie to zwraca\nprint( \"Czesc, \" .. imie .. \".\" ) --Operator .. łączy ze sobą 2 dane typu string\nWynik działania programu:\n Czesc, jak masz na imie?\n [Tutaj oczekuje na wpisanie imienia]\n Czesc, [imię].\n\nProste użycie funkcji \nfunction funkcja(parametr1, parametr2) --Linia deklarująca funkcję\n\n   return parametr1 * parametr2 --Słowo kluczowe \"return\" powoduje zwrócenie wartości przez funkcję\n\nend\n\nprint(tostring(funkcja(10,5))) --Wyświetlanie wyniku (50)\nWynik działania programu:\n\n 50\n\nZobacz też \n Wikipedia:Lua – o zastosowaniu Lua w Wikipedii i innych projektach Wikimedia\n Roblox prosta platforma do tworzenia gier w języku Lua\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Oficjalna strona internetowa języka Lua\n Lua Users, społeczność użytkowników Lua\n Lua Forum\n Lua Rocks, repozytorium bibliotek jęz. Lua\n \n\nJęzyki skryptowe\nOprogramowanie na licencji MIT\nWolne oprogramowanie napisane w C"}
{"id": "plwiki:3294:Lizosom", "text": "Lizosom – organellum cytoplazmatyczne wytwarzane przez aparat Golgiego, występujące licznie w komórkach eukariotycznych (typowo w komórkach zwierzęcych) i komórkach roślinnych, natomiast nieobecne w komórkach prokariotycznych. Są to niewielkie pęcherzyki o średnicy ok. 0,5 μm (rzadko 0,1–1 μm), otoczone pojedynczą błoną lipidowo-białkową o grubości ok. 7 nm. Zawierają kwaśne hydrolazy rozkładające białka, kwasy nukleinowe, węglowodany i tłuszcze. pH wewnątrz lizosomu ma wartość optymalną dla występujących w nim enzymów, równą około 5. Dzięki przystosowaniu enzymów do kwaśnego środowiska, ich przypadkowe wydostanie się do cytoplazmy (pH ≈ 7,2) nie stanowi większego zagrożenia dla komórki, jednak wyciek z dużej liczby lizosomów może zniszczyć komórkę poprzez jej samostrawienie się. Niskie pH zapewnia wbudowana w błonę lizosomu pompa protonowa – H+-ATPaza, pompująca protony do wnętrza lizosomu.\n\nW lizosomach odbywa się rozkład pochłoniętych na drodze endocytozy substancji (głównie białek, tłuszczów i węglowodanów) oraz usuwanie obumarłych części cytoplazmy (trawienie wewnątrzkomórkowe). Lizosomy wykorzystują również swoje enzymy w celu odzyskania przez komórkę materiału organicznego (przeprowadzają autofagię).\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nOrganella komórkowe"}
{"id": "plwiki:3298:Lit", "text": "Lit (Li, z  ‛skała’) – pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 3. W czystej postaci jest miękkim, srebrnobiałym metalem. Należy do grupy metali alkalicznych (litowców). W warunkach standardowych jest najlżejszym metalem i pierwiastkiem o najniższej gęstości w fazie stałej. Jak wszystkie pierwiastki grupy I jest wysoce reaktywny i palny. W związku z tym najczęściej przechowuje się go w olejach mineralnych, ewentualnie w atmosferze gazów obojętnych (w przypadku litu są to gazy szlachetne – najczęściej argon lub hel). Po przecięciu lit ma metaliczny połysk, ale kontakt z wilgotnym powietrzem prowadzi do korozji, zmieniającej powierzchnię na srebrnoszarą, matową, a następnie, wraz z postępem korozji, na całkowicie czarną lub z licznymi czarnymi plamami.\n\nZ powodu wysokiej reaktywności lit nie występuje w naturze w stanie wolnym, a jedynie w postaci związków, które zwykle mają budowę jonową. Występuje w wielu pegmatytach oraz wodzie morskiej, gdyż kation litowy () jest dobrze rozpuszczalny. Najczęściej otrzymuje się go z solanek i glin. Przemysłowo lit uzyskuje się poprzez wydzielanie za pomocą elektrolizy z mieszaniny chlorku litu i chlorku potasu.\n\nJądro litu jest na granicy stabilności, ponieważ oba stabilne izotopy występujące w przyrodzie mają jedne z najniższych energii wiązań jądra atomowego (na nukleon) ze wszystkich stabilnych jąder atomowych. Względnie mała stabilność powoduje, że lit występuje rzadziej w Układzie Słonecznym od 25 z pierwszych 32 pierwiastków układu okresowego, pomimo małej masy atomowej. Z podobnych powodów lit jest ważnym pierwiastkiem w fizyce jądrowej. Przemiana jąder litu w jądra helu w 1932 roku była pierwszą w pełni dokonaną przez człowieka reakcją jądrową, a wodorek litu  służy jako paliwo jądrowe w kontrolowanych syntezach termojądrowych.\n\nLit i jego związki mają wiele różnorakich zastosowań przemysłowych, w tym w produkcji szkła i ceramiki żaroodpornej, wytrzymałych stopów używanych w lotnictwie, ogniw litowych i akumulatorów litowo-jonowych. Te trzy zastosowania zużywają ponad połowę światowej produkcji litu.\n\nChoć śladowe ilości litu są obecne we wszystkich organizmach, nie ma on wyraźnej funkcji biologicznej. Zwierzęta i rośliny mogą żyć bez niego w zdrowiu. Jednak pobocznych funkcji litu w organizmach nie wykluczono. Kation litu  podawany w postaci jednej z soli jest używany jako stabilizator nastroju w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej.\n\nWłaściwości\n\nAtomowe i fizyczne \n\nJak inne litowce, lit posiada pojedynczy elektron walencyjny, który łatwo jest oddzielany, prowadząc do powstania kationu (niska energia wiązania elektronu). W konsekwencji metaliczny lit jest dobrym przewodnikiem ciepła i elektryczności, a także jest wysoce reaktywny, chociaż najmniej spośród litowców. Niższa od pozostałych litowców reaktywność chemiczna wynika z małej odległości między jądrem atomu a elektronem walencyjnym (mały promień atomu) (pozostałe dwa elektrony są na orbitalu 1s i mają znacznie niższą energię, przez co nie uczestniczą w tworzeniu wiązań chemicznych).\n\nLit metaliczny jest tak miękki, że można go kroić nożem. Po przecięciu ma srebrzysto-biały kolor, który szybko szarzeje wskutek utleniania (tworzą się tlenki, a w obecności wilgotnego powietrza także wodorotlenki i tlenowodorotlenki). Mimo że lit charakteryzuje się jedną z najniższych temperatur topnienia spośród metali (), ma najwyższą temperaturę topnienia i wrzenia ze wszystkich litowców.\n\nJest najlżejszym metalem w układzie okresowym, w przybliżeniu 0,534 g/cm³. Unosi się na powierzchni wody, a nawet nafty, podobnie jak sód i potas. Kołek z litu będzie miał podobną wagę jak kołek zrobiony ze średniej twardości drewna, np. sosny. Lit unosi się na wodzie, lecz wchodzi z nią w gwałtowną reakcję.\n\nLit jest najlżejszym pierwiastkiem (o najmniejszej gęstości), który w temperaturze pokojowej nie jest gazem. Drugim w kolejności jest potas, którego gęstość jest o 60% większa od gęstości litu (0,862 g/cm³). Ponadto oprócz helu i wodoru, jest najlżejszym pierwiastkiem w stałym i ciekłym stanie skupienia, mając 2/3 gęstości ciekłego azotu (0,808 g/cm³).\n\nWspółczynnik rozszerzalności cieplnej litu jest dwa razy większy od aluminium i prawie cztery razy większy niż żelaza. Jego pojemność cieplna jest najwyższa ze wszystkich pierwiastków stałych. Przy normalnym ciśnieniu lit jest nadprzewodnikiem w temperaturze poniżej 400 μK, przy wyższych temperaturach (powyżej 9 K) staje się nim dla ciśnienia rzędu 20 GPa lub wyższego. W temperaturach poniżej 70 K, lit, podobnie jak sód, ulega przemianie martenzytycznej. W temperaturze 4,2 K przyjmuje romboedryczny układ krystalograficzny (z powtarzalnością co 9 warstw); w wyższych temperaturach układ zmienia się w regularny ściennie centrowany (fcc), a jeszcze wyższych w układ regularny przestrzennie centrowany (bcc). W temperaturze ciekłego helu (4 K) struktura romboedryczna występuje najczęściej. Pod wysokim ciśnieniem zaobserwowano wiele form alotropowych litu.\n\nCharakterystyka \nLit łatwo reaguje z wodą, lecz zauważalnie mniej żywiołowo niż pozostałe litowce. W reakcji tej wydziela się wodór i powstaje wodny roztwór wodorotlenku litu. Wodorotlenek litu jest słabszą zasadą niż wodorotlenek sodu. Z powodu łatwości reakcji z wodą (także z wilgocią z powietrza), lit jest zwykle przechowywany pod warstwą węglowodorów, najczęściej parafiny. Chociaż cięższe litowce mogą być przechowywane w gęstszych substancjach (np. w olejach mineralnych), lit nie jest wystarczająco gęsty, by się w nich w pełni zanurzyć. W wilgotnym powietrzu gwałtownie ciemnieje w wyniku pokrycia powierzchni czarnym wodorotlenkiem litu (LiOH i ), azotkiem litu () i węglanem litu (), który tworzy się we wtórnych reakcjach LiOH i dwutlenku węgla ().\n\nZwiązki litu zabarwiają płomień na intensywny karminowy (czerwono-wiśniowy) kolor, natomiast gdy są palne, płomień staje się oślepiająco biały. Lit może się zapalić w atmosferze tlenu gdy zostanie wystawiony na działanie wody lub pary wodnej. Lit jest palny i jest potencjalnie wybuchowy w przypadku wystawienia na działanie powietrza a zwłaszcza wody. Reakcja litu z wodą w temperaturze pokojowej jest intensywna, ale nie gwałtowna a wodór wytworzony w jej wyniku samoczynnie nie powinien się zapalić (póki woda lub jej para nie przegrzeje się miejscowo do temperatury zapłonu wodoru). Jak w przypadku wszystkich litowców, pożar litu jest wyjątkowo trudny do ugaszenia i wymaga do tego użycia gaśnic proszkowych (grupy D). Lit jest jedynym metalem, który reaguje z azotem w warunkach normalnych."}
{"id": "plwiki:3304:Legnica", "text": "Legnica (do 1946 roku: Lignica, , ) – miasto na prawach powiatu w Polsce, w środkowej części województwa dolnośląskiego, w większości na Równinie Legnickiej, położone nad rzekami: Kaczawą (lewy dopływ Odry) i wpadającą do niej Czarną Wodą. Stanowi najdalej wysunięty na południe i największy ośrodek miejski Legnicko-Głogowskiego Okręgu Miedziowego.\n\nLegnica uzyskała lokację miejską przed 1252 rokiem. W latach 1809–1945 Legnica była stolicą rejencji legnickiej w pruskiej prowincji Śląsk. Od 1 czerwca 1975 r. do 31 grudnia 1998 miasto było stolicą województwa legnickiego. Od 1992 r. stolica diecezji legnickiej Kościoła rzymskokatolickiego. Od 1999 roku siedziba władz ziemskiego powiatu legnickiego.\n\nWedług danych GUS z 1 stycznia 2023 r., Legnica liczyła 93 040 mieszkańców i była 3. co do wielkości (po Wrocławiu i Wałbrzychu) miastem w województwie. Według danych z 2023 r. Legnica ma obszar 56,29 km² (78. miejsce w kraju). Gęstość zaludnienia wynosi 1652,9 osób/1 km² (9. miejsce w województwie).\n\nLegnica stanowi ośrodek LGOM, znajdują się w niej zakłady należące do KGHM Polska Miedź, Legnicka Specjalna Strefa Ekonomiczna oraz Legnicki Park Technologiczny.\n\nLegnica jest członkiem Związku Miast Polskich.\n\nWarunki naturalne\n\nPołożenie \nPod względem podziału Polski na jednostki fizycznogeograficzne i geomorfologiczne Legnica położona jest w obrębie Niziny Śląsko-Łużyckiej.\n\nWedług szczegółowego podziału na mezoregiony i mikroregiony, 85% powierzchni miasta znajduje się na Równinie Legnickiej. 13,5% południowo-zachodniej części miasta leży na Wysoczyźnie Chojnowskiej, a 1,5% na Wysoczyźnie Lubińskiej.\n\nKlimat \nKlimat Legnicy zaliczany jest do najcieplejszych w kraju – ze średnią roczną temperaturą ponad +8,5 °C i średnią roczną sumą opadów 515 mm. Cieplejszy klimat i dłuższy okres wegetacyjny, który trwa przez ok. 225 dni w roku i należy do najdłuższych w kraju, co ma korzystny wpływ na środowisko – przez to okres zielony trwa w Legnicy dłużej niż w innych regionach kraju.\n\nRzeki i zbiorniki wodne \n\nPrzez Legnicę przepływają 3 rzeki: Kaczawa, Czarna Woda i Wierzbiak oraz trzy mniejsze, biorące swoje źródła nieopodal granic miasta potoki: Kopanina, Pawłówka i Lubiatówka.\n\nW obrębie Legnicy znajduje się kilka zbiorników wodnych, pełniących funkcje retencyjne (sztuczny zalew na Czarnej Wodzie – Kąpielisko Północne – w północnej części miasta, zbiornik wodny na Pawłówce Huty Miedzi „Legnica” na terenach dawnej wsi Białka), bądź będące ostoją dzikich ptaków, płazów oraz roślinności wodnej (glinianki w Lasku Złotoryjskim, w rejonie Pawic, rozlewisko Pawłówki w pobliżu linii kolejowej w kierunku Zgorzelca). Na terenach pomiędzy obwodnicą zachodnią miasta, Czarną Wodą, a Kąpieliskiem Północnym rozciągają się bagniste tereny zalewowe.\n\nZieleń \nZorganizowane tereny zielone zajmują 610 ha, co stanowi ok. 11% całkowitej powierzchni miasta. 50 ha to założony około 1840 r. Park Miejski (stara część – 35 ha), kolejne 50 ha – Lasek Złotoryjski (część parkowa), 45 ha to XIX-wieczny cmentarz komunalny, a ok. 16,3 ha – kompleks Parku Gdańskiego z Kąpieliskiem Północnym. 179 ha zajmują ogrody działkowe, a pozostałą – część zieleń osiedlowa, skwery itp.\n\nDwukrotnie większą powierzchnię od zieleni zorganizowanej zajmują lasy znajdujące się w granicach Legnicy, tj. las ochronny huty (przedłużenie Lasku Złotoryjskiego) oraz Las Pawicki.\n\nNazwa \n\nNazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od staropolskiej nazwy Łęg oznaczającej łąkę łęgową, czyli miejsca okresowo wilgotnego i podmokłego, obszaru zalewowego lub rozlewiska. Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia dwie nazwy miejscowości zanotowane w dokumencie z 1146 roku Legnicz oraz L’gniza podając ich znaczenie „Sumpfplatz”, czyli „Bagniste miejsce”\n\nW spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym księcia Bolesława Rogatki z 1242 roku miasto wymienione jest pod nazwą Legnic we fragmencie dotyczącym kasztelana legnickiego Lasoty – Lassota, castellano in Legnic. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym wydanym we Wrocławiu w 1290 roku, który sygnował książę śląski Henryk V Brzuchaty miejscowość wymieniona jest w staropolskiej wersji Legnicz. W kolejnym dokumencie tego księcia wydanym w Legnicy w 1293 roku miasto wymienione jest dwukrotnie jako Lignicz. Nazwę miejscowości w formie „Legnica” oraz Legnicz wymienia spisany ok. 1300 roku średniowieczny łaciński utwór opisujący żywot świętej Jadwigi Vita Sanctae Hedwigis.\n\nW roku 1268 słynny naukowiec Witelo napisał po łacinie w swoim dziele naukowym Perspektywy „Lignitz castrum Poloniae” („Legnica gród Polski”). W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) miejscowość wymieniona jest jako Legnice oraz Legnitz. Księga wymienia również wsie, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto stając się jego częściami lub dzielnicami: Przybków jako Pribzlowitz. W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Legnicz. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Lignicium.\n\nW 1750 roku polska nazwa „Lignica” wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska. Nazwę Lignica w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa.\n\nW 1896 roku nazwy Legnica oraz Liegnitz wspomniane są przez śląskiego pisarza Konstantego Damrota. Wymienia on również starsze nazwy z łacińskich dokumentów Legnicz, Legnich i Ligentze. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany na przełomie XIX i XX wieku notuje nazwę miasta pod polską nazwą Lignica oraz niemiecką Liegnitz. Obecną nazwę oficjalnie nadano 7 maja 1946.\n\nHistoria\n\nCzasy najdawniejsze i dotyczące ich przypuszczenia \nW czasach rzymskich na terenie obecnego miasta według wskazań starożytnych istniała miejscowość znana jako Lugidunum – analizy uznają ją za ważny ośrodek dla starożytnej konfedarcji Lugiów. Jej umiejscowienie zostało odwzorowane na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142–147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta jest dzisiejszą Legnicą, informuje skorowidz nazw historycznych Orbis Latinus oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska. Inne źródła jednak są podstawą hipotez identyfikujących Lugidunum jako Głogów"}
{"id": "plwiki:3325:LZ77", "text": "Lempel-Ziv 77, skracane zwykle do LZ77 (algorytm LZ77) – metoda strumieniowej słownikowej kompresji danych. Metoda LZ77 wykorzystuje fakt, że w danych powtarzają się ciągi bajtów (np. w tekstach naturalnych będą to słowa, frazy lub całe zdania) – kompresja polega na zastępowaniu powtórzonych ciągów o wiele krótszymi liczbami wskazującymi, kiedy wcześniej wystąpił ciąg i z ilu bajtów się składał; z punktu widzenia człowieka jest to informacja postaci „taki sam ciąg o długości 15 znaków wystąpił 213 znaków wcześniej”.\n\nAlgorytm LZ77 jest wolny od wszelkich patentów, co w dużej mierze przyczyniło się do jego popularności i szerokiego rozpowszechnienia. Doczekał się wielu ulepszeń i modyfikacji, dających lepsze współczynniki kompresji albo dużą szybkość działania. Na LZ77 opiera się m.in. algorytm deflate, używany jest również w formatach ZIP, gzip, ARJ, RAR, PKZIP, a także PNG.\n\nAlgorytm został opracowany w 1977 przez Abrahama Lempela i Ja’akowa Ziwa i opisany w artykule A universal algorithm for sequential data compression opublikowanym w IEEE Transactions on Information Theory (s. 8–19). Rok później autorzy opublikowali ulepszoną wersję metody, znaną pod nazwą LZ78.\n\nOrganizacja IEEE uznała algorytm Lempel-Ziv za kamień milowy w rozwoju elektroniki i informatyki.\n\nZasada działania \nW LZ77 zapamiętywana jest w słowniku pewna liczba ostatnio kodowanych danych – przeciętnie kilka do kilkudziesięciu kilobajtów. Jeśli jakiś ciąg powtórzy się, to zostanie zastąpiony przez liczby określające jego pozycję w słowniku oraz długość ciągu; do zapamiętania tych dwóch liczb trzeba przeznaczyć zazwyczaj o wiele mniej bitów niż do zapamiętania zastępowanego ciągu.\n\nMetoda LZ77 zakłada, że ciągi powtarzają się w miarę często, tzn. na tyle często, żeby wcześniejsze wystąpienia można było zlokalizować w słowniku – ciągi powtarzające się zbyt rzadko nie są brane pod uwagę. Wady tej pozbawiona jest metoda LZ78, w której – przynajmniej teoretycznie – słownik rozszerza się w nieskończoność.\n\nBardzo dużą zaletą kodowania LZ77 (a także innych metod słownikowych z rodziny LZ, tj. LZSS, LZ78, LZW itp.) jest to, że słownika nie trzeba zapamiętywać i przesyłać wraz z komunikatem – zawartość słownika będzie na bieżąco odtwarzana przez dekoder.\n\nAlgorytm kompresji jest bardziej złożony i trudniejszy w realizacji niż algorytm dekompresji. W metodzie LZ77 można wpływać na prędkość kompresji oraz zapotrzebowania pamięciowe, regulując parametry kodera (rozmiar słownika i bufora kodowania).\n\nAlgorytm kompresji \nMetoda LZ77 korzysta z bufora (okna), który logicznie podzielony jest na dwie części:\n bufor słownikowy (słownik), przechowujący  ostatnio przetwarzanych symboli (sufiks);\n bufor wejściowy (lub bufor kodowania), przechowujący  symboli do zakodowania.\nBufor słownikowy obejmuje indeksy  bufor wejściowy \n\nRozmiary  i  mogą być dowolne, w praktyce dobiera się je tak, aby były całkowitą potęgą dwójki, dzięki czemu w pełni wykorzystywane są słowa bitowe przeznaczone do ich zapamiętania. Rozmiar bufora słownikowego wynosi w praktyce kilka-kilkadziesiąt kilobajtów, bufor kodowania jest dużo mniejszy. Na przykład w programie gzip słownik ma 32 kB, bufor kodowania natomiast 258 bajtów.\n\nAlgorytm przebiega następująco:\n Bufor słownikowy jest wypełniany pierwszym symbolem wejściowym i ten symbol jest zapisywany na wyjście.\n Do bufora wejściowego wstawiane jest  pierwszych symboli wejściowych.\n Dopóki w buforze wejściowym są jakieś dane:\n W obrębie bufora słownikowego wyszukiwany jest najdłuższy podciąg równy początkowi bufora wejściowego (najdłuższy prefiks bufora kodowania). Wynikiem wyszukiwania jest indeks  początku wyszukanego podciągu oraz jego długość  ograniczona z góry przez  Część podciągu może być wspólna z buforem wejściowym!Jeśli podciągu nie uda się znaleźć, to  może mieć dowolną wartość, natomiast \n Na wyjście wyprowadzana jest trójka (  symbol  z bufora wejściowego następujący po dopasowanym podciągu).\n Okno (bufor słownikowy + bufor wejściowy) przesuwane jest w lewo o  pozycji i na koniec bufora dopisywane jest tyleż kolejnych symboli wejściowych (o ile jeszcze są jakieś).\n\nStopień kompresji LZ77 w dużej mierze zależy od długości słownika oraz długości bufora wejściowego (bufora kodowania). Programy wykorzystujące tę metodę mają zwykle możliwość ustalania rozmiaru słownika, istnieją również programy dynamicznie zmieniające rozmiar słownika.\n\nPrędkość kompresji natomiast jest uzależniona głównie od efektywności procedury wyszukującej najdłuższy prefiks. Używane są tutaj różne rozwiązania. Np. w programie gzip używa się tablicy haszującej adresowanej pierwszymi trzema literami z bufora kodowania. Stosowane są również zwykłe tablice, a do lokalizacji prefiksu używa się algorytmów wyszukiwania wzorca, np. algorytmu Karpa-Rabina.\n\nJeśli słownik jest realizowany jako tablica, to aby uniknąć fizycznego, czasochłonnego przesuwania danych w oknie (punkt 3. algorytmu), używa się buforów cyklicznych.\n\nPrzykładowy krok algorytmu \n1. Wyszukanie najdłuższego podciągu równego początkowi bufora wejściowego (tutaj: aac).\n           słownik               |  bufor wejściowy  | nieprzetworzone symbole\n   0   1   2   3   4   5   6   7 | 0   1   2   3   4 |\n +---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+-----\n | a | a |  |  |  | c | a | b |  |  |  |  | a | c | a | b | a | c | ...\n +---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+-----\n |                      okno                         |\n\n2. Wynik wyszukiwania:\n P = 2 (pozycja w słowniku)\n C = 3 (długość podciągu)\n S =  (symbol z bufora wejściowego następujący po dopasowanym podciągu)\n\n3. Przesunięcie bufora o  pozycji, dopisanie do bufora wejściowego nieprzetworzonych symboli.\n           słownik               |  bufor wejściowy  | nieprzetworzone symbole\n   0   1   2   3   4   5   6   7 | 0   1   2   3   4 |\n +---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---------------------\n |  | c | a | b |  |  |  |  | a | c | a | b | a | c | ...\n +---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---+---------------------\n\nPrzykład\n\nAlgorytm dekompresji \nDekompresja danych w metodzie LZ77 jest o wiele prostsza i szybsza niż kompresja. Do zdekodowania wymagane jest istnienie bufora (okna) o dokładnie takich samych parametrach jak przy kodowaniu – bufor podzielony jest na część słownikową obejmującą  pierwszych pozycji i bufor wyjściowy zajmujący  kolejnych pozycji.\n\nDekodowanie przebiega następująco:\n Bufor słownikowy jest wypełniany początkowym symbolem\n Dla wszystkich trójek () wykonuj:\n Skopiuj z bufora słownikowego do bufora wyjściowego symbole z zakresu \n Doklej na koniec bufora wyjściowego symbol \n Na wyjście wyprowadź  początkowych symboli z bufora wyjściowego.\n Przesuń zawartość bufora o  pozycji w lewo."}
{"id": "plwiki:3338:Liczby całkowite", "text": "Liczby całkowite – liczby naturalne  oraz liczby przeciwne do nich  a także liczba zero. Są uogólnieniem zbioru liczb naturalnych na zbiór, w którym wykonalne jest odejmowanie. Uogólnieniem liczb całkowitych są liczby wymierne.\n\nZbiór liczb całkowitych oznaczamy w matematyce symbolem  (od niem. Zahlen – liczby). W Polsce w większości szkół podstawowych i średnich, w celu ułatwienia skojarzenia z polską nazwą, stosuje się symbol  przy czym MEN zaleca używanie oznaczenia .\n\nDefinicja formalna \nZbiór liczb całkowitych można zdefiniować jako zbiór klas abstrakcji zbioru  relacji równoważności\n \n\nIntuicyjnie  reprezentuje różnicę \n\nNiech  oznacza klasę abstrakcji, której reprezentantem jest  Wówczas dodawanie i mnożenie w zbiorze  definiuje się jako:\n \n \n\nTak zdefiniowana struktura jest pierścieniem całkowitym, tj. pierścieniem przemiennym z jedynką bez dzielników zera.\n\nZerem tego pierścienia jest  elementem przeciwnym do  jest element  Jedynką jest \n\nPodzbiór elementów postaci  jest izomorficzny z \n\nPonieważ  oraz  elementem przeciwnym do  więc\n \n\nOstatnia zależność potwierdza wyżej wspomnianą intuicję.\n\nLiczby  dla których  nazywamy liczbami całkowitymi dodatnimi;\nliczby  dla których  nazywamy liczbami całkowitymi ujemnymi.\n\nLiczność \nZbiór liczb całkowitych  jest równoliczny ze zbiorem liczb naturalnych  gdyż istnieje funkcja wzajemnie jednoznaczna  przypisująca każdej liczbie całkowitej dokładnie jedną liczbę naturalną. Np.:\n\nZobacz też \n\n aksjomaty i konstrukcje liczb\n liczba, liczby całkowite (zapis komputerowy)\n równanie diofantyczne\n\nPrzypisy \n\nLiczby\nAlgebraiczna teoria liczb\nRodzaje pierścieni\nTeoria grup abelowych\nPrzykłady grup"}
{"id": "plwiki:3357:Ligand (chemia)", "text": "Ligand, addend – atom, cząsteczka lub anion w związkach kompleksowych, który jest przyłączony bezpośrednio do atomu centralnego lub kationu centralnego, zwanego centrum koordynacji albo rdzeniem kompleksu. Pojęcie ligandu (jak również atomu centralnego) nie jest jednoznaczne i w wielu przypadkach jest kwestią umowną. W chemii organicznej określenie ligand jest stosowane wymiennie z określeniem podstawnik.\n\nElementem łączącym addend z atomem lub kationem centralnym jest, należący do addendu, tzw. atom ligandowy (czasem grupa atomów), który zawiera wolną parę elektronową, wbudowującą się w wolne orbitale rdzenia, lub zapełnione orbitale π, zachowujące się w ten sam sposób. W bardzo rzadkich przypadkach połączenie może odbywać się poprzez wolny orbital nakładający się na zajęte orbitale atomu centralnego. Atomem ligandowym może być atom pierwiastka silnie elektroujemnego (np. tlenu, azotu) lub pierwiastka niezbyt elektroujemnego – na przykład atom (lub grupa atomów) węgla, przez który z definicji przyłączają się wszystkie ligandy metaloorganiczne. Grupami donorowymi mogą być cząsteczki elektrycznie obojętne (np. NH3, H2O, CO, niektóre związki organiczne) lub aniony (OH-, SO42-, F-, Cl-). Bardzo złożone związki kompleksowe metali mogą zawierać nawet do 18 różnych ligandów.\n\nW chemii związków kompleksowych i metaloorganicznych używa się specjalnych 2–6-literowych skrótów i greckich liter dla wygodnego opisu tych związków (oznaczenia te pisze się małymi literami). Skróty ligandów zostały zaaprobowane przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) i stanowią część oficjalnej terminologii chemicznej.\nLitery greckie:\n\n η – hapcyjność, gdzie liczba w górnym indeksie po tej literze oznacza liczbę atomów, którymi ligand łączy się z atomem centralnym\n µ – oznacza ligand mostkujący, tzn. łączący dwa lub więcej atomów centrum koordynacyjnego – liczba w górnym indeksie po tej literze oznacza liczbę atomów metalu, które wiąże z sobą ligand mostkujący.\n\nPrzykładowe skróty ligandów:\n L – dowolny ligand\n acac – acetyloacetonian (czyli 2,4-pentanodionian)\n ac – acetyl\n bpy – 2,2'-bipirydyl (2,2'-bipirydyna)\n benz – benzyl\n cy – cykloheksyl\n cp – cyklopentadienyl\n dmpe – dimetylofosfinoetan\n py – pirydyna\n dvtmds – diwinylotetrametylodisiloksyl\n\nPrzykłady skróconej notacji związków kompleksowych:\n [Ni(acac)2] – bis(acetyloacetoniano)nikiel(II)\n [Fe(η5-cp)2] lub [Fecp2] – ferrocen, czyli bis(cyklopentadienylo)żelazo.\n [Pt2µ²-(dvtmds)2-η-(dvtmds)] – katalizator Karstedta, czyli związek zawierający dwa atomy platyny i 3 cząsteczki diwinylotetrametylodisiloksanu (dvtmds), przy czym do atomów platyny przyłączone są po dwa ligandy diwinylotetrametylodisiloksanowe, a trzeci addend diwinylotetrametylodisiloksanowy łączy oba atomy platyny.\n\nBibliografia \n\nChemia koordynacyjna\nChemia metaloorganiczna"}
{"id": "plwiki:3430:Lista jednoliterowych skrótów i symboli", "text": "Alfabet łaciński \nA\n amper – jednostka natężenia prądu w układzie SI\n oznaczenie stałej A (Apéry'ego) – wartości funkcji dzeta Riemanna dla argumentu 3\n zbiór liczb algebraicznych, często oznaczany pogrubioną literą 𝔸\n skrót chemiczny alaniny – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Austrii zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n\na\n nazwa dźwięku a w muzyce\n często stosowane oznaczenia na przyspieszenie, wielkość fizyczną\n atto – przedrostek SI oznaczający jedną trylionową (z duń. „atten”)\n często stosowane oznaczenie na długość boku wielokąta\n ar – jednostka powierzchni spoza układu SI\n\nÅ\n angstrem – jednostka długości spoza układu SI\n\nB\n bel – jednostka miary wielkości ilorazowych\n symbol boru, pierwiastka chemicznego\n symbol koloru niebieskiego, jednej z barw modelu RGB (z ang. „blue”)\n nazwa języka programowania B\n często stosowane oznaczenie na indukcję pola magnetycznego, wielkość fizyczną\n często stosowane oznaczenie na susceptancję, wielkość fizyczną\n oznaczenie fizyczne na mezon B, cząstkę złożoną\n skrót chemiczny oznaczający „asparagina lub kwas asparaginowy” – wystąpienie jednego lub drugiego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Belgii zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n oznaczenie Wielomianów Bernsteina (od pierwszej litery transkrypcji nazwiska ich pomysłodawcy – Siergieja Bernsteina), rzadziej oznaczane literą „Б”\n\nb\n nazwa dźwięku b w muzyce\n oznaczenie stałej b – stałej przesunięć Wiena\n oznaczenie fizyczne na kwark spodni (z ang. „bottom”), cząstkę elementarną\n barn – jednostka powierzchni spoza układu SI, wyrażano w nich wielkość przekroju czynnego\n\nC\n nazwa języka programowania C\n symbol koloru cyjanowego, jednej z barw modelu CMYK\n kulomb – jednostka pochodna układu SI, w której mierzy się ładunek elektryczny\n symbol węgla, pierwiastka chemicznego (z łac. „carbo”)\n zbiór liczb zespolonych (z łac. „complex”), często oznaczany pogrubioną literą ℂ\n oznaczenie skali Celsjusza, popularnej skali termometrycznej\n skrót chemiczny cysteiny – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Kuby zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n\nc\n nazwa dźwięku c w muzyce\n oznaczenie stałej c – prędkości światła w próżni (z łac. „celeritas”)\n liczba kardynalna oznaczająca moc zbioru liczb rzeczywistych (z łac. continuum), często oznaczana frakturą 𝔠\n centy – przedrostek SI oznaczający jedną setną (z łac. „centum”)\n oznaczenie fizyczne na kwark powabny (z ang. „charm”), cząstkę elementarną\n skrót łacińskiego wyrazu „circa” (około) stawiany przy przybliżonej dacie\n\nD\n symbol deuteru – stabilnego izotopu wodoru, na którego jądro składają się dwa nukleony\n często stosowane oznaczenie na dziedzinę funkcji\n dawny symbol dioptrii – jednostki zdolności skupiającej spoza układu SI\n stosowane w terminologii wojskowej oznaczenie dnia D – dnia rozpoczęcia działań\n oznaczenie fizyczne na mezon D, cząstkę złożoną\n oznaczenie skali Delisle’a, rzadko używanej skali termometrycznej\n nazwa języka programowania D\n wariantywny skrót od Deutsch-Verzeichnis – kompletnego katalogu dzieł F. Schuberta (częściej oznaczany jako „DV”)\n często stosowane oznaczenie na wymiar przestrzeni liniowej (z łac. „dimensione”)\n skrót chemiczny kwasu asparaginowego – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Niemiec zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n\nd\n nazwa dźwięku d w muzyce\n często stosowane oznaczenie na gęstość, wielkość fizyczną (z łac. „densitas”)\n decy – przedrostek SI oznaczający jedną dziesiątą (z łac. „decimus”)\n oznaczenie fizyczne na kwark dolny (z ang. „down”), cząstkę elementarną\n często stosowane oznaczenie na długość średnicy okręgu lub koła, czy też ogólnie hipersfery lub hiperkuli (z gr. „διάμετρος”)\n doba – jednostka czasu spoza układu SI\n\nE\n eksa – przedrostek SI oznaczający trylion (z gr. „ἑξά”)\n często stosowane oznaczenie na energię, wielkość fizyczną (z stgr. „ἐνέργεια”)\n często stosowane oznaczenie na natężenie pola elektrycznego, wielkość fizyczną\n symbol izomeru w formie trans (z niem. „entgegen”)\n wartość oczekiwana w rachunku prawdopodobieństwa, często oznaczana pogrubioną literą 𝔼\n skrót chemiczny kwasu glutaminowego – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Hiszpanii zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n\ne\n nazwa dźwięku e w muzyce\n oznaczenie stałej e – podstawy logarytmu naturalnego\n oznaczenie stałej e – ładunku elektrycznego protonu\n oznaczenie fizyczne na elektron, cząstkę elementarną\n często stosowane oznaczenie na jednostkę urojoną w wielowymiarowych algebrach nad ciałem liczb rzeczywistych\n często stosowane oznaczenie na wersor (wektor jednostkowy, unormowany) w algebrze liniowej\n\nF\n farad – jednostka pochodna układu SI, w której mierzy się pojemność elektryczną\n symbol fluoru, pierwiastka chemicznego\n oznaczenie stałej F – stałej Faradaya\n często stosowane oznaczenie na siłę, wielkość fizyczną (z ang. „force” siła, z łac. „fortis” mocny)\n oznaczenie skali Fahrenheita, popularnej skali termometrycznej\n wariantywny skrót od Fanna-Verzeichnis – kompletnego katalogu dzieł A. Vivaldiego (częściej oznaczany jako „FV”)\n skrót chemiczny fenyloalaniny – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Francji zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n\nf\n nazwa dźwięku f w muzyce\n femto – przedrostek SI oznaczający jedną biliardową (z duń. „femten”)\n często stosowane oznaczenie na funkcję\n często stosowane oznaczenie na częstotliwość, wielkość fizyczną\n\nG\n oznaczenie stałej G – stałej grawitacji\n symbol koloru zielonego jednej z barw modelu RGB (z ang. „green”)\n giga – przedrostek SI oznaczający miliard (z gr. „γίγας”)\n oznaczenie stałej G – liczby Grahama\n często stosowane oznaczenie na konduktancję (przewodność elektryczną), wielkość fizyczną\n skrót chemiczny glicyny – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Gabonu zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949\n\ng\n nazwa dźwięku g w muzyce\n często stosowane oznaczenie na przyspieszenie grawitacyjne planety\n często stosowane oznaczenie na funkcję\n gram – jednostka masy spoza układu SI\n\nH\n henr – jednostka pochodna układu SI, w której mierzy się indukcyjność i przewodność magnetyczną\n symbol wodoru, pierwiastka chemicznego (z gr. „ὕδρω γενῆς”)\n zbiór kwaternionów (od nazwiska pomysłodawcy – W. R. Hamiltona), często oznaczany pogrubioną literą ℍ\n oznaczenie fizyczne na bozon Higgsa (higgson), cząstkę elementarną\n często stosowane oznaczenie na natężenie pola magnetycznego, wielkość fizyczną\n oznaczenie stałej H – stałej Hubble’a\n skrót chemiczny histydyny – jednego z dwudziestu standardowych aminokwasów białkowych\n kod samochodowy Węgier zatwierdzony przez ONZ na mocy konwencji z roku 1949"}
{"id": "plwiki:3433:Li", "text": "Li – symbol litu\n Li – w matematyce – reszta logarytmu całkowego\n Li (pisane także Lee) – chińskie nazwisko\n Li – smok morza z mitologii chińskiej\n Li – chińska jednostka odległości równa obecnie 500 m\n Li – jedna z 56 mniejszości narodowych w ChRL\n Li – brązowe naczynie używane w starożytnych Chinach\n LI – Osłabienie mechanizmu utajonego hamowania (medycyna)\n Li (noumen) – termin chińskiej buddyjskiej szkoły huayanzong\n .li – domena internetowa Liechtensteinu"}
{"id": "plwiki:3494:Lumen", "text": "Lumen (lm) – jednostka miary strumienia świetlnego w układzie SI (jednostka pochodna układu SI).\n 1 lm = 1 cd·sr\n\nJest to strumień świetlny wysłany w jednostkowy kąt bryłowy (czyli mierzący jeden steradian) przez izotropowe punktowe źródło światła o światłości jednej kandeli umieszczone w wierzchołku tego kąta.\n\nAby przeliczyć lumeny na waty dla danego źródła można wykorzystać znajomość wartości jego skuteczności świetlnej.\n\nZobacz też \n luks\n natężenie oświetlenia\n\nPrzypisy \n\nFotometria\nJednostki pochodne SI"}
{"id": "plwiki:3509:Logika matematyczna", "text": "Logika matematyczna – dział matematyki, który wyodrębnił się jako samodzielna dziedzina na przełomie XIX i XX wieku, wraz z dążeniem do dogłębnego zbadania podstaw matematyki. Koncentruje się ona na analizowaniu zasad rozumowania oraz pojęć z nim związanych z wykorzystaniem sformalizowanych oraz uściślonych metod i narzędzi matematyki.\n\nW początkowym okresie rozwoju tego działu używano też nazwy logika symboliczna (w celu odróżnienia od logiki filozoficznej). Nazwa logika matematyczna została użyta po raz pierwszy przez włoskiego matematyka Giuseppe Peana.\n\nRys historyczny \nKorzenie logiki matematycznej tkwią w badaniach Gottfrieda Leibniza, ale jej burzliwy rozwój zaczął się w pierwszej połowie XIX wieku w wyniku prac George'a Boole'a i Augusta De Morgana nad algebraizacją logiki. Niektóre z ważniejszych wydarzeń w historii logiki matematycznej:\n 1879: Gottlob Frege rozwija formalny rachunek logiczny bliski dzisiejszej logice drugiego rzędu.\n Lata 70. XIX wieku: niemiecki matematyk Georg Cantor rozwija podstawy współczesnej teorii mnogości.\n 1892–1908: Peano publikuje wielotomowy formalny wykład matematyki Formulario mathematico. Część dotycząca logiki matematycznej miała duży wpływ na późniejsze prace.\n 1899: David Hilbert podaje pierwsze, formalnie poprawne, aksjomatyczne ujęcie geometrii klasycznej, właściwie ją formalizując i podając 21 aksjomatów.\n 1908: Ernst Zermelo przedstawia pierwszą próbę aksjomatyzacji teorii mnogości. Lista aksjomatów zaproponowana przez Zermela została niezależnie poprawiona przez Thoralfa Skolema i Abrahama Fraenkla około roku 1922. Dzisiaj aksjomaty te, znane jako aksjomaty Zermela-Fraenkla, są powszechnie akceptowaną podstawą teorii mnogości i całej matematyki.\n 1910–1913: Bertrand Russell i Alfred North Whitehead pracują nad formalizacją matematyki i logiki zawierając swoje wyniki w trzytomowej monografii Principia mathematica.\n 1929: austriacki matematyk Kurt Gödel dowodzi w swojej rozprawie doktorskiej, że każda niesprzeczna teoria pierwszego rzędu ma model (twierdzenie Gödla o zupełności).\n 1931: Gödel publikuje sławne dwa twierdzenia o niezupełności.\n 1933: Alfred Tarski publikuje sławną pracę o niedefiniowalności pojęcia prawdy.\n 1936: Alan Turing wprowadza pojęcie maszyny Turinga zaczynając systematyczne badania funkcji obliczalnych i wykazując nierozstrzygalność problemu stopu.\n 1963/64: Paul Cohen wprowadza metodę forsingu.\n\nWspółczesne badania \nZgodnie z klasyfikacją badań naukowych w matematyce prowadzoną przez Amerykańskie Towarzystwo Matematyczne, aktualne badania w logice matematycznej (oznaczonej kodem 03-xx Mathematical logic and foundations) są podzielona na osiem działów. Wśród nich znajdują się:\n 03Bxx Logika ogólna\n 03Cxx Teoria modeli\n 03Dxx Teoria rekursji\n 03Exx Teoria mnogości\n 03Fxx Teoria dowodu\n 03Gxx Logika algebraiczna\n 03Hxx Teoria modeli niestandardowych\n\nJednym z podstawowych źródeł o stanie badań we współczesnej logice matematycznej jest Handbook of Mathematical Logic. Zgodnie z tym źródłem (i jego podziałem na 4 części), można uznać, że teoria dowodu, teoria modeli, teoria rekursji i teoria mnogości są czwórką na którą składają się fundamenty matematyki.\n\nPolscy matematycy \nLogika matematyczna jest jedną z tych dziedzin matematyki, w których wkład polskich matematyków był i jest bardzo istotny. Matematycy związani zarówno z warszawską szkołą matematyczną jak i z lwowską szkołą matematyczną byli zainteresowani problemami w szeroko rozumianej logice matematycznej, choć często zainteresowania te były motywowane ich pracami w topologii czy też analizie funkcjonalnej. Między innymi dlatego pierwsze wyspecjalizowane czasopismo matematyczne na świecie, założone w Polsce Fundamenta Mathematicae, było poświęcone właśnie podstawom matematyki, logice matematycznej i związanym z nimi dziedzinom: topologii, analizy rzeczywistej i teorii miary.\n\nTradycje te są kontynuowane współcześnie przez wielu polskich matematyków pracujących w kraju jak i poza jego granicami. Wśród polskich matematyków powszechnie uznanych za wybitnych, ważny wkład w rozwój logiki matematycznej mieli:\n Stefan Banach (1892–1945),\n Zygmunt Janiszewski (1888–1920),\n Bronisław Knaster (1893–1980),\n Kazimierz Kuratowski (1896–1980),\n Stanisław Leśniewski (1886–1939),\n Jan Łukasiewicz (1878–1956),\n Jerzy Łoś (1920–1998),\n Edward Marczewski (1907–1976),\n Stanisław Mazur (1905–1981),\n Andrzej Mostowski (1913–1975),\n Otton Nikodym (1887–1974),\n Helena Rasiowa (1917–1994),\n Wacław Sierpiński (1882–1969),\n Roman Sikorski (1920–1983),\n Alfred Tarski (1901–1983),\n Stanisław Ulam (1909–1984).\n\nZobacz też \n\n logika\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Logika i teoria mnogości (materiały dydaktyczne MIMUW)\n Logika dla informatyków (materiały dydaktyczne MIMUW na studia informatyczne II stopnia)\n Logika dla informatyków (skrypt prof. Leszka Pacholskiego z UWr)\n Polskie piśmiennictwo z zakresu logiki matematycznej dostępne w Sieci (Katalog HINT)"}
{"id": "plwiki:3516:Gwiazdozbiór Liska", "text": "Lisek (łac. Vulpecula, dop. Vulpeculae, skrót Vul, inna używana nazwa Lis) – niezbyt jasny, 55. co do wielkości, gwiazdozbiór nieba północnego, wprowadzony w 1687 roku, przez gdańskiego astronoma Jana Heweliusza, opublikowany w 1690 roku, pod pierwotną nazwą Lisek z Gęsią, w pośmiertnie wydanym atlasie Firmamentum Sobiescianum. Znajduje się on wewnątrz formacji „Trójkąta letniego”. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 45. Widoczny w Polsce od wiosny do jesieni.\n\nGwiazdy Liska \n\nLisek jest wykrojony z Drogi Mlecznej w Łabędziu pomiędzy Strzałą a betą Łabędzia. Na granicy Liska i Strzały znajduje się grupa gwiazd, układająca się w kształt haka, widoczna przez małą lunetę, nazywana też gromada Wieszak.\n Najjaśniejszą gwiazdą tej konstelacji jest Alfa Vulpeculae (Anser) o jasności 4,44, czerwony olbrzym odległy od Układu Słonecznego o 295 lat świetlnych. Nazwa tej gwiazdy oznacza po łacinie gęś. Początkowo cały gwiazdozbiór nosił nazwę „Lisek z Gęsią” (łac. Vulpecula cum Ansere) w pośmiertnie wydanym atlasie Firmamentum Sobiescianum. Owa gęś znajdowała się w pysku lisa. Po zmianie nazwy gwiazdozbioru na „Lisek”, gęś pozostała jako nazwa jego najjaśniejszej gwiazdy. Obok niej leży 8 Vul, pomarańczowy olbrzym szóstej wielkości, położony w odległości 484 lat świetlnych. Obie znajdują się w różnych odległościach od Słońca, więc nie są ze sobą związane.\n T Vul to żółto-biały nadolbrzym z grupy cefeid, którego wielkość gwiazdowa zmienia się co 4,4 dnia. Położony w odległości 1700 lat świetlnych od Słońca.\n\nInteresujące obiekty \n asteryzm zwany Gromadą BrocChiego lub Wieszakiem (od kształtu przypominającego wieszak na ubrania). Collinder 399 (Gromada BrocChiego) składa się z 10 gwiazd o jasności od 5 do 7. Jest widoczny przez lornetkę na granicy Liska i Strzały. Sześć gwiazd tworzy niemal prostą linię, rozciągającą się na długości równej trzem średnicom tarczy Księżyca. Z środka drążka  wychodzi zagięty łańcuch czterech gwiazd, tworząc haczyk Wieszaka. Najjaśniejszym składnikiem asteryzmu jest 4 Vul piątej wielkości, znajdujący się w haczyku. Gwiazdy znajdują się w odległości od około 200 do ponad 1000 lat świetlnych, w związku z tym nie tworzą prawdziwej gromady, a tylko zgrupowanie optyczne. \n M27 (NGC 6853, mgławica Hantle lub Mgławica Podwójny Dzwon) – jasna i rozległa mgławica planetarna o jasności 8m i średnicy kątowej 7,5' (1/4 średnicy Księżyca w pełni), odległa o 1250 lat świetlnych. Jej nazwa bierze się z kształtu, widocznego na fotografiach. M27 pobudza do świecenia centralna gwiazda 13m, która przed około 50 tysiącami lat gwałtownie odrzuciła zewnętrzne warstwy swej materii. Obiekt rozszerza się z ogromną prędkością, 27 km/s. Przez lornetkę wygląda jak eliptyczna, nieco zamglona świetlista plamka.\n Gromada otwarta NGC 6940 ma wielkość 6,3 i średnicę kątową niemal połowy Księżyca. Znajduje się w niej około 170 gwiazd. Gromada ma kształt wzdętej litery Y, bo każde z ramion Y jest chmurą iskierek, a nie linią. Centrum gromady znaczy pomarańczowa gwiazda.\n\nW 1967 roku w obrębie tej konstelacji angielscy radioastronomowie odkryli pierwszego pulsara. Jest położony około półtora stopnia na północ od Gromady BrocChiego.\n\nPrzypisy\n\nZobacz też \n\n lista gwiazd w gwiazdozbiorze Liska\n lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach"}
{"id": "plwiki:3518:Gwiazdozbiór Lwa", "text": "Lew (łac. Leo, dop. Leonis, symbol , skrót Leo) – 12. co do wielkości konstelacja będąca jednym z 12 gwiazdozbiorów zodiaku. Słońce wędruje na tle tego gwiazdozbioru od 10 sierpnia do 16 września. W naszych czasach przez gwiazdozbiór Lwa przebiega 35,8° ekliptyki: 2/5 znaku Lwa 4/5 znaku Panny. Liczba gwiazd widoczna nieuzbrojonym okiem: około 70. W Polsce widoczny wiosną.\n\nMity i legendy \n\nKonstelacja wyobraża mitologicznego potwora, ogromnego lwa, nękającego mieszkańców spokojnej okolicy argolidzkiej doliny Nemei, którego skóry nie mogła przebić żadna włócznia. Herkules musiał pokonać go, aby wypełnić jedną ze swych dwunastu prac (zwykle zabicie lwa uważane było za pierwszą, gdyż wskutek niej heros zdobył zbroję z lwiej skóry, która czyniła go niewrażliwym na ciosy). Lew nemejski był zwierzęciem o niezwykłych cechach. Według mitologii żadne ostrze nie było w stanie nawet zadrapać jego skóry. Herkulesowi udało się jednak dokonać tego, co niemożliwe. Początkowo heros wystrzelił w kierunku Lwa nemejskiego grad strzał, połamał na nim maczugę oraz skrzywił miecz. Lwa pokonała dopiero przebiegłość herosa. Po przegranej początkowo przez Herkulesa walce zwierzę wycofało się do jaskini o dwóch wejściach. Bohater zawiesił w jednym końcu sieć, a sam wszedł drugim wejściem. Walka rozgorzała na nowo, Herkules stracił w niej palec, zdołał jednak schwytać Lwa, objął ramieniem jego szyję i udusił zwierzę. Stojąc przed zleceniodawcą dwunastu prac, królem Eurysteuszem, ku zdumieniu wszystkich rozciął skórę Lwa nemejskiego, używając do tego lwiego pazura. Ściągnąwszy skórę lwa, Herkules przyodział się w nią i w tym właśnie stroju bywał często przedstawiany. Najjaśniejsza gwiazda Lwa, Regulus, była w starożytności symbolem Monarchii.\n\nWybrane gwiazdy \n\nW odróżnieniu od wielu innych gwiazdozbiorów, w konturach Lwa naprawdę można wyobrazić sobie sylwetkę zwierzęcia. Głowę lwa reprezentuje skierowany do tyłu znak zapytania, asteryzm zwany Sierpem, złożony z sześciu gwiazd od Epsilon (ε) do Alfa Leonis (α). Wyraźny trójkąt prostokątny jest zadem lwa, a linie gwiazd – nogami wylegującej się bestii. Gwiazda Denebola (β Leo) wyznacza jego ogon. Gromada gwiazd Warkocza Bereniki reprezentuje kosmyk na końcu ogona.\n α Leo (Regulus) ma jasność 1,36m (15 miejsce pod względem jasności wśród gwiazd). W rysunku gwiazdozbioru znajduje się w miejscu lwiego serca. Łacińska nazwa gwiazdy oznacza „małego króla”; Mikołaj Kopernik używał tej nazwy jako jeden z pierwszych, choć nie jest jej autorem. Niebiesko-biała gwiazda ciągu głównego, odległa od nas o 77 lat świetlnych. Przez lornetkę lub mały teleskop można dostrzec jej niezbyt bliskiego towarzysza o jasności obserwowanej 7,7m.\n β Leo (Denebola, co z arabskiego można przetłumaczyć jako „koniec lwiego ogona”), gwiazda położona po drugiej stronie gwiazdozbioru, druga co do jasności. To niebiesko-biała gwiazda położona w odległości 36 lat świetlnych i wielkości gwiazdowej 2,1m.\n CN Leonis (Wolf 359), jedna z najbliższych gwiazd od Układu Słonecznego. Jest to czerwony karzeł odległy o 7,8 lat świetlnych. Jego jasność obserwowana wynosi 13,5m, ale niekiedy zwiększa się o 1m. Znajduje się przy granicy z konstelacją Sekstantu.\n γ Leo (Algieba), trzecia pod względem jasności oznaczająca z arabskiego „czoło”, co może być jednak mylące – Ptolemeusz, którego uznaje się za twórcę obowiązującego do dzisiaj kształtu konstelacji, utożsamiał tę gwiazdę z lwim karkiem. To układ poczwórny gwiazd, gdzie dwiema centralnymi gwiazdami są złotożółte olbrzymy. Pierwsza z nich (składnik A) ma średnicę 23, a druga (składnik B) 10 razy większą od Słońca. Obie oddalone są od siebie o 4,3 sekundy kątowej i obiegają wspólny środek ciężkości w czasie 619 lat. Leżą w odległości 126 lat świetlnych od Słońca. Wokół tego układu znajdują się dwa dodatkowe składniki.\n δ Leo (Zosma), gwiazda o jasności 2,56m. W małym teleskopie układ ten prezentuje się wyjątkowo efektownie.\n ε Leo ma jasność 2,97m i jest żółtym olbrzymem.\n ζ Leo (Adhafera) jest układem wizualnie potrójnym, a więc systemem gwiazd nie związanych ze sobą fizycznie. Tworzy go gwiazda główna i para towarzyszy o jasności 6m.\n ι Leo to gwiazda podwójna o jasności łącznej 4,0m, jej składniki mają jasności 4,1m i 7,0m, obiegają się z okresem 200 lat.\n 83 Lwa to kolejna gwiazda podwójna o składnikach wielkości 6,2 i 7,9m.\n R Leo jest gwiazdą zmienną, należącą do ważnego typu gwiazd zmiennych długookresowych typu Mira Ceti (zwanego tak od gwiazdy ο Ceti w gwiazdozbiorze Wieloryba). Zmienia ona swą jasność od 4,4m do 11,3m z okresem 309,95 dni.\n\nInteresujące obiekty \nOprócz wielu mniej jasnych galaktyk, w gwiazdozbiorze Lwa leżą też następujące galaktyki widoczne przez większe lornetki:\n Triplet Lwa – gromada galaktyk w skład której wchodzą galaktyki M65 (NGC 3623), M66 (NGC 3627) i NGC 3628. Poszczególne składniki oddalone są odpowiednio o około 22, 36 i 35 milionów lat świetlnych. Wszystkie składniki są galaktykami spiralnymi, a M 66 posiada dodatkowo poprzeczkę. Jasności widzialne tych galaktyk to odpowiednio 10,3, 9,7 i 14m.\n Grupa galaktyk Lew I – zwana również jako grupa M96 (NGC 3368), składa się z ośmiu składników, wśród których dominującą rolę odgrywają obiekty M 96, M95 i M105 (NGC 3379). Galaktyki te zostały odkryte w roku 1781 przez Pierre’a Méchaina. M95 i M96 należą do grupy galaktyk spiralnych, a ich jasność widzialna to odpowiednio 11,4 i 10,1, M105 jest galaktyką eliptyczną zajmującą powierzchnię 5,4 na 4,8 minuty łuku i świecącą z jasności widzialną 10,2 .\n NGC 2903 można już dostrzec 6-centymetrowym refraktorem, a 20-centymetrowym teleskopie widać już w tej wydłużonej spirali jądro podobne do gwiazdy. 40-centymetrowy teleskop uzupełnia obraz o wydłużone jądro, ciemniejsze pasmo na zachód od tego jądra i jasny węzeł, skatalogowany jako NGC 2905 na północnym krańcu galaktyki.\n\nPlanety pozasłoneczne \nCzerwony karzeł GJ 436 oddalony od Słońca o około 33 lata świetlne o typie widmowym M2,5 i jasności 10,68. W 2004 roku odkryto planetę GJ 436 b, której okres obiegu wynosi 2,64 dni, a masa jest niewiele większa od masy Neptuna."}
{"id": "plwiki:3540:Medycyna", "text": "Medycyna (łac. medicina „sztuka lekarska”) – nauka empiryczna (oparta na doświadczeniu) obejmująca całość wiedzy o zdrowiu i chorobach człowieka oraz sposobach ich zapobiegania, oraz ich leczenia. Za prekursora medycyny starożytnej uważa się Hipokratesa, a nowożytnej Paracelsusa. W czasach najnowszych wprowadza się zasady medycyny opartej na faktach.\n\nW Polsce w 2011 r. medycyna klasyfikowana była jako jedna z trzech dyscyplin naukowych w dziedzinie nauk medycznych, obok biologii medycznej i stomatologii.\n\nNauki podstawowe medycyny \n Anatomia\n Biochemia\n Biofizyka\n Biologia medyczna\n Embriologia\n Fizjologia\n Histologia\n Immunologia\n\nDziedziny medycyny (odpowiedniki specjalizacji lekarskich) \n\n Alergologia\n Andrologia i Urologia\n Anestezjologia i Intensywna terapia\n Balneologia\n Bariatria\n Chirurgia\n dziecięca\n klatki piersiowej (Torakochirurgia)\n naczyniowa\n ogólna\n onkologiczna\n plastyczna (kosmetyczna, estetyczna)\n refrakcyjna\n sercowo-naczyniowa (Kardiochirurgia)\n stomatologiczna\n szczękowo-twarzowa\n układu nerwowego (Neurochirurgia)\n Neurotraumatologia\n urazowa (Traumatologia) i Ortopedia\n Przeszczepianie narządów (Transplantacja, Transplantologia)\n Choroby Zakaźne\n Dermatologia i Wenerologia\n Kosmetologia\n Diabetologia\n Endokrynologia\n Epidemiologia\n Farmakologia\n Farmakologia kliniczna\n Farmakodynamika\n Toksykologia\n Toksykologia kliniczna\n Gastroenterologia (pot. Gastrologia)\n Ginekologia i Położnictwo\n Hematologia\n Immunologia\n Serologia\n Transfuzjologia\n Hipertensjologia\n Interna (wł. Choroby wewnętrzne)\n Angiologia\n Geriatria\n Nefrologia\n Kardiologia\n Kardiologia dziecięca\n Kontaktologia\n Neonatologia i Pediatria\n Neurologia\n Neurologia dziecięca\n Epileptologia\n Okulistyka (Oftalmologia)\n Strabologia\n Onkologia\n Onkologia kliniczna\n Onkologia laryngologiczna\n Radioterapia\n Otorynolaryngologia (pot. Otolaryngologia, Laryngologia)\n Otorynolaryngologia dziecięca\n Otologia (Otiatria)\n Rynologia\n Audiologia\n Foniatria\n Patologia\n Psychiatria\n Psychiatria wieku rozwojowego\n Suicydologia – dziedzina nauki, a nie specjalność medyczna\n Pulmonologia (Pneumonologia)\n Ftyzjatria\n Radiologia\n Rehabilitacja\n Reumatologia\n Seksuologia\n Stomatologia (Dentystyka)\n Pedodoncja (Stomatologia dziecięca)\n Ortodoncja\n Stomatologia zachowawcza i Endodoncja\n Periodontologia (pot. Parodontologia)\n Protetyka stomatologiczna\n Weterynaria\n Zdrowie publiczne\n\nRodzaje medycyny \n estetyczna\n fizykalna\n kolejowa\n kosmiczna\n laboratoryjna\n lotnicza\n manualna\n morska\n nuklearna\n ogólna\n paliatywna\n podróży i turystyki\n pracy\n prenatalna\n przemysłowa\n psychosomatyczna\n ratunkowa\n regeneracyjna\n rodzinna\n sądowa\n sportowa\n szkolna\n transportu\n transportu drogowego\n tropikalna\n ubezpieczeniowa\n weterynaryjna\n wojskowa\n\nJakość badań \nW 2010 roku przeanalizowano 49 badań medycznych z lat 1990–2003, które były cytowane ponad 1000 razy. Według 45 eksperymentów badana terapia była skuteczna. Spośród nich 16% badań zostało obalonych, kolejne 16% – błędnie zawyżyło skuteczność badanej terapii, a 24% nie doczekało się weryfikacji.\n\nHistoria\n\nZobacz też \n\n lekarz\n lekarz weterynarii\n\nPrzypisy"}
{"id": "plwiki:3550:Windows 95", "text": "Windows 95 (nazwa kodowa Chicago) – system operacyjny zorientowany na konsumenta, opracowany przez firmę Microsoft jako część rodziny systemów operacyjnych Windows 9x. Pierwszy system operacyjny z rodziny 9x, jest następcą Windows 3.1x i został wypuszczony do produkcji 15 sierpnia 1995 r., a do sprzedaży detalicznej 24 sierpnia 1995 r. Windows 95 połączył poprzednio oddzielne produkty MS-DOS i Microsoft Windows i zawierał znaczące ulepszenia w stosunku do swojego poprzednika, przede wszystkim w graficznym interfejsie użytkownika (GUI) i uproszczonych funkcjach „plug-and-play”. Wprowadzono również poważne zmiany w podstawowych komponentach systemu operacyjnego, takie jak przejście z 16-bitowej architektury wielozadaniowej na 32-bitową architekturę wielozadaniową z wywłaszczaniem, przynajmniej w przypadku uruchamiania 32-bitowych aplikacji w trybie chronionym.\n\nW połączeniu z obszerną kampanią marketingową, Windows 95 wprowadził liczne funkcje, które były dostępne w późniejszych wersjach systemu Windows, takie jak pasek zadań, przycisk „Start” i sposoby nawigacji użytkownika.\n\nTrzy lata po wprowadzeniu systemu Windows 95 zastąpił go system Windows 98. 31 grudnia 2001 r. Microsoft zakończył rozszerzoną obsługę systemu Windows 95.\n\nNowości\n\nInterfejs \nW systemie Windows 95 pojawiło się kilka elementów interfejsu, które stały się charakterystyczne dla Windows do dzisiaj, m.in. przycisk Start, pasek zadań i ikona Mój komputer.\n\nInternet Explorer \nOd wersji OSR1 Windows 95 był dostarczany z możliwością odinstalowania przeglądarki internetowej Internet Explorer. Do wersji OSR 2.5 na oddzielnym nośniku dołączano Internet Explorer 4.0, który dawał możliwość integracji przeglądarki z systemem. Automatyczna instalacja przeglądarki razem z systemem w domyślnej konfiguracji stała się przyczyną do wytoczenia przeciw Microsoftowi procesu antymonopolowego.\n\nPlug and Play \nWprowadzono mechanizm instalowania sprzętu: system sam wykrywa włożoną kartę i prosi o sterowniki do niej.\n\nInne \n 32-bitowe API\n wielozadaniowość z wywłaszczaniem\n wielowątkowość\n rejestr systemowy przejmuje rolę plików INI\n obsługa długich nazw plików za pomocą VFAT\n nowy system plików FAT32 w wersji Windows 95 OSR 2.x\n\nInterfejs\n\nMenu Start \nMenedżer programów został zastąpiony przez przycisk z napisem „Start”.\n\nEdycje\n\nWymagania systemowe\n\nZakończenie wsparcia technicznego \n31 grudnia 2001 firma Microsoft zakończyła udzielanie wsparcia technicznego dla tej wersji systemu operacyjnego.\n\nOdbiór \nWindows 95 był promowany poprzez kampanię marketingową Microsoftu.\n\nPodczas premiery Windows 95 zespół The Rolling Stones zagrał utwór „Start Me Up”. W dniu premiery systemu w Wielkiej Brytanii gazeta The Times była rozdawana za darmo – Microsoft zapłacił wydawcy za wszystkie egzemplarze. W rezultacie prowadzonej kampanii Windows 95 wyparł z rynku OS/2 oraz konkurencyjne wersje DOS.\n\nW wersji OSR2.x wprowadzono poprawki techniczne, między innymi ulepszono obsługę sprzętu i dodano obsługę nowego systemu plików (FAT32), co zyskało uznanie również nastawionych dotąd sceptycznie użytkowników.\n\nNastępcy \nNastępcą systemu Windows 95 jest Windows 98. W 1996 roku planowano wydanie Windowsa 96, jednak zaniechano tej edycji, a jego możliwości zostały przeniesione do ostatniej wersji Windowsa 95. Ówcześnie Windows 95 OSR2.x był też potocznie nazywany systemem Windows 97.\n\nZobacz też \n Historia systemów Microsoft Windows\n Windows 9x\n\nPrzypisy\n\nLinki zewnętrzne \n Opis wersji Beta-1 systemu Chicago\n\nWindows 9x"}
{"id": "plwiki:3576:Morfina", "text": "Morfina () – organiczny związek chemiczny z grupy alkaloidów. Wchodzi w skład opium i jest jego najistotniejszym składnikiem psychoaktywnym. Została wyodrębniona w roku 1804 przez Friedricha Sertürnera. W stanie czystym jest białą substancją stałą, o gorzkim smaku, słabo rozpuszczalną w wodzie.\n\nMa działanie narkotyczne (odurzające), przeciwbólowe, przeciwkaszlowe,\nprzeciwbiegunkowe, działa depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy (zalicza się do depresantów). Nadmierne dawki mogą prowadzić do śpiączki z depresją ośrodka oddechowego (niewydolność oddechowa). Kilkunastokrotne użycie morfiny prowadzi do uzależnienia fizycznego, uzależnienie psychiczne występuje znacznie szybciej. Powtarzanie dawek morfiny, podobnie jak innych leków opioidowych, powoduje powstawanie tolerancji na lek.\n\nW medycynie jest stosowana w postaci doustnej jako chlorowodorek lub siarczan morfiny oraz w iniekcji jako siarczan morfiny.\n\nPreparaty z morfiną mogą być podawane doustnie, podskórnie, dożylnie, a także do przestrzeni podpajęczynówkowej oraz zewnątrzoponowo.\n\nZe względu na krótki okres półtrwania dawki morfiny należy często podawać w celu utrzymania działania przeciwbólowego. Opracowano tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu leku, które zapewniają działanie przeciwbólowe do 12 godzin. Mimo iż istnieje wiele nowszych, syntetycznych leków o działaniu przeciwbólowym opioidów lub farmakologicznie odmiennych, morfina nadal jest stosowana w leczeniu bólu.\n\nMorfina była wykorzystywana na dużą skalę przez wojska walczące w II wojnie światowej.\n\nDo jej pochodnych należą m.in.:\n kodeina – eter metylowy,\n tebaina – eter dimetylowy,\n heroina – pochodna diacetylowa,\n dionina – eter etylowy.\n\nNazwa morfiny wywodzi się od imienia greckiego boga marzeń sennych – Morfeusza, ze względu na jej dawniej wykorzystywane nasenne właściwości. W starożytności i średniowieczu pito wywar z maku w celach narkotycznych oraz nasennych, między innymi dawano go małym dzieciom, aby były spokojniejsze i więcej spały.\n\nPrzeciwwskazania \nBezwzględne: ostra niewydolność oddechowa, alergia na lek, zatrucie środkami narkotycznymi i atropiną, podwyższone ciśnienie wewnątrzczaszkowe, okres karmienia piersią.\n\nWzględne: zabiegi na drogach żółciowych, przewlekłe serce płucne, nadczynność tarczycy, niewydolność wątroby i nerek.\n\nInterakcje \nWykazuje synergizm z innymi środkami tłumiącymi OUN (anestetyki wziewne i dożylne, opioidowe leki przeciwbólowe, leki uspokajające, nasenne, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, alkohol itd.), przez co ich łączne stosowanie może doprowadzić do spadku ciśnienia tętniczego, nadmiernego uspokojenia, śpiączki i bezdechu. β-adrenolityki i leki przeciwhistaminowe nasilają działanie depresyjne morfiny na OUN.\nMetoklopramid przyspiesza wchłanianie morfiny i nasila jej działanie.\nMorfina może nasilać działanie antyagregacyjne leków przeciwzakrzepowych.\nDoustne środki antykoncepcyjne i ryfampicyna zwiększają klirens morfiny. Nie stwierdzono niekorzystnych interakcji z fluoksetyną.\n\nDziałanie niepożądane \nPrzewlekłe nadużywanie morfiny może w ciągu długiego czasu, a nawet w ciągu lat, nie powodować poważniejszych następstw. Sprawność intelektualna może długi czas w ogóle nie wykazywać obniżenia. Otępienie pojawia się dopiero po wielu latach i tylko w najcięższych przypadkach. Natomiast na pierwszym planie występują zaburzenia charakterologiczne: osłabienie woli, rozleniwienie, zanik obowiązkowości i uczuciowości, spłycenie dążeń życiowych, zawężenie zainteresowań, które ześrodkowują się na pogoni za morfiną.\nMoże wystąpić bradykardia, spadek ciśnienia tętniczego, zwiększenie napięcia zwieracza Oddiego, wymioty, nudności, zaparcia, zaburzenie sprawności psychicznej, trudności w oddawaniu moczu, objawy psychotyczne, nadmierna senność. W razie podawania zewnątrzoponowego morfina może powodować świąd skóry, zatrzymanie moczu, nudności i depresję oddechową. Lek może powodować uzależnienie. Minimalna dawka śmiertelna wynosi 200 mg, ale w przypadku nadwrażliwości – 60 mg może spowodować nagłą śmierć. W przypadku uzależnienia od narkotyków, dawki 2–3 g/d są tolerowane.\n\nPreparaty handlowe \nLek jest dostępny w wersjach: roztworów do wstrzykiwań oraz w systemie o przedłużonym uwalnianiu.\n\n Doltard\n Kapanol (brak w obrocie w Polsce)\n M-Eslon\n Morphini Sulfas\n MST Continus\n MSI\n Morphinum hydrochloricum\n Morphinum\n Sevredol\n Skenan (brak w obrocie w Polsce)\n Vendal retard\n\nZobacz też \n morfinizm\n opiaty\n opioidofobia\n narkomania\n uzależnienie\n kompot (narkotyk)\n\nPrzypisy \n\nAlkaloidy\nATC-N02\nFenole\nKumarany\nLeki stosowane w anestezjologii\nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia\nMorfinany\nOpioidy"}
{"id": "plwiki:3597:Monako", "text": "Monako (fr. i wł. Monaco, moneg. Mùnegu), oficjalnie Księstwo Monako (fr. Principauté de Monaco, wł. Principato di Monaco, moneg. Prinçipatu de Mùnegu) – miasto-państwo położone w Europie Południowej nad Morzem Śródziemnym w obrębie Riwiery Francuskiej.\n\nOd 1866 jest w unii celnej z Francją, a od 1918 Francja uzyskała prawo do stacjonowania wojsk na terenie Monako i zatwierdzania zawieranych przez to państwo umów międzynarodowych. Z tych powodów (szczególna więź z Republiką Francuską, która ogranicza jego suwerenność – podstawowy atrybut państwa) w prawie międzynarodowym Monako określa się raczej jako niesuwerenną organizację terytorialną niż państwo.\n\nW Monako odbywa się znany doroczny wyścig samochodowy Grand Prix Monako Formuły 1, jeden z oryginalnych wyścigów Formuły 1. Na terenie księstwa jest także klub piłkarski AS Monaco FC grający w lidze francuskiej.\n\nMonako jest chętnie odwiedzane przez turystów zwiedzających Lazurowe Wybrzeże. Wśród głównych atrakcji tego miasta-państwa najważniejsze są: Pałac Książęcy, stare miasto, katedra św. Mikołaja, Place du Casino wraz z kasynem, opera w Monte Carlo, ogrody tropikalne, ogrody japońskie i plaża Lavrotto.\n\nPodstawowe informacje \n Ważniejsze dzielnice: Monte Carlo, La Condamine;\n całkowita granica lądowa: 4,4 km (z Francją);\n długość wybrzeża: 4,1 km;\n najwyższy punkt: 163 m n.p.m. (zbocze wzgórza), najwyższy wierzchołek Mont Agel 140 m n.p.m.;\n najniższy punkt – wybrzeże Morza Śródziemnego: 0 m n.p.m.;\n języki urzędowe: francuski, włoski, monegaski;\n waluta: 1 euro = 100 eurocentów (do 2002 1 frank monakijski = 100 centymów);\n długość linii kolejowych: 2 km;\n długość dróg utwardzonych: 50 km.\n\nHistoria \n\n Czasy starożytne – kolonia fenicka, grecka i terytorium rzymskie;\n od X wieku – pod władzą Genui;\n XII wiek – Monako przejściowo pod władaniem hrabiów Prowansji;\n 1297 – uciekinier z Genui, Franciszek Grimaldi, w przebraniu mnicha oszukuje strażników zamku, którzy wpuszczają go do środka; po zabiciu załogi Grimaldi odbiera Monako panującej w nim rodzinie genueńskiej;\n koniec XV wieku – niepodległość Monako uznają król Francji i papież;\n 1524–1641 – Monako jest protektoratem hiszpańskim;\n 1793 – w czasie rewolucji francuskiej Grimaldi zostają usunięci z tronu, a księstwo wcielone do Francji;\n 1814 – Monako odzyskuje byt państwowy, ale do 1860 pozostaje protektoratem królestwa Sardynii;\n 1861 – traktat z Francją przywraca księstwu pełną niepodległość;\n 1865 – unia celna z Francją;\n 1911 – przyjęcie pierwszej konstytucji, wprowadzającej podział władzy między księciem a pochodzącą z wyborów Radą Narodową;\n 1918 – układ o stacjonowaniu wojsk francuskich i zatwierdzaniu przez Francję umów międzynarodowych zawieranych przez Monako;\n 1943 – rozpoczęła się włoska okupacja Monako;\n 1949 – umiera książę Ludwik II; tron przejmuje jego wnuk, książę Rainier III;\n 1956 – książę poślubia gwiazdę Hollywood Grace Kelly, którą poznał rok wcześniej na festiwalu w Cannes;\n 1959 – monarcha zawiesza Radę Narodową z powodu sporu wokół budżetu;\n 1962 – przywrócenie parlamentu i wprowadzenie nowej, bardziej liberalnej konstytucji;\n 1963 – zawarcie konwencji finansowej z Francją w sprawie ceł i podatków;\n 1982 – księżna Grace ginie w wypadku samochodowym w Monte Carlo;\n 1993 – Monako dołącza do ONZ;\n 2002 – przyjęcie zmian w konstytucji, mających utrzymać ciągłość sukcesji nawet w razie bezpotomnej śmierci następcy tronu, księcia Alberta;\n 2004 – na głównym stadionie piłkarskim wybucha bomba, ale obywa się bez ofiar. Do dziś nie wyjaśniono przyczyn eksplozji;\n 2005 – Rainier III umiera, na tron wstępuje jego najstarszy syn jako Albert II.\n\nGeografia \n\nMonako jest najmniejszym po Watykanie państwem świata. Monako to państwo-miasto w południowej Europie, nad Morzem Śródziemnym, na Wybrzeżu Lazurowym. Leży 18 km na wschód od francuskiej Nicei.\n\nKlimat \nMonako, jak i całe Lazurowe Wybrzeże leży w strefie klimatu podzwrotnikowego o łagodnej śródziemnomorskiej odmianie. Zimy w księstwie są wilgotne i łagodne, zaś lata suche i ciepłe. Średnia temperatura zimą wynosi 8 °C, zaś latem od 23 do 26 °C. Średnia suma opadów wynosi od 600 do maksymalnie 800 mm, opady występują głównie jesienią i zimą. Latem deszcz prawie nie pada, a klimat kształtowany jest w głównej mierze przez masy powietrza zwrotnikowego.\n\nPrzyroda \nMonako stanowi przykład państwa, którego całe terytorium pokrywa infrastruktura miejska. To oznacza, że naturalna roślinność praktycznie nie istnieje, zajmując jedynie niewielkie skrawki w postaci roślinności twardolistnej, która stanowiła naturalną formację roślinną tego regionu. Powszechnie występują tu sadzone przez człowieka różne gatunki palm. Na skalistym klifie w zachodniej części księstwa znajduje się Jardin exotique de Monaco. Do zwierząt lądowych dziko żyjących w Monako należą sarna europejska, lis rudy i łasica pospolita.\n\nPodział administracyjny \n\nMonako stanowi administracyjnie jedność (nie występują żadne jednostki administracyjne). Jednak do lat 90. kraj dzielił się na 4 dystrykty: Monaco-Ville, Monte Carlo, La Condamine i Fontvieille.\n\nSystem polityczny \n\nKsięstwo Monako jest monarchią konstytucyjną. Stan taki rozpoczął się w 1911 roku, kiedy to przyjęto konstytucję tego państwa. Na jej mocy książę zachował pozycję głowy państwa, ale szereg uprawnień przeszło w ręce innych ciał i instytucji.\n\nKsiążę \n\nKsiążę jest samodzielnym władcą i głową państwa. Jak dotychczas, wszyscy książęta Monako pochodzili z dynastii Grimaldi. Od 2005 r. księciem jest Albert II.\n\nWładza ustawodawcza dzielona jest pomiędzy księcia i Radę Narodową. Władca wnosi projekty ustaw, a Rada przyjmuje je lub odrzuca w drodze głosowania. Władza wykonawcza spoczywa niemal całkowicie w rękach księcia – Minister Stanu i Rada Rządowa są bezpośrednio odpowiedzialni przed księciem za kierunek podejmowanych działań. Również władza sądownicza jest częściowo zależna od księcia – sądy wydają wyroki w jego imieniu.\n\nRada Rządowa \n\nRada Rządowa jest ciałem wspierającym księcia Monako w rządzeniu. Składa się z sześciu członków. Przewodniczącym Rady jest Minister Stanu, posiadający podobną pozycję jak we Francji premier, będący tak naprawdę „pierwszym pomiędzy równymi” (primus inter pares). W skład rady wchodzi także pięciu radców:\n ds. spraw wewnętrznych,\n ds. finansów i ekonomii,\n ds. wyposażenia, środowiska i planowania,\n ds. polityki społecznej i służby zdrowia,\n ds. polityki zagranicznej."}
{"id": "plwiki:3608:Magnez", "text": "Magnez (Mg, ) – pierwiastek chemiczny, metal ziem alkalicznych (druga grupa główna układu okresowego). Ma trzy stabilne izotopy: ,  oraz .\n\nMagnez po raz pierwszy został uznany za pierwiastek przez Josepha Blacka (1755), zaś wyodrębniony w formie czystej w 1808 roku przez Humphry’ego Davy’ego, który nadał mu łacińską nazwę. Polską nazwę zaproponował Filip Neriusz Walter.\n\nWystępowanie \nMagnez jest jednym z najpospolitszych pierwiastków, występuje w skorupie ziemskiej w ilości 2,74% pod postacią minerałów: dolomitu, magnezytu, kizerytu, biszofitu, karnalitu, kainitu i szenitu. W wodzie morskiej występuje w ilości około 0,12%, w postaci roztworu soli . Nie występuje w postaci pierwiastkowej.\n\nOtrzymywanie \n\nMagnez można otrzymać poprzez redukcję tlenku magnezu lub metodami elektrochemicznymi. Do elektrolizy stosuje się stopione sole: karnalit lub chlorek magnezu z topnikami, np. fluorytem lub mieszaniną NaCl i . W metodach termicznych jako reduktory stosuje się węgiel lub karbid w temperaturze ok. :\n \nlub krzem w reakcji z tlenkami magnezu i wapnia pochodzącymi z wyprażenia dolomitu (w metodzie tej uzyskuje się magnez o dużej czystości):\n \nZamiast czystego krzemu stosuje się także żelazokrzem. W celu ochrony przed ponownym utlenieniem proces prowadzi się w próżni lub atmosferze wodoru lub gazu ziemnego.\n\nZwiązki \nNajważniejszymi związkami magnezu są tlenek, wodorotlenek oraz sole. Roztwory wodne, w których występuje duże stężenie jonów , mają gorzki smak.\n\nSiarczan magnezu, tzw. sól gorzka, znajduje zastosowanie jako środek przeczyszczający, a w formie bezwodnej – jako środek suszący.\n\nWłaściwości fizyczne i chemiczne \nMagnez jest srebrzystobiałym metalem, który staje się kowalny w wysokiej temperaturze, dość łatwo utlenia się na powietrzu, ale podobnie jak w przypadku glinu, proces korozji jest hamowany przez pasywację. W przeciwieństwie do glinu (PBR = 1,28) magnez ma jednak niekorzystny współczynnik Pillinga i Bedwortha (PBR = 0,80), w efekcie powłoka pasywacyjna jest mniej skuteczna.\n\nPasywacji ulega także w stężonym (98%) kwasie siarkowym (doniesiono jednak o opornym rozpuszczaniu się magnezu w stęż.  (Bunsen), z wydzielaniem  (Liebig) lub  i S (A. Ditte)) i wobec par jodu (brak reakcji do temp. ). Pasywacyjna warstwa trudnorozpuszczalnego fluorku magnezu chroni go też przed działaniem kwasu fluorowodorowego.\n\nPowoli reaguje z gorącą wodą (> 70 °C), tworząc wodorotlenek magnezu. Jest całkowicie odporny na działanie alkaliów, natomiast energicznie reaguje z kwasami z wytworzeniem odpowiednich soli i wydzieleniem wodoru. W analizie jakościowej kationy  należą do V grupy.\n\nJest substancją palną, temperatura zapłonu wynosi ok. 760 °C. Pył magnezowy jest piroforyczny, jego temperatura samozapłonu wynosi ok. 470 °C. Magnez w powietrzu spala się oślepiającym białym płomieniem o temperaturze 3000–3100 °C. Produktem głównym jest tlenek, któremu towarzyszy azotek magnezu:\n \n \nSpalanie podtrzymywane jest także w atmosferze pary wodnej i dwutlenku węgla:\n \n  (sadza)\n\nMagnez rozpuszcza się po podgrzaniu w metanolu i etanolu z wytworzeniem odpowiednich alkoholanów. Reakcje te inicjowane są przez jod, a inhibowane przez wodę w ilości powyżej 1%. Wykorzystywane są do otrzymywania alkoholanów oraz do uzyskiwania tzw. absolutnego etanolu, tj. produktu o bardzo niskiej zawartości wody:\n \nMagnez reaguje też z halogenkami organicznymi z wytworzeniem związków Grignarda:\n R-X + Mg → R-Mg-X (X = Cl, Br, I)\n\nZastosowanie \nMagnez metaliczny wykorzystuje się w chemii organicznej do otrzymywania związków Grignarda, oraz w postaci prętów do ochrony przed korozją pojemnościowych podgrzewaczy wody, wykonanych ze stali (anoda magnezowa montowana wewnątrz zbiornika).\n\nStopy magnezu są wykorzystywane w przemyśle lotniczym i kosmicznym, tam gdzie stopy tytanu i glinu są za ciężkie. Stopy magnezu z litem mają jedną z najniższych gęstości i korzystny stosunek wytrzymałości mechanicznej do masy. W podobnych zastosowaniach wykorzystywane są także magnale (stopy glinu z magnezem) oraz elektrony (stopy magnezu, glinu, cynku, manganu i krzemu).\n\nZe stopów magnezowych wykonuje się obudowy niektórych urządzeń elektronicznych i precyzyjnych, np. obudowy notebooków, kamer filmowych i video oraz aparatów fotograficznych.\n\nZnaczenie biologiczne \nMagnez wchodzi w skład chlorofilu. Jony magnezu odgrywają rolę w utrzymywaniu ciśnienia osmotycznego krwi i innych tkanek, oraz utrzymywaniu właściwej struktury rybosomów. Jest składnikiem kości, obniża stopień uwodnienia koloidów komórkowych, uczestniczy w przekazywaniu sygnałów w układzie nerwowym.\n\nObjawy niedoboru magnezu u roślin: więdnięcie, chloroza liści, zahamowanie fotosyntezy.\n\nObjawy niedoboru u człowieka \nZapotrzebowanie na magnez u osób dorosłych wynosi 300–400 mg na dobę i, chociaż w naturalnym środowisku bogato występuje w spożywanych przez człowieka pokarmach, jest go coraz mniej w wyniku nawożenia chemicznego gleby związkami zawierającymi potas oraz stosowania nadmiernej ilości konserwantów. Inne przyczyny niedoboru magnezu to: nadużywanie alkoholu, stosowanie hormonalnych środków antykoncepcyjnych, stres, spożywanie dużych ilości tłuszczów, niewydolność nerek.\n\nMagnez bierze udział w licznych procesach zachodzących w organizmie, a zakres objawów jego niedoboru jest szeroki.\n\n zwiększenie pobudliwości nerwowo-mięśniowej oraz osłabienia i nieprawidłowości pracy serca, czego efektem są:\n drgania jednej z powiek, czy też częściowo górnych warg\n\n bolesne skurcze łydek\n uczucia odrętwienia i mrowienia w kończynach\n objaw Raynauda\n wzmożone wypadanie włosów\n łamanie się paznokci\n próchnica zębów\n rozdrażnienia, lęki, stan zagubienia\n zespół niespokojnych nóg\n zaburzenie depresyjne\n trudności w koncentracji\n zaburzenia snu, nocne poty\n bóle głowy, mdłości\n nagłe zawroty głowy\n kołatanie serca, arytmii\n nadciśnienie\n miażdżyca\n biegunka\n nietolerancja glukozy, cukrzyca typu II\n kamica nerkowa\n bolesne miesiączkowanie\n rzucawka okołoporodowa,\n zatrucie ciążowe\n astma oskrzelowa\n migrena\n zespół metaboliczny\n\nSuplementacja magnezem może mieć wiele korzystnych skutków dla zdrowia w tych schorzeniach i objawach.\n\nMagnez a depresja \nPrzypuszczalnie niedobór magnezu w diecie może prowadzić do depresji. Poziom tego pierwiastka był istotnie mniejszy w płynie mózgowo-rdzeniowym osób z lekooporną depresją grożącą samobójstwem oraz pobranym od osób, które popełniły samobójstwo. Poziom magnezu w mózgu nie jest skorelowany bezpośrednio z jego poziomem w surowicy krwi. Jego nieinwazyjny pomiar w mózgu jest możliwy przy użyciu spektroskopii rezonansu magnetycznego 31P in vivo, gdyż przesunięcia chemiczne sygnałów atomu fosforu β nukleozydotrifosforanów można skorelować ze stężeniem wolnych jonów . Zawartość magnezu w mózgu osób z lekooporną depresją była istotnie mniejsza niż u osób zdrowych. Metoda pomiaru poziomu magnezu w mózgu in vivo metodą MRI opublikowana została w roku 2008 i wymaga potwierdzenia w badaniach klinicznych."}
{"id": "plwiki:3614:Move To Front", "text": "Move To Front (MTF) – prosta transformacja strumienia danych, używana jako część niektórych procesów kompresji, której zastosowanie może spowodować zmniejszenie entropii. Co za tym idzie, algorytmy kompresji zależne od tej własności (kodowanie Shannona, Shannona-Fano, Huffmana, arytmetyczne) dają lepsze wyniki; mogą także wyprodukować sekwencje lepiej kompresowane metodą RLE.\n\nTo, czy zastosowanie MTF rzeczywiście doprowadzi do zmniejszenia entropii, zależy od danych – zmniejszenie entropii występuje, gdy częstotliwości występowania symboli wykazują lokalną spójność.\n\nDane o takiej charakterystyce są tworzone przez transformatę Burrowsa-Wheelera, dlatego MTF jest zwykle używana w połączeniu właśnie z nią. (Uwaga: sama transformata Burrowsa-Wheelera nie powoduje zmniejszenia entropii).\n\nJak wspomniano, algorytm kodowania i dekodowania jest bardzo prosty, dlatego jego implementacje są bardzo efektywne.\n\nAlgorytm kodowania \nW algorytmie kodowania (i dekodowania) potrzebna jest tablica  przechowująca kody wszystkich symboli – zwykle będzie to 256 kodów ASCII, tak jak w przykładowym programie. Początkowo w tablicy kody są uporządkowane rosnąco.\n\nW jednym kroku kodowania rozpatruje się jeden symbol  W tablicy wyszukiwany jest kod odpowiadający  – wynikiem wyszukiwania jest indeks (pozycja)  w tablicy. Na wyjście zapisywany jest indeks  natomiast tablica  modyfikowana w ten sposób, że -ty element jest przesuwany na pierwszą pozycję tablicy (na początek).\n\nJeśli kolejne symbole występują mniej więcej tak samo często (lokalna spójność częstotliwości), wówczas na początkowych pozycjach tablicy będą występowały właśnie one, co spowoduje, że na wyjściu będą pojawiały się indeksy  o małych wartościach. (W zamieszczonym niżej przykładzie zostało to przerysowane: na wyjściu dominuje jeden indeks).\n\nSchemat przesuwania może być też inny, np. symbol jest umieszczany nie na pierwszej, lecz na drugiej pozycji, zaś przemieszczenie na pierwszą pozycję jest możliwe tylko z drugiej pozycji (w ten sposób dominujący indeks ma szansę nie zostać usunięty z pierwszej pozycji); jeszcze inny sposób to przesuwanie tylko o jedną pozycję w stronę początku (zapobiega szybkiej zmianie indeksów).\n\nPrzykład kodowania \nDla uproszczenia zamiast 256 niech będą cztery symbole a, b, c, d. Zakodowany zostanie ciąg ddddddbbbbbccccaaa.\n\nPoczątkowo tablica L ma poniższą postać, wyjście W jest puste.\n\n 1 2 3 4\n L = (a, b, c, d)\n W = ()\n\nPierwszy symbol  występuje na pozycji 4.: na wyjście wypisywana jest 4, a symbol przesuwany na początek L.\n\n 1 2 3 4\n L = (d, a, b, c)\n W = (4)\n\nKolejne pięć liter  występuje na pozycji 1.: na wyjściu pojawia się teraz pięć jedynek (tablica L nie zmienia się).\n\n 1 2 3 4\n L = (d, a, b, c)\n W = (4, 1, 1, 1, 1, 1)\n\nNastępnie występuje pierwszy symbol  który znajduje się na pozycji 3.: na wyjście wypisywana jest 3, a symbol przesuwany na początek L.\n\n 1 2 3 4\n L = (b, d, a, c)\n W = (4, 1, 1, 1, 1, 1, 3)\n\nKolejne cztery symbole  występuje na pozycji 1.: na wyjściu pojawiają się teraz cztery jedynki (tablica L się nie zmienia).\n\n 1 2 3 4\n L = (b, d, a, c)\n W = (4, 1, 1, 1, 1, 1, 3, 1, 1, 1, 1)\n\nPodobnie rzecz ma się z następnymi podciągami liter  i  – ostatecznie ciąg wyjściowy ma postać:\n\n W = (4, 1, 1, 1, 1, 1, 3, 1, 1, 1, 1, 4, 1, 1, 1, 4, 1, 1)\n\nWidać, że na wyjściu pojawiły się trzy symbole – o jeden mniej niż na wejściu. Widać również, że jeden z tym symboli występuje o wiele częściej niż pozostałe.\n\nJeśli obliczyć entropię dla danych wejściowych i zakodowanych, mamy:\n ciąg źródłowy:     stąd \n ciąg zakodowany:    stąd \n\nEntropia  ciągu zakodowanego jest wyraźnie mniejsza niż entropia  ciągu źródłowego.\n\nAlgorytm dekodowania \nAlgorytm dekodowania jest praktycznie taki sam: występuje taka sama tablica i wraz z pojawianiem się kolejnych indeksów wejściowych modyfikowana tak, jak przy kodowaniu.\n\nPrzykładowa implementacja w C \nvoid mtf_encode_buf (unsigned char *buf_in, unsigned char *buf_out, int size)\n{\n int i,j;\n unsigned char state[256];\n\n for(i=0; i <256; ++i)\n state[i] = i;\n for (i=0; i<size; i++) {\n buf_out[i] = state[buf_in[i]];\n for (j=0; j<256; ++j)\n if (state[j] < state[buf_in[i]])\n ++state[j];\n state[buf_in[i]] = 0;\n }\n}\n\nvoid mtf_decode_buf (unsigned char *buf_in, unsigned char *buf_out, int size)\n{\n int i,j;\n unsigned char state[256];\n unsigned char tmp;\n\n for (i=0; i<256; ++i)\n state[i] = i;\n for (i=0; i<size; ++i) {\n buf_out[i] = state[buf_in[i]];\n tmp = state[buf_in[i]];\n for (j=buf_in[i]; j ; --j)\n state[j] = state[j-1];\n state[0] = tmp;\n }\n}\n\nAlgorytmy kompresji bezstratnej"}
{"id": "plwiki:3618:Mocznik", "text": "Mocznik (karbamid, E927b),  – organiczny związek chemiczny, diamid kwasu węglowego.\n\nWystępowanie \nJest to końcowy produkt przemiany białek i innych związków azotowych w organizmach zwierząt ureotelicznych, powstaje w cyklu ornitynowym. Jest wydalany z moczem, a w niewielkich ilościach z potem. Jego stężenie w osoczu wynosi 2,5–6,4 mmol/dm³.\n\nOtrzymywanie \n\nZwiązek ten został po raz pierwszy otrzymany syntetycznie przez Friedricha Wöhlera w 1828 roku. Był to pierwszy związek organiczny otrzymany z całkowicie nieorganicznych substratów w wyniku ogrzewania cyjanianu amonu:\n\nczym dowiedziono niesłuszność teorii „siły życiowej”, rzekomo niezbędnej do syntezy związków produkowanych przez żywe organizmy.\n\nW przemyśle mocznik jest otrzymywany w bezpośredniej reakcji dwutlenku węgla z amoniakiem, przebiegającej w autoklawach pod ciśnieniem 100–200 atm, w temperaturze 160–200 °C:\n\nProdukcja \nŚwiatowa produkcja mocznika w 2009 wynosiła ok. 152 mln ton.\n\nNajwiększymi producentami mocznika w Polsce są:\n Grupa Azoty Zakłady Azotowe „Puławy” S.A. – 1,2 mln t/r\n Grupa Azoty Zakłady Chemiczne „Police” S.A.\n Grupa Azoty Zakłady Azotowe „Kędzierzyn” S.A.\nNajwięksi producenci mocznika na świecie to:\n QAFCO – 5,6 mln t/r\n Yara – 5,1 mln t/r\n SAFCO – 2,6 mln t/r\n Grupa Azoty Zakłady Azotowe „Puławy” S.A. – 1,2 mln t/r\n Acron – 800 tys. t/r\n\nWłaściwości \nTworzy bezbarwne kryształy w formie długich i bezbarwnych igieł bez zapachu o temperaturze topnienia ok. 133 °C, przy dalszym ogrzewaniu ulega rozkładowi przed osiągnięciem temperatury wrzenia. Jest higroskopijny, łatwo rozpuszczalny w wodzie. W wyniku kondensacji podczas ogrzewania tworzy biuret.\n\nZastosowanie \nMocznik występuje w postaci białych granulek. Jako nawóz stosuje się go na wszystkich glebach, z wyjątkiem gleb o bardzo wysokim odczynie kwaśnym, zasadowym lub gleb świeżo zwapnowanych; pod wszystkie rośliny uprawy polowej, użytki zielone, rośliny warzywnicze, kwiatowe, drzewa i krzewy owocowe oraz trawniki. Można stosować w formie oprysku drobnokroplistego. Znajduje również szerokie zastosowanie jako reduktor w procesie selektywnej redukcji katalitycznej, służącej oczyszczaniu spalin. Produkowany jest przeważnie w stężeniach 45%, 40%, 35%.\nMocznik jest też stosowany do produkcji preparatów AdBlue. Stosowany również na lotniskach do odladzania powierzchni manewrowej statków powietrznych (pasów startowych, dróg kołowania).\n\nZnaczenie kliniczne \nOznaczenie stężenia mocznika w surowicy krwi przydatne jest w diagnostyce funkcji nerek i chorób metabolicznych. Mocznik jest końcowym produktem rozpadu białek, wytwarzanym głównie w wątrobie. Stężenie mocznika w surowicy zależy od, często przeciwstawnych, mechanizmów oraz nawyków żywieniowych. Najważniejsze czynniki wpływające na poziom mocznika w krwi, to: wydalanie i reasorbcja nerkowa mocznika, rozpad własnych (endogennych) białek organizmu i wątrobowa synteza białek oraz podaż białka w diecie (dieta wysoko lub nisko białkowa). U dzieci, ze względu na przeważające procesy anaboliczne, stężenie mocznika jest niższe niż u dorosłych. Zwiększenie stężenia mocznika jest prawie zawsze związane z obniżeniem perfuzji nerkowej, skąpomoczem i bezmoczem, rzadziej z nasileniem katabolizmu białek np.: w przypadku glikokortykoterapii, nadczynności tarczycy, chemioterapii nowotworów i w chorobach o ciężkim przebiegu. W ciężkich uszkodzeniach nerek z ograniczeniem filtracji dochodzi do znacznego zmniejszenia wydalania mocznika i w konsekwencji znacznego wzrostu stężenia w surowicy. Ze względu na rozmaitość czynników decydujących o poziomie mocznika w krwi, stężenie mocznika nie jest jednak precyzyjnym parametrem oceny przesączania kłębuszkowego. Wskazaniem do oznaczenia stężenia mocznika w krwi jest: różnicowanie przyczyn nadmiaru związków azotowych w krwi (azotemia przednerkowa i pozanerkowa), ocena toksemii mocznicowej u chorych z terminalną niewydolnością nerek oraz ocena nasilenia katabolizmu białkowego u chorych dializowanych. W diagnostyce różnicowania przyczyn azotemii znalazł zastosowanie wskaźnik mocznik/kreatynina.\n\nMocznik w przypadkowej próbce moczu jest oznaczeniem przydatnym głównie w kontroli funkcjonowania nerek. Mocznik powstaje w wątrobie jako uboczny produkt metabolizmu białek. Jest najważniejszą formą wydalania białka u ludzi i ssaków. W nerkach podlega procesowi filtracji kłębuszkowej oraz sekrecji i reabsorpcji w kanalikach nerkowych. Jego stężenie zależy w większym stopniu od metabolizmu, poziomu nawodnienia i równowagi jonowej niż stężenie kreatyniny. Badanie mocznika w moczu jest jednym z oznaczeń wykonywanych w ramach ogólnego badania moczu. Mocznik w moczu stanowi zasadniczą część azotu pozabiałkowego i jest uwzględniany w wyliczaniu bilansu azotowego. Oznaczenie mocznika w moczu wykonuje się w celu kontroli pracy nerek i określenia równowagi białkowej organizmu. W tych sytuacjach należy uwzględniać podaż białka w diecie. Znacznie częściej badaniu i interpretacji poddaje się jednak oznaczenie mocznika w surowicy krwi. Oznaczenie w moczu jest bardziej miarodajne w przypadku zbiórki dobowej, lecz może być wykonywane również w próbce przypadkowej. Podniesione stężenie mocznika może być skutkiem ostrej lub przewlekłej niewydolności nerek, wysokobiałkowej diety, utrudnionego odpływu moczu i spadku przepływu nerkowego, a także ciężkich urazów tkanek i oparzeń. Obniżony poziom mocznika może wiązać się z niskobiałkową dietą, niedożywieniem, zespołem złego wchłaniania, ciążą, chorobami wątroby lub poliurią (wydzielanie powyżej 2 litrów moczu na dobę).\n\nBiotechnologiczne wytwarzanie kalcytu \nMocznik jest metabolizowany przez bakterie glebowe  (podobny metabolizm wykazuje ) zawierające wysoce aktywny enzym ureazę, katalizujący reakcję:\n\nW obecności jonów wapnia  prowadzi to do wytrącania się kalcytu (tzw. wytrącanie kalcytu indukowane bakteryjnie):\n\nProces ten wykorzystać można do poprawienia właściwości gleby, a także do produkcji cegieł niewymagających wypalania. W technologii opracowanej przez Ginger Krieg Dosier z American University of Sharjah (Zjednoczone Emiraty Arabskie), cegły wytwarzane są przez nanoszenie cienkich warstw piasku, mocznika, chlorku wapnia i bakterii, a po zakończeniu wiązania mogą uzyskać twardość porównywalną ze zwykłymi cegłami.\n\nZobacz też \n azot mocznika (BUN)\n hydroksykarbamid\n karbaminian amonu\n roztwór saletrzano-mocznikowy\n żywice mocznikowo-formaldehydowe\n pochodne sulfonylomocznika\n\nUwagi\n\nPrzypisy\n\nBibliografia \n \n\nATC-D02\nChemiczne dodatki do żywności\nDiagnostyka laboratoryjna\n \nLeki z listy leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia\nNawozy mineralne"}
{"id": "plwiki:3624:Mangan", "text": "Mangan (Mn, ) – pierwiastek chemiczny należący do grupy metali przejściowych.\n\nMa 15 izotopów z przedziału mas 49–62 i izomery jądrowe 51m, 52m, 54m. Trwały jest tylko izotop 55, który stanowi niemal 100% składu izotopowego manganu występującego w naturze.\n\nOdmiany alotropowe \nMangan, zależnie od temperatury, przyjmuje cztery formy alotropowe mające różne gęstości:\n < : odmiana α;\n : odmiana β;\n : odmiana γ – dość miękka, łatwo poddaje się obróbce mechanicznej;\n > : odmiana δ.\n\nOdkrycie \nSole i tlenki manganu były stosowane już w starożytności. Dawni hutnicy używali w procesie dymarkowym do wyrobu żelaza m.in. rudy darniowej zawierającej związki fosforu i manganu. We wczesnym średniowieczu wysoki stopień opanowania procesu dymarskiego cechował na obszarze barbaricum głównie celtyckie ośrodki kulturowe. Tlenki manganu wywołują również barwienie szkła na fioletowo, i mogą w zależności od atmosfery wytopu pełnić rolę odbarwiacza. Najstarsze przykłady celtyckich produktów szklanych pochodzą z około 250–220 r. p.n.e., także na terytorium Polski.\n\nIstnienie tego pierwiastka zasugerował Carl Wilhelm Scheele. W 1774 r. przesłał próbki piroluzytu (braunsztynu) do Johana Gottlieba Gahna, który w tym samym roku wyizolował metaliczny mangan. Dokonał tego poprzez wymieszanie próbki z ropą naftową i prażenie w tyglu węglowym. Upraszczając, reakcja polegała na redukcji zawartego w próbkach dwutlenku manganu węglem:\n .\n\nWystępowanie w skorupie ziemskiej \nWystępuje w skorupie ziemskiej w ilości 850 – 1000 ppm, w znacznej części w postaci rud składających się z jego tlenków, węglanów i krzemianów. Jest po żelazie najbardziej rozpowszechnionym metalem ciężkim. W światowym wydobyciu manganu (w przeliczeniu na czysty składnik), wynoszącym w 2001 r. 9 mln ton, przodowały: Chiny (2,5 mln ton), RPA (1,5 mln ton), Ukraina (1,2 mln ton), Australia (1,1 mln ton) i Brazylia (1,1 mln ton).\n\nWażniejsze minerały: piroluzyt, psylomelan, manganit, braunit, hausmanit, dialogit, rodonit i bementyt.\n\nSztuczne radioizotopy \nDo najważniejszych sztucznych radioizotopów należą:\n , otrzymywany w reakcjach:  i \n , otrzymywany w reakcjach:  i \n , otrzymywany przez neutronową aktywację metalicznego manganu lub dwutlenku manganu, MnO2\n\nSą one stosowane jako wskaźniki promieniotwórcze.\n\nWłaściwości chemiczne i fizyczne \nMetaliczny mangan jest twardym, srebrzystym i kruchym materiałem o różowym połysku. Jest masowo stosowanym dodatkiem do stali, obniżając jej temperaturę topnienia i poprawiając właściwości mechaniczne. Wykazuje właściwości paramagnetyczne.\n\nJest metalem stosunkowo aktywnym chemicznie, reaguje z kwasami nieutleniającymi (w postaci pyłu także z wodą) z wydzieleniem wodoru. W postaci litej jest odporniejszy od żelaza na działanie czynników atmosferycznych w wyniku pasywacji. Rozdrobniony jest piroforyczny.\n\nNajważniejszymi stopniami utlenienia manganu są II, III, IV i VII. Formalnie zaobserwowano wszystkie stopnie utlenienia z zakresu od −III do VII. Na stopniach utlenienia od −III do I mangan tworzy wyłącznie związki kompleksowe. Poczynając od stopnia utlenienia II rośnie charakter kwasowy manganu. Kationy  są trwałe w roztworach wodnych i w środowisku kwaśnym dość odporne na utlenianie, podczas gdy związki manganu(II) w środowisku zasadowym łatwo ulegają utlenieniu. Nie są znane oksyaniony manganu na tym stopniu utlenienia. Kationy  są trwałe tylko w środowisku silnie kwaśnym, nawet ich rozcieńczenie podnosi pH roztworu wystarczająco, by uległy reakcji dysproporcjonacji do związków manganu(II) i (IV). Tendencja do tworzenia oksyanionów na tym stopniu utlenienia jest bardzo mała, udało się to potwierdzić dla . Na IV stopniu utlenienia mangan tworzy fluorek i siarczan, jednak te związki rozkładają się w kontakcie z wodą. Oksyaniony  i  są trwałe w rozcieńczonych roztworach wodnych. Nie są znane proste kationy manganu na wyższych stopniach utlenienia. Na V stopniu utlenienia mangan tworzy aniony , które nawet w roztworach o pH = 14 ulegają powolnej dysproporcjonacji do dwutlenku manganu i wraz ze spadkiem zasadowości środowiska szybkość tej reakcji mocno wzrasta. Manganiany(VI) są stabilne w roztworach silnie zasadowych, po obniżeniu pH ulegają reakcji dysproporcjonacji. Nadmanganiany, w których mangan jest na VII stopniu utlenienia, są trwałe w środowisku zasadowym i obojętnym. W środowisku kwaśnym możliwe jest uzyskanie kwasu nadmanganowego w wyniku reakcji roztworu nadmanganianu baru z kwasem siarkowym w temperaturze poniżej . Powstający w reakcji nadmanganianów ze stężonym kwasem siarkowym zielony tlenek manganu(VII) wobec nadmiaru  jest zdolny do utworzenia oksykationu . Stopniowa zmiana charakteru manganu z zasadowego na II stopniu utlenienia do kwasowego na VII jest wyraźnie widoczna, choć nieco zakłócona obniżoną stabilnością związków manganu na stopniach utlenienia V i VI. Roztwór nadmanganianu potasu o niskim stężeniu w skrajnie zasadowym środowisku przybiera barwę niebieską, co świadczy o powstawaniu anionu , w którym mangan jest na V stopniu utlenienia.\n\nOtrzymywanie \n\nW laboratorium metaliczny mangan można otrzymać poprzez redukcję piroluzytu glinem w reakcji aluminotermii:\n .\nW przemyśle znaczna część manganu jest wykorzystywana w postaci stopu z żelazem – żelazomanganu. Stop ten jest otrzymywany w piecach hutniczych lub łukowych z mieszaniny rud manganu i żelaza w wyniku redukcji węglem – uzyskane tą drogą stopy zawierają 30–80% manganu. Czysty mangan, przeznaczony do otrzymywania stopów nie zawierających żelaza, jest otrzymywany w wyniku ekstrakcji rud za pomocą kwasu siarkowego, a następnie wydzielany na drodze elektrolitycznej. Typowy proces obejmuje redukcję rud manganu za pomocą tlenku węgla zawartego w gazie ziemnym w temperaturze  do tlenku manganu (MnO), który łatwo ulega ekstrakcji. Ze względu na konieczność zastosowania wysokiej temperatury taki proces może być zastosowany jedynie do złóż bogatych w mangan (> 35%). W ostatnich latach opracowywano założenia do procesu wykorzystującego ekstrakcję wodnymi roztworami dwutlenku siarki przed etapem elektrorafinacji. Proces taki przeznaczony byłby do ubogich złóż zawierających 4–7% manganu.\n\nZnaczenie biologiczne \nMangan obecny jest w centrach reaktywności wielu enzymów i jest niezbędnym do życia mikroelementem. Zalecane spożycie manganu dla osób dorosłych wynosi 1,6 mg, nadmiar może sprzyjać rozwojowi demencji, schizofrenii oraz pogłębiać chorobę Parkinsona, niedobór zaś, choć rzadki, powoduje opóźnienie w rozwoju fizycznym.\n\nKompleksy manganu są wykorzystywane w mechanizmie fosforylacji niecyklicznej fotosystemu II fotosyntezy u roślin – bierze udział w fotolizie wody (rozkładzie wody przez działanie światła)."}