Kant's Werke Schriften 1747–1756 Principiorum primorum cognitionis metaphysicae nova dilucidatio Kant Immanuel Hohenegger Hansmichael Lamarra Antonio Pozzo Riccardo Gerhardt Volker Antragsteller und Projektleitung Willaschek Marcus Projektleitung Schepelmann Maja Koordination und editionswissenschaftliche Beratung Rosie Martin Koordination und editionswissenschaftliche Beratung Karl Jacqueline Koordination Neumann Gerald Entwicklung und Layout der digitalen Edition, Bereitstellung der Schnittstellen Fricke Edna Entwicklung TEI-Datenmodell und Schema sowie Konversionsroutinen für Überführung der Daten in das TEI-Format Geldgeber sind im Folgenden alphabetisch angeordnet; kein Anspruch auf Vollständigkeit. Akademienprogramm Beauftragte der Bundesregierung für Kultur und Medien, Prof. Monika Grütters Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG) Hamburger Stiftung zur Förderung von Wissenschaft und Kultur Mathias-Tantau-Stiftung Fritz-Thyssen-Stiftung ZEIT STIFTUNG BUCERIUS Vollständige digitalisierte Ausgabe der Druckversion der historisch-kritischen Neuedition der Akademieausgabe. Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften (BBAW) Neuedition der Abteilung I, „Werke“, der Akademie-Ausgabe von „Kant‘s gesammelten Schriften“ Berlin 2023 Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) Nova dilucidatio Kant's Werke Band 1: Schriften 1747–1756 Principiorum primorum cognitionis metaphysicae nova dilucidatio Kant Immanuel Hohenegger Hansmichael Lamarra Antonio Pozzo Riccardo 366–450 De Gruyter Berlin Boston 2023 9783110706482 Kant's gesammelte Schriften Erste Abteilung Werke – Neuedition Band 1 Latin Ancient Greek Corrected Corrected Corrected Corrected Corrected Preparation Initial conversion into TEI and manual adaptations

principiorvm primorvm

cognitionis metaphysicae

nova

dilvcidatio

qvam

consensv amplissimae facvltatis philosophicae

dissertatione pvblica

in avditorio phil. die 27. septembr. horis viii-xii.

habenda

pro receptione in eandem

defendet

m. immanvel kant, regiom.

respondente

christophoro abrahamo borchard, Heiligenb. bor.

s. s. theol. cvltore,

oppenentibvs

johanne godofredo möller, reg.

s. s. theol. stvd.

friderico henrico samvele lysio, regiom.

i. v. c.

et

iohanne reinholdo grvbe, Reg. i. v. c.

anno mdcclv.

regiomonti,

typis sacr. reg. maiest. et vniv. typogr. i. h. hartvngii.

perillvstri, generosissimo atqve excellentissimo domino, domino iohanni de lehwald, avgvsti borrvssorvm regis, svmmo castrorvm praefecto, fortalitiorvm pillaviae et memelae gvbernatori gravissimo, Ordinis illvstris aqvilae nigrae eqviti longe meritissimo, legionis pedestris tribvno vigilantissimo, heroi incomparabili, domino svo ac maecenati clementissimo,

pagellas has

in grati ac obstricti animi tesseram

pro clementia multis speciminibus exhibita

deuoto ac submisso mentis affectu

offertcliens humillimus christoph. abraham. borchard.
ratio institvti.

Primis cognitionis nostrae principiis lucem vt spero aliquam allaturus, cum, quae super hac re meditatus fuerim, paucissimis quibus fieri potest pagellis exponere stet sententia, prolixis studiose supersedeo ambagibus, non nisi neruos ac artus argumentorum exserens, lepore omni ac venustate sermonis velut veste detracta. In quo negotio sicubi a clarorum virorum sententia discedere, eosque interdum etiam nominatim notare mearum partium duxero, ita mihi de aequa illorum judicandi ratione bene persvasum est: vt honori qui meritis eorum debetur, hoc nihil admodum detrahere, ab ipsisque neutiquam in malam partem accipi posse confidam. Quandoquidem in sententiarum divortio suo cuique sensu abundare licet, aliorumque etiam argumenta, dummodo acerbitas absit & litigandi pruritus, modesto examine perstringere vetitum non est, neque hoc officiis & vrbanitatis & observantiae aduersum judicari, ab aequis rerum arbitris, vspiam animadverto.

Primo itaque quae de principii contradictionis supremo & indubitato supra omnes veritates principatu confidentius vulgo quam verius perhibentur, ad trutinam curatioris indaginis exigere, deinde quid in hoc capite rectius sit statuendum, brevibus exponere conabor. Tum de lege rationis sufficientis, quaecunque ad emendatiorem ejusdem & sensum & demonstrationem pertinent, vna cum iis quae ipsam infestare videntur difficultatibus allegabo, & allegatis quantum per ingenii mediocritatem licet argumentorum robore occurram. Postremo pedem aliquanto vlterius promoturus, duo nova statuam non contemnendi vt mihi quidem videtur momenti cognitionis metaphysicae principia, non primitiua illa quidem & simplicissima, verum ideo vsibus etiam accommodatiora, & si quicquam aliud latissime sane patentia. In quo quidem conatu cum haud calcatum tramitem ingredienti admodum proclive sit errore quodam labi, omnia aequa judicandi ratione in meliorem partem accepturum Lectorem benevolum, mihi persuadeo.

Sectio I. De principio Contradictionis.
monitvm.

Cum in praesentibus breuitati potissimum mihi studendum sit, satius duco, quas pervulgata cognitione stabilitas & rectae rationi consonas habemus definitiones & axiomata, huc non denuo transcribere, neque eorum morem imitando consectari, qui nescio qua methodi lege serviliter adstricti, nisi ab ouo vsque ad mala omnia quaecunque in scriniis philosophorum inveniunt percensuerint, non sibi videntur via ac ratione processisse. Quod ne mihi consulto facienti vitio vertatur, lectorem antea monere aequum judicavi.

Prop. I. Veritatum omnium non datur principium vnicvm, absolute primum, catholicon.

Principium primum, & vere vnicum propositio simplex sit necesse est, alias plures tacite complexa propositiones vnici principii speciem tantummodo mentiretur. Si itaque est propositio vere simplex, necesse est vt sit vel affirmativa, vel negativa. Contendo autem, si sit alterutrum, non posse esse vniuersale, omnes omnino veritates sub se complectens; nempe si dicas esse affirmatiuum non posse esse, veritatum negantium principium absolute primum, si negatiuum, non posse inter positiuas agmen ducere.

Pone enim esse propositionem negatiuam; quia omnium veritatum e principiis suis consequentia est vel directa vel indirecta, primo, directa concludendi ratione e principio negatiuo non nisi negatiua consectaria deduci posse, quis est qui non videat? deinde si indirecte propositiones affirmatiuas inde fluere postules, hoc non nisi mediante propositione: Cujuscunque oppositum est falsum illudest verum, fieri posse confiteberis. Quae propositio, cum ipsa sit affirmatiua, directa argumentandi ratione e principio negatiuo fluere non poterit, multo vero minus indirecte, quia sui ipsius suffragio egeret, hinc nulla prorsus ratione e principio negatiue enunciato pendebit. Ideoque cum affirmantibus propositionibus e solo negatiuo principio & vnico proficisci liberum non sit, hoc Catholicon nominari non poterit. Similiter si principium tuum cardinale statuas propositionem affirmatiuam, negatiuae certe illinc directe non pendebunt; indirecte autem opus erit propositione: si oppositum alicujus est verum ipsum est falsum, hoc est si oppositum alicujus affirmatur ipsum negatur; quae cum sit propositio negatiua, iterum nullo modo, nec directe, quod per se patet, nec indirecte, nisi per sui ipsius petitionem, e principio affirmatiuo deduci poterit. Vtcunque igitur tecum statueris, non detrectabis quam in fronte propositionis postulavi propositionem: omnium omnino veritatum dari non posse principium vnicum, vltimum, catholicon.

Prop. II. Veritatum omnium bina sunt principia absolute prima, alterum veritatum affirmantium, nempe propositio quicquid est est, alterum veritatum negantium, nempe propositio quicquid non est non est. Quae ambo simul vocantur communiter principium identitatis.

Iterum prouoco ad bina veritates demonstrandi genera, directum nempe & indirectum. Prior concludendi ratio ex conuenientia notionum subjecti & praedicati veritatem colligit, & semper hanc regulam fundamenti loco substernit: Quandocunque subjectum, vel in se vel in nexu spectatum, ea ponit quae notionem praedicati inuoluunt, vel ea excludit, quae per notionem praedicati excluduntur, hoc illi competere statuendum est; & idem paulo explicatius: quandocunque identitas subjecti inter ac praedicati notiones reperitur, propositio est vera; quod terminis generalissimis, vt principium primum decet, expressum ita audit: Quicquid est est & quicquid non est non est. Directae ergo argumentationi omni certe praesidebit principium identitatis, q. e. primum.

Si de indirecta concludendi ratione quaeras, idem reperies vltimo substratum principium geminum. Etenim semper prouocandum est in hasce binas propositiones, 1. cujuscunque oppositum est falsum illud est verum, hoc est, cujuscunque oppositum negatur, illud affirmandum est, 2. cujuscunque oppositum est verum illud est falsum. Quarum prima propositiones affirmatiuas, altera negatiuas pro consectariis habet. Priorem propositionem si terminis simplicissimis efferas, ita habebis: Quicquid non non est illud est (quippe oppositum exprimitur per particulam non, remotio itidem per particulam non). Posteriorem sequenti ratione informabis: Quicquid non est non est, (nempe hic iterum vox oppositi effertur per particulam non, & vox falsitatis s. remotionis pariter per eandem particulam). Si nunc, lege Characteristica ita exigente, vocum priore propositione contentarum vim exsequaris, quia vna particula non indicat alteram esse tollendam, vtraque deleta tibi prodibit propositio quicquid est est. Altera autem, cum audiat quicquid non est non est, patet & in indirecta demonstratione principium identitatis geminum primas obtinere, consequenter omnis omnino cognitionis vltimum esse fundamentum.

scholion. En specimen, tenue illud quidem, at non plane contemnendum, in arte Characteristica combinatoria; simplicissimi enim termini quibus in principiis his enodandis vtimur, a Characteribus nihil propemodum differunt. Vt de hac arte, quam postquam Leibnitius inuentam venditabat, eruditi omnes eodem cum tanto viro tumulo obrutam conquesti sunt, quid sentiam hac occasione aperiam, fateor me in hoc magni Philosophi effato patris illius Aesopici testamentum animaduertere, qui cum animam jamjam efflaturus aperuisset liberis, se thesaurum alicubi in agro abscondidisse, cum, antequam locum indicasset, subito extingueretur, filiis occasionem dedit agrum impigerrime subuertendi & fodiendo subigendi, donec spe frustrati, foecunditate agri haud dubie ditiores facti sunt. Quem certe fructum vnicum sane a celebrati illius artificii indagine, si qui sunt qui ipsi adhuc operam nauare sustineant, expectandum esse autumo. Sed si quod res est aperte fateri fas est, vereor, ne, quod acutissimus Boerhaauius in Chemia alicubi de Alchymistarum praestantissimis artificibus suspicatur, eos nempe post multa & singularia arcana detecta, tandem nihil non in ipsorum potestate futurum putasse, dum primum manum applicuissent, & velocitate quadam praeuidendi ea pro factis narrasse quae fieri posse, immo quae fieri debere colligebant, simulac animum aduerterent ad ea perficienda, idem quoque Viro incomparabili fato euenerit. Equidem si ad principia absolute prima peruentum est, non inficior aliquem artis Characteristicae vsum licere, cum notionibus atque adeo terminis etiam simplicissimis ceu signis vtendi copia sit, verum vbi cognitio composita characterum ope exprimenda est, omnis ingenii perspicacia repente velut in scopulo haeret & inextricabili difficultate impeditur. Reperio etiam magni nominis Philosophum Ill. Daries principium contradictionis characterum ope explicatum reddere tentasse, affirmatiuam notionem signo + A, negatiuam signo – A exprimens, vnde prodit aequatio + A – A = 0, h. e. idem affirmare & negare est impossibile s. nihil. In quo quidem conatu, quod pace tanti viri dixerim, petitionem principii haud dubie animaduerto. Etenim si signo negatiuae notionis eam tribuis vim, vt affirmatiuam ipsi junctam tollat, aperte principium contradictionis supponis, in quo statuitur, notiones oppositas semet inuicem tollere. Nostra vero explanatio propositionis; Cujuscunque oppositum est falsum, illud est verum ab hac labe immunis est. Simplicissimis enim terminis enunciata, cum ita audiat: quicquid non non est, illud est, particulas non tollendo, nihil agimus quam vt simplicem earum significatum exsequamur, & prodit vt necesse erat principium identitatis, quicquid est, est.

Prop. III. Principii identitatis ad obtinendum in veritatum subordinatione principatum prae principio contradictionis praeferentiam vlterius stabilire.

Quae omnium veritatum absolute summi & generalissimi principii nomen sibi arrogat propositio, primo sit simplicissimis, deinde & generalissimis terminis enunciata; quod in principio identitatis gemino haud dubie animaduertere mihi videor. Omnium enim terminorum affirmantium simplicissimus est vocula est, negantium vocula non est. Deinde notionibus simplicissimis nihil etiam magis vniuersale concipi potest. Quippe magis compositae a simplicibus lucem mutuantur, & quia his sunt determinatiores adeo generales esse non possunt.

Principium contradictionis, quod effertur propositione: Impossibile estidem simul esse ac non esse, re ipsa non est nisi definitio impossibilis, quicquid enim sibi contradicit, s. quod simul esse ac non esse concipitur, vocatur impossibile. Quo vero pacto statui potest, omnes veritates ad hanc definitionem velut ad lapidem Lydium  reuocari oportere? Neque enim necesse est vt quamlibet veritatem ab oppositi impossibilitate vindices, neque vt verum fatear hoc per se sufficit; non enim datur ab oppositi impossibilitate transitus ad veritatis assertionem, nisi mediante dicto: Cujuscunque oppositum est falsum illud est verum, quod itaque cum principio contradictionis diuisum habet imperium, prouti ostensum in antecedentibus.

Postremo propositioni negatiuae potissimum in regione veritatum primas demandare, & omnium caput ac firmamentum salutare, quis est cui non duriusculum & aliquanto etiam pejus quam paradoxon videatur, cum non pateat cur negatiua veritas prae affirmatiua hoc jure potita sit? Nos potius, cum sint bina veritatum genera, binis ipsis etiam statuimus principia prima, alterum affirmansalterum negans.

scholion. Poterat forte cuipiam haec disquisitio, sicuti subtilis & operosa, ita etiam superuacanea & ab omni vtilitate derelicta videri. Et si corollariorum foecunditatem spectes, habes me assentientem. Mens enim quanquam tale principium non edocta non potest non vbiuis sponte & naturae quadam necessitate eodem vti. Verum nonne ideo digna erit disquisitione materia, catenam veritatum ad summum vsque articulum sequi? Et certe hac ratione legem argumentationum mentis nostrae penitius introspicere non vilipendendum est. Quippe vt vnicum tantummodo allegem, quia omnis nostra ratiocinatio in praedicati cum subjecto vel in se vel in nexu spectato identitatem detegendam resoluitur, vt ex regula veritatum vltima patet, hinc videre est: Deum non egere ratiocinatione, quippe, cum omnia obtutui ipsius liquidissime pateant, quae conueniant vel non conueniant idem actus repraesentationis intellectui sistit, neque indiget Analysi, quemadmodum, quae nostram intelligentiam obumbrat nox, necessario requirit.

Sectio II. De principio rationis determinantis vulgo sufficientis.
definitio.

Prop. IV.  Determinare, est ponere praedicatum cum exclusione oppositi. Quod determinat subjectum respectu praedicati cujusdam dicitur Ratio. Ratio distinguitur in antecedenter & in consequenter determinantem. Antecedenter determinans est cujus notio praecedit determinatum, h. e. qua non supposita determinatum non est intelligibile.

Huic annumerare licet rationem identicam, vbi notio subjecti per suam cum praedicato perfectam identitatem hoc determinat, e. g. Triangulum habet tria latera; vbi determinati notio notionem determinantis nec sequitur nec praecedit.

  Consequenter determinans est quae non poneretur nisi jam aliunde posita esset notio quae ab ipsa determinatur. Priorem rationem etiam rationem Cur  s. rationem essendi vel fiendi vocare poteris, posteriorem rationem Quod s. cognoscendi.

Adstructio realitatis definitionis.

Notio rationis secundum sensum communem subjectum inter ac praedicatum aliquod nexum efficit & colligationem. Ideo desiderat semper subjectum & quod ipsi vniat praedicatum. Si quaeras rationem circuli, plane non intelligo ecquid sit quod quaeris, nisi addas praedicatum, e. g.. quod sit omnium figurarum isoperimetrarum capacissima. Quaerimus v. c. rationem malorum in mundo. Habemus itaque propositionem: Mundus continet plurima mala. Ratio Quod, seu cognoscendi non quaeritur, quia experientia ipsius vicem sustinet, sed ratio Cur s. fiendi indicanda, h. e. qua posita intelligibile est, Mundum antecedenter respectu hujus praedicati non esse indeterminatum, sed qua praedicatum malorum ponitur cum exclusione oppositi. Ratio igitur ex indeterminatis efficit determinata. Et quoniam omnis veritas determinatione praedicati in subjecto efficitur, ratio determinans veritatis non modo criterium sed & fons est, a quo si discesseris, possibilia quidem quam plurima, nihil omnino veri reperiretur. Ideo indeterminatum nobis est, vtrum Planeta Mercurius circa axem reuoluatur nec ne, siquidem ratione caremus quae alterutrum ponat cum exclusione oppositi; utrumque tamdiu possibile manet, neutrum verum respectu cognitionis nostrae efficitur.

Vt discrimen rationum antecedenter & consequenter determinantium exemplo illustrem: Eclipses satellitum Jovialium nuncupo quas dico rationem cognoscendi suppeditare successiuae & celeritate assignabili factae propagationis lucis. Verum haec ratio est consequenter tantum determinans hanc veritatem; si enim vel maxime nulli adforent Jouis satellites, nec eorum per vices facta occultatio, tamen lux perinde in tempore moueretur, quanquam cognitum forsitan nobis non esset, s. vt ad definitionem datam propius applicem, phaenomena satellitum Jouialium successiuum lucis motum probantia, supponunt hoc ipsum lucis ingenium, sine quo ita contingere non possent, ideoque consequenter tantum hanc veritatem determinant. Ratio autem fiendi, s. cur motus lucis cum assignabili temporis dispendio junctus sit, (si sententiam Cartesii  amplecteris,) in elasticitate globulorum aëris elasticorum ponitur, qui secundum leges elasticitatis ictui aliquantulum concedentes, quod in quouis globulo absorbent punctum tempusculi, per seriem immensam concatenatam summando, perceptibile tandem faciunt. Haec foret ratio antecedenter determinans, s. qua non posita determinato locus plane non esset. Si enim globuli Aetheris perfecte duri forent, per distantias quantumlibet immensas nullum, emissionem inter & appulsum lucis, perciperetur temporis interuallum.

Illustris Wolfii definitio, quippe insigni nota laborans, hic mihi emendatione egere visa est. Definit enim rationem per id, unde intelligi potest cur aliquid potius sit quam non sit. Vbi haud dubie definitum immiscuit definitioni. Etenim quantumuis vocula Cur satis videatur communi intelligentiae accommodata, vt in definitione sumi posse censenda sit, tamen tacite implicat iterum notionem rationis. Si enim recte excusseris, reperies idem quod, Quamob rationem, significare. Ideo substitutione rite facta, definitio Wolfiana audiet: Ratio est id ex quo intelligi potest quam ob rationem aliquid potius sit quam non sit.

Pariter enunciationi Rationis sufficientis vocem rationis determinantis surrogare satius duxi, & habeo Ill. Crusium assentientem. Quippe ambigua vox est sufficientis, vt idem abunde commonstrat; quia, quantum sufficiat, non statim apparet; determinare autem cum sit ita ponere, vt omne oppositum excludatur, denotat id quod certo sufficit ad rem ita non aliter concipiendam.

  Prop. V. Nihil est verum sine ratione determinante.

Omnis propositio vera indicat subjectum respectu praedicati esse determinatum, i. e. hoc poni cum exclusione oppositi: In omni itaque propositione vera oppositum praedicati competentis excludatur necesse est. Excluditur autem praedicatum, cui ab alia notione posita repugnatur, vi princip. contrad. Ergo exclusio locum non habet, vbi non adest notio quae repugnat opposito excludendo. In omni itaque veritate est quiddam quod excludendo praedicatum oppositum veritatem propositionis determinat. Quod cum nomine rationis determinantis veniat: Nihil verum esse sine ratione determinante statuendum est.

Idem aliter.

E notione rationis intelligi potest, quodnam praedicatorum oppositorum subjecto tribuendum sit quodnam remouendum. Pone quicquam verum esse sine ratione determinante, nihil afforet ex quo appareret vtrum oppositorum tribuendum sit subjecto, vtrum remouendum; neutrum itaque excluditur, & subjectum est respectu utriusque praedicatorum indeterminatum, hinc non locus veritati, quae tamen quum fuisse sumta sit, aperta patet repugnantia.

scholion. Veritatis cognitionem rationis semper intuitu niti communi omnium mortalium sensu stabilitum est. Verum nos saepenumero ratione consequenter determinante contenti sumus, cum de certitudine nobis tantum res est; sed dari semper rationem antecedenter determinantem s. si mauis geneticam aut saltem identicam, e theoremate allegato & definitione junctim spectatis facile apparet, siquidem ratio consequenter determinans veritatem non efficit sed explanat. Sed pergamus ad rationes existentiam determinantes.

Prop. VI. Existentiae suae rationem aliquid habere in se ipso, absonum est.

Quicquid enim rationem existentiae alicujus rei in se continet, hujus causa est. Pone igitur aliquid esse quod existentiae suae rationem haberet in se ipso, tum sui ipsius causa esset. Quoniam vero causae notio natura sit prior notione causati, et haec illa posterior: idem se ipso prius simulque posterius esset, quod est absurdum.

corollarivm. Quicquid igitur absolute necessario existere perhibetur, id non propter rationem quandam existit, sed quia oppositum cogitabile plane non est. Haec oppositi impossibilitas est ratio cognoscendi existentiam, sed ratione antecedenter determinante plane caret. Existit; hoc vero de eodem et dixisse et concepisse sufficit.

scholion. Equidem inuenio in recentiorum Philosophorum placitis subinde recantari hanc sententiam: DEum rationem existentiae suae in se ipso habere positam, verum egomet assensum ipsi praebere nolim. Duriusculum enim bonis hisce viris quodammodo videtur, DEO ceu rationum et causarum vltimo et consummatissimo principio sui rationem denegare; ideoque, quia non extra se vllam agnoscere licet, in se ipso reconditam habere autumant, quo sane vix quicquam aliud magis a recta ratione remotum reperiri potest. Vbi enim in rationum catena ad principium perueneris, gradum sisti et quaestionem plane aboleri consummatione responsionis, per se patet. Noui quidem ad notionem ipsam DEI prouocari, qua determinatam esse existentiam ipsius postulant, verum hoc idealiter fieri, non realiter, facile perspicitur. Notionem tibi formas entis cujusdam in quo est omnitudo realitatis; per hunc conceptum te ipsi et existentiam largiri oportere confitendum est. Igitur ita procedit argumentatio: si in ente quodam realitates omnes sine gradu vnitae sunt, illud existet; si vnitae tantum concipiuntur, existentia quoque ipsius in ideis tantum versatur. Ergo ita potius informanda erat sententia: notionem entis cujusdam nobis formantes, quod DEum appellamus, eo modo illam determinauimus, vt existentia ipsi inclusa sit. Si vera igitur praeconcepta notio, verum quoque illum existere. Et haec quidem in eorum gratiam dicta sint qui argumento Cartesiano assensum praebent.

Prop. VII. Datur ens cujus existentia praeuertit ipsam, et ipsius, et omnium rerum possibilitatem, quod ideo absolute necessario existere dicitur. Vocatur DEus.

Cum possibilitas nonnisi notionum quarundam junctarum non repugnantia absoluatur, adeoque possibilitatis notio collatione resultet; in omni vero collatione quae sint conferenda suppetant necesse sit, neque, vbi nihil omnino datur, collationi, et quae huic respondet possibilitatis notioni, locus sit: sequitur quod nihil tanquam possibile concipi possit, nisi quicquid est in omni possibili notione reale existat, et quidem, (quoniam, si ab hoc discesseris, nihil omnino possibile, h. e. non nisi impossibile foret,) existet absolute necessario. Porro omnimoda haec realitas in ente vnico adunata sit necesse est.

Pone enim haec realia, quae sunt possibilium omnium conceptuum velut materiale, in pluribus rebus existentibus reperiri distributa, quodlibet harum rerum haberet existentiam certa ratione limitatam, hoc est priuationibus nonnullis junctam; quibus cum absoluta necessitas non perinde ac realitatibus competat, interim ad omnimodam rei determinationem, absque qua res existere nequit, pertineant, realitates hac ratione limitatae existerent contingenter. Ad absolutam itaque necessitatem requiritur, vt absque omni limitatione existant, hoc est, ens constituant infinitum. Cujus entis cum pluralitas, si quam fingas, sit aliquoties facta repetitio, hinc contingentia absolutae necessitati opposita, non nisi vnicum absolute necessario existere statuendum est. Datur itaque DEus et vnicus, absolute necessarium possibilitatis omnis principium.

scholion. En demonstrationem existentiae Diuinae, quantum ejus maxime fieri potest essentialem, et quamuis geneticae locus proprie non sit, tamen documento maxime primitiuo ipsa nempe rerum possibilitate comprobatam. Hinc patet: si DEum sustuleris, non existentiam omnem rerum solam, sed et ipsam possibilitatem internam prorsus aboleri. Quanquam enim essentias, (quae consistunt in interna possibilitate,) vulgo absolute necessarias vocitent, tamen, rebus absolute necessario competere, rectius dicerentur. Etenim essentia trianguli, quae consistit in trium laterum consertione, non est per se necessaria; quis enim sanae mentis contenderet, necessarium in se esse vt tria semper latera conjuncta concipiantur; verum triangulo hoc necessarium esse concedo, h. e. si cogitas triangulum, cogitas necessario tria latera, quod idem est ac si dicis: si quid est, est. Quo autem pacto eueniat, vt cogitationi laterum, spatii comprehendendi, cet. notiones suppetant, hoc est, vt sit in genere quod cogitari possit, vnde resultet postea combinando, limitando, determinando, notio quaeuis rei cogitabilis, id, nisi in DEO, omnis realitatis fonte, quicquid est in notione reale existeret, concipi plane non posset. Cartesium equidem nouimus existentiae diuinae argumentum ex ipsa sui interna notione depromtum dedisse, in quo vero quomodo euentu frustratus sit in scholio §hi prioris videre est. DEus omnium entium vnicum est, in quo existentia prior est, vel si mauis identica cum possibilitate. Et huius nulla manet notio simul atque ab existentia ejus discesseris.

Prop. VIII. Nihil contingenter existens potest carere ratione existentiam antecedenter determinante.

Pone carere. Nihil erit quod vt existens determinet; praeter ipsam rei existentiam. Quoniam igitur nihilo minus existentia determinata est, h. e. ponitur ita, vt quodlibet oppositum omnimodae suae determinationis plane exclusum sit; non alia erit oppositi exclusio quam quae a positione existentiae proficiscitur. Quae vero exclusio cum sit identica, (quippe nihil aliud vetat rem non existere, quam quod non existentia remota sit,) oppositum existentiae per se ipsum exclusum, h. e. absolute impossibile erit; h. e. res existet absolute necessario, quod repugnat hypothesi.

corollarium. E demonstratis itaque liquet, non nisi contingentium existentiam rationis determinantis firmamento egere, vnicum absolute necessarium hac lege exemtum esse; hinc non adeo generali sensu principium admittendum esse, vt omnium possibilium vniuersitatem imperio suo complectatur.

scholion. En demonstrationem principii rationis determinantis, tandem, quantum equidem mihi persuadeo, omni certitudinis luce collustratam. Perspicacissimos nostri aeui Philosophos, inter quos Ill. Crusium honoris causa nomino, semper de parum solida hujus principii demonstratione, quam in omnibus hujus materiae scriptis venalem reperimus, conquestos esse satis constat. De cujus mali medela vsque adeo Vir magnus desperauit, vt vel demonstratione plane incapacem esse hanc propositionem serio contenderet, si vel maxime vera esse concedatur. Verum cur non tam promta et expedita mihi fuerit hujus principii demonstratio, vt vnico, sicut vulgo tentatum est, argumento totam absoluerem, sed quodam anfractu plena demum certitudine potiri necesse fuerit, ratio mihi reddenda est.

Primo enim inter rationem Veritatis et Existentiae studiose mihi distinguendum erat; quanquam videri poterat, vniuersalitatem principii rationis determinantis in regione veritatum, eandem pariter supra existentiam extendere. Etenim si verum nihil est, h. e. si subjecto non competit praedicatum, sine ratione determinante, praedicatum existentiae absque hac nullum fore etiam consequitur. Verum ad veritatem firmandam non ratione antecendenter determinante opus esse, sed identitatem praedicatum inter atque subjectum intercedentem sufficere constat. In existentibus vero de ratione antecedenter determinante quaestio est, quae si nulla est, ens absolute necessario existit, si existentia est contingens, eam non posse non praecedere euictum dedi. Hinc veritas ex ipsis fontibus arcessita, meo quidem judicio purior emersit.

Celeberrimus quidem Crusius existentia quaedam per suam ipsorum actualitatem ita determinari putat, vt vanum autumet vltra quicquam requirere. Titius libera volitione agit; quaero cur hoc potius egerit quam non egerit; respondet quia voluit. Cur vero voluit? Haec inepte interrogari autumat. Si quaeris cur non potius aliud egit? respondet, quia hoc jam agit. Ideo putat liberam volitionem actu determinatam esse per existentiam suam, non antecedenter per rationes existentia sua priores; et sola positione actualitatis omnes oppositas determinationes excludi, hinc ratione determinante opus non esse contendit. Verum rem contingentem nunquam, si a ratione antecedenter determinante discesseris, sufficienter determinatam, hinc nec existentem esse posse, si libuerit etiam alio argumento probabo. Actus liberae volitionis existit, haec existentia excludit oppositum hujus determinationis; Verum, cum olim non extiterit, et existentia per se non determinat vtrum olim fuerit vel non fuerit, per existentiam huius volitionis haec quaestio, vtrum antea jam extiterit an non extiterit, manet indeterminata; quia vero in determinatione omnimoda haec quoque vna omnium est, vtrum ens inceperit an minus, ens eatenus erit indeterminatum, neque determinari poterit, nisi praeter ea quae existentiae internae competunt, arcessantur notiones quae independenter ab existentia ipsius sunt cogitabiles. Cum vero id quod entis existentis antecedentem non existentiam determinat praecedat notionem existentiae, idem vero quod determinat ens existens antea non extitisse, simul a non existentia ad existentiam determinauerit, (quia propositiones: Quare quod jam existit olim non extiterit, et quare quod olim non extiterit jam existat, reuera sunt identicae,) h. e. ratio sit existentiam antecedenter determinans, sine hac etiam omnimodae entis illius quod ortum esse concipitur determinationi, hinc nec existentiae locum esse posse abunde patet. Haec si demonstratio propter profundiorem notionum Analysin cuiquam subobscura esse videatur, praecedentibus contentus esse poterit.

Postremo, cur in demonstratione, ab Ill. Wolffio et sectatoribus vsurpata, acquiescere detrectauerim breuius expediam. Illustris hujus Viri demonstratio, vt a perspicacissimo Baumgartenio enodatius exposita reperitur, ad haec, vt paucis multa complectar, redit. Si quid non haberet rationem, nihil esset ejus ratio; ergo nihil aliquid, quod absurdum. Verum ita potius informanda erat argumentandi ratio: si enti non est ratio, ratio ipsius nihil est i. e. non ens. Hoc vero ambabus manibus largior, quippe si ratio nulla est, conceptus ipsi respondens erit non entis, hinc si enti non poterit assignari ratio, nisi cui nullus plane conceptus respondet, ratione plane carebit, quod redit ad supposita. Hinc non sequitur absurdum, quod inde fluere opinabantur. Exemplum expromam in sententiae meae testimonium. Demonstrare ausim secundum hanc concludendi rationem: Primum hominem adhuc a patre quodam esse genitum. Pone enim non esse genitum. Nihil foret quod ipsum genuerit. Genitus igitur foret a nihilo; quod cum contradicat, eum a quodam genitum esse confitendum est. Haud difficile est captionem argumenti declinare. Si non genitus est nihil ipsum progenuit. Hoc est qui ipsum genuisse putaretur nihil est vel non ens, quod quidem certum est quam quod certissimum: Sed praepostere conuersa propositio pessime detortum nanciscitur sensum.

Prop. IX. Enumerare et diluere difficultates, quae principium rationis determinantis vulgo sufficientis premere videntur.

Inter impugnatores hujus principii agmen ducere, et solus omnium vicem sustinere posse jure putandus est

Nihil hic Ill. Darjes detraxisse cupio, cujus argumenta, immo etiam nonnullorum aliorum magni quidem ad grauandum rationis determinantis principium momenti esse profiteor, sed quoniam hisce e laudato D.  Crusio allegandis admodum affinia esse videntur, me responsionem dubiorum ad haec potissimum adstringere posse, haud inuitis magnis alioquin viris autumo.

  S. R. et acutissimus Crusius , quem inter Germaniae, non dicam Philosophos, sed Philosophiae promotores, profiteor vix cuiquam secundum. Cujus mihi dubiorum si bene ceciderit discussio, (quod bonae causae patrocinium spondere videtur,) omnem difficultatem superasse mihi videbor. Primo formulae hujus principii exprobrat ambiguitatem et instabilem sensum. Quippe rationem cognoscendi, rationem itidem moralem et alias ideales, pro realibus et antecedenter determinantibus subinde vsurpari recte notat, ita, vt vtram subintelligi velis, saepenumero aegre intelligi queat. Quod telum quia nostra asserta non ferit, declinandum nobis non est. Qui haec qualiacunque nostra examinauerit, videbit me rationem veritatis a ratione actualitatis sollicite distinguere. In priori solum de ea praedicati positione agitur, quae efficitur per notionum quae subjecto, vel absolute vel in nexu spectato, inuoluuntur, cum praedicato identitatem, et praedicatum, quod jam adhaeret subjecto, tantum detegitur. In posteriori circa ea quae inesse ponuntur, examinatur non vtrum sed vnde existentia ipsorum determinata sit; si nihil adest quod excludat oppositum, praeter absolutam rei illius positionem per se et absolute necessario existere statuenda est, si vero contingenter existere sumitur adsint necesse est alia, quae ita non aliter determinando, existentiae oppositum jam antecedenter excludant. Et haec quidem de demonstratione nostra generatim.

Majus certe periculum defensoribus hujus principii imminet ab obiectione illa Clarissimi Viri, qua immutabilis rerum omnium necessitatis et fati stoici postliminio reuocati, immo libertatis omnis atque moralitatis eleuatae culpam diserte nobis et haud contemnendo argumentorum robore impingit. Argumentum ipsius, quanquam non omnino nouum, explicatius tamen et validius ab ipso traditum, quantum ejus fieri potest enucleate, illibato tamen ipsius robore allegabo.

Si quicquid fit non aliter fieri potest, nisi vt habeat rationem antecedenter determinantem, sequitur vt quicquid non fit etiam fieri non possit, quia videlicet nulla adest ratio sine qua tamen fieri omnino non potest. Quod quia de omnibus rationum rationibus retrogrado ordine est concedendum, sequitur: omnia naturali colligatione ita conserte contexteque fieri, vt, qui oppositum euentus cujusdam vel etiam actionis liberae optat, impossibilia voto concipiat, quandoquidem non adest, quae ad illud producendum requiritur ratio. Et ita resumendo euentuum indeclinabilem catenam, quae, vt ait Chrysippus , semel voluit et implicat per aeternos consequentiae ordines, tandem in primo mundi statu, qui immediate DEum auctorem arguit omnis sistitur euentuum vltima et tot consectariorum ferax ratio, qua posita, alia ex aliis in secutura postmodum secula stabili semper lege deriuantur. Tritam illam inter necessitatem absolutam et hypotheticam distinctionem, qua veluti rima elabi arbitrantur aduersarii, impugnat Vir Clar.: quae videlicet ad infringendam necessitatis vim et efficacitatem nullius plane momenti est. Quid enim attinet, vtrum euentus, per antecedentes rationes praecise determinati, si per se spectetur, oppositum repraesentabile sit, cum nihilo secius hoc oppositum realiter fieri non possit, quum non adsint, quibus ipsi ad existendum opus est, rationes, immo adsint in contrarium? Oppositum ais separatim sumti euentus potest tamen cogitari, ideoque possibile est. Sed quid tum? Non potest tamen fieri, quia ne vnquam actu fiat per rationes jam existentes satis cautum est. Accipe exemplum? Cajus imposturam fecit. Cajo per determinationes suas primitiuas quatenus scilicet homo est, non repugnauit sinceritas; largior. Sed vti jam est determinatus repugnat vtique, quippe adsunt in ipso rationes quae ponunt contrarium, et sinceritas tribui ipsi nequit, nisi turbato omni rationum implicatarum ordine vsque ad primum mundi statum. Nunc audiamus quae porro inde concludit Vir illustris. Ratio determinans non efficit modo vt haec potissimum actio eueniat, sed vt ejus loco alia contingere non possit. Ergo quicquid in nobis accidit ejus consecutioni ita a DEO prospectum est, vt plane non possit aliud consequi. Ergo imputatio factorum nostrorum ad nos non pertinet; sed vna omnium causa DEus est, qui eis nos legibus adstrinxit vt sortem destinatam vtcunque adimpleamus. Nonne sic efficitur vt nullum peccatum DEO displicere possit? quod vbi contingit, eo simul testatur, stabilitam a DEO rerum implicitarum seriem aliud non admittere. Quidnam igitur DEus peccatores increpat de actionibus, quas vt perpetrent, jam inde vsque a mundi satu atque ortu cautum est?

Confutatio dubiorum.

Quando necessitatem hypotheticam, in specie moralem distinguimus, ab absoluta, non hic de vi atque efficacia necessitatis agitur, vtrum nempe res alterutro casu magis vel minus sit necessaria, sed de principio necessitante quaestio est, vnde nempe res sit necessaria. Equidem lubens concedo, hic nonnullos Philosophiae Wolfianae sectatores quodammodo a veri sensu deflectere, vt, quod per rationum semet hypothetice determinantium catenam positum est, adhuc a necessitate completa remotum aliquantulum sibi persuadeant, quia absoluta caret necessitate. Ego vero in hisce Illustri antagonistae assentior, decantatam omnium ore distinctionem vim necessitatis atque certitudinem determinationis parum eleuare. Quemadmodum enim vero nihil verius & certo nihil certius, sic nec determinato quicquam determinatius concipi potest. Euentus mundani ita certo determinati sunt, vt praescientia diuina falli nescia pari certitudine & eorum futuritionem, & oppositi impossibilitatem nexu rationum conformiter perspiciat, ac si absoluto eorum conceptu oppositum excluderetur. Hic vero, non quantopere sed vnde necessaria sit contingentium futuritio, cardo est quaestionis. Actum creationis mundi in DEO non ambiguum, sed ita certo determinatum esse, vt oppositum DEO indignum, h. e. competere plane non possit, quis est qui dubitet? Nihilo tamen secius libera est actio, quia iis rationibus determinatur, quae motiua intelligentiae suae infinitae, quatenus voluntatem certo certius inclinant, includunt, non a coeca quadam naturae efficacia proficiscuntur. Ita etiam in actionibus hominum liberis, quatenus spectantur vt determinatae, oppositum excluditur quidem, sed non excluditur rationibus extra subjecti appetitum & spontaneas inclinationes positis, quasi homo vel inuitus ineuitabili quadam necessitate ad patrandas actiones adigeretur; sed in ipsa volitionum appetituumque propensione, quatenus allectamentis repraesentationum lubenter obtemperat, nexu, certissimo illo quidem, at voluntario, actiones stabili lege determinantur. Quod actiones physicas & libertate morali gaudentes intercedit discrimen, non nexus atque certitudinis differentia absoluitur, quasi hae solae ancipiti futuritione laborantes rationumque colligatione exemtae vaga & ambigua oriundi ratione fruerentur; hoc enim pacto parum commendabiles forent entium intelligentium praerogatiuis. Verum modus quo certitudo earum rationibus suis determinatur omnem paginam facit ad libertatis notam tuendam; nempe non nisi per motiua intellectus voluntati applicata eliciuntur, cum contra ea in brutis, s. Physico-mechanicis actionibus omnia sollicitationibus & impulsibus externis conformiter, absque vlla arbitrii spontanea inclinatione, necessitentur. Potestatem quidem actionis patrandae ad vtramuis partem indifferenter se habere, sola autem beneplaciti ad allectamenta repraesentationibus oblata inclinatione determinari in confesso est. Quo huic legi certius alligata est hominis natura, eo libertate magis gaudet, neque vago nisu quaquauersum in objecta ferri est libertate vti. Non aliam ais ob rationem agit, quam quia ita potissimum lubuit. Jam teneo te tua ipsius confessione constrictum. Quid enim est lubitus nisi voluntatis pro allectamento objecti ad hanc potius quam oppositam partem facta inclinatio; Ergo tuum libet s. volupe est actionem per internas rationes determinatam innuit. Lubitus enim ex tua sententia actionem determinat; est vero non nisi voluntatis in objecto, pro ratione allectamenti; quo voluntatem inuitat, acquiescentia. Ergo est determinatio respectiua, in qua si voluntas aequaliter ponitur allectari, alterum magis volupe esse, idem est, ac aequaliter simulque inaequaliter placere, quod implicat repugnantiam. Accidere autem potest casus, vbi, quae ad alterutram partem inclinent voluntatem rationes, conscientiam plane fugiant, nihilo minus tamen alterutrum deligatur; Verum tum res a superiori mentis facultate ad inferiorem rediit, & per repraesentationis obscurae alterutram partem versus suprapondium, (cujus in sequentibus vberiorem injiciemus commemorationem) aliquorsum mens dirigitur.

Breui, si ita commodum fuerit dialogo, Cajum inter, indifferentiae aequilibrii defensorem, & Titium, rationis determinantis patronum, controuersiam peruulgatam illustrare liceat.

cajvs : Vitae anteactae curriculum morsus mihi quidem conscientiae exagitat, sed hoc vnicum superest solatii, si tuis placitis credere fas est, in me non cadere admissorum facinorum culpam, quippe rationum inde vsque a mundi incunabulis se inuicem determinantium nexu deuinctus, quaecunque egi, non potui non agere & quicunque nunc mihi exprobrat vitia, aliudque vitae genus a me iniri debuisse nequicquam increpat, inepte agit, pariter ac si me temporis fluxum sistere oportuisse postulet. Titius . Cedo! quaenam est illa rationum series, qua te adstrictum fuisse conquereris? Nonne quaecunque egisti libenter egisti? Nonne conscientiae tacita dehortatio & formido dei perperam intus admonens obstrepuit peccaturo? nonne nihilo secius magis arrisit compotari, ludere, Veneri litare & quae sunt id genus alia? An vnquam inuitus ad peccandum protractus es? Caj. Haec vero minime inficias eo. Probe sentio me non renitentem & allectamentis strenue obluctantem velut obtorto collo in transuersum abreptum esse. Sciens & lubens me vitiis mancipaui. Verum haec voluntatis ad deteriorem partem facta inclinatio vnde mihi obtigit? nonne antequam contigerit, cum quidem & diuinae & humanae leges in partes suas inuitarent haesitantem, jam determinatum erat rationum consummatione, vt inflecterer in malam potius quam bonam partem? Nonne, posita ratione jam omnibus numeris absoluta, rationatum impedire, idem est, ac factum infectum reddere? Quaelibet vero voluntatis meae inclinatio ex tua sententia antecedenti ratione perfecte determinata est, & haec porro priori, atque hunc in modum vsque ad caput rerum omnium. Tit. Jam vero scrupulum tibi eximam. Rationum implicatarum series in quolibet actionis patrandae articulo motiua vtrinque prolectantia suppeditauit, eorum alterutri temet lubens dedidisti, propterea quia volupe erat ita potius quam aliter agere. At, ais jam determinatum erat rationum consummatione vt inclinarer in partem destinatam. Sed velim cogites numne ad rationem consummatam actionis requiratur tuae voluntatis secundum allectamenta objecti spontanea propensio. Caj. Caue spontaneam dixeris; non potuit non in hanc partem propendere. Tit. Hoc quidem spontaneitatem tantum abest vt tollat vt potius certissimam reddat dummodo recto sensu sumatur. Etenim spontaneitas est actio a principio interno profecta. Quando haec repraesentationi optimi conformiter determinatur, dicitur Libertas. Quo certius huic legi obtemperare quisque dicitur, quo itaque positis omnibus ad volendum motiuis est determinatior, eo homo est liberior. Ex tua argumentatione non fluit, libertatem infringi rationum antecedenter determinantium vi. Satis enim te redarguit confessio, quod non inuitus sed lubens egeris. Hinc non ineuitabilis fuit actio tua, vt tu quidem subopinari videris, neque enim euitare studuisti, sed infallibilis fuit secundum appetitus tui ad circumstantias ita informatas propensionem. Et hoc quidem majorem tibi culpam impingit. Ita enim vehementer appetiisti, vt ab instituto dimoueri non passus sis. Sed tuo te telo jugulabo. Cedo! quanam ratione libertatis notionem commodius ex sententia tua putas informari debere.  Caj. Ego quidem arbitror, si abigeres illud quicquid est rationum semet stabili euentu determinantium concatenationis, si concederes hominem in quauis libera actione versus vtramque partem indifferenter se habere, &, positis omnibus quotcunque finxeris rationibus aliquo determinantibus, tamen quiduis pro quouis eligere posse, tum tandem bene de libertate actum esse confiterer. Tit. DEus meliora! Si quod te numen hoc voto potiri pateretur, quam infelix esses omnium horarum homo. Fac te virtutis tramitem ingredi apud animum tuum statuisse. Fac mentem & religionis praeceptis, & quaecunque sunt alia ad firmandum consilium efficacia, probe jam esse communitam. Nunc agendi obtingit occasio. Protinus in deteriorem partem prolaberis, neque enim quae te inuitant rationes determinant. Quantum te videor mihi audire adhuc plures querimonias jactantem? Ah quod me sinistrum fatum a salutari consilio subito depulit! Quid opus est praeceptis virtutis nauare operam, per sortem fiunt actiones, non determinantur rationibus! Non equidem inquis accuso inuitam fati cujusdam me abripientis coactionem, sed illud, nescio quid, lapsum mihi in pessimam partem concilians abominor. Proh pudor! vnde mihi detestandus ille appetitus praecise in deterrimam partem, qui aeque facile in oppositam potuit inclinari?  Caj. Ergo de omni libertate perinde conclamatum est. Tit. Vides quam in arctum coegerim copias tuas. Noli spectra comminisci idearum; sentis enim te liberum, hujus vero libertatis noli notionem confingere parum rectae rationi constantem. Libere agere est appetitui suo conformiter & quidem cum conscientia agere. Et hoc quidem rationis determinantis lege exclusum non est. Caj. Quanquam vix habeam quod tibi regeram, tamen internus sensus, sententiae tuae mihi videtur obloqui. Da enim casum non magni momenti, si mihi ipsi attentus sum liberum mihi esse animaduerto vtrinque inclinari, ita vt satis persuasus sim, actionis meae directionem antecedenti rationum serie determinatam non fuisse. Tit. Aperiam tibi tacitam mentis imposturam, quae indifferentiae aequilibrii ludibrium tibi facit. Vis naturalis appetitiua menti humanae insita non in objecta solum, verum etiam in repraesentationes varias intellectui sistendas fertur. Quatenus itaque repraesentationum quae electionis in casu dato motiua continent, nos ipsos sentimus auctores esse, ita vt attentioni ipsis applicandae, suspendendae, aut aliorsum vertendae egregie sufficiamus, consequenter non solum in objecta appetitui nostro conformiter tendere, sed etiam ipsas rationes objectiuas varie pro lubitu permutare posse conscii sumus, eatenus vix possumus nobis temperare, quin voluntatis nostrae applicationem omni lege exemtam & determinatione stabili priuatam arbitremur. Verum si recte sentire allaboramus, quod in casu dato haec non alia fiat attentionis in repraesentationum combinationem tendentia, quare, allicientibus ab aliqua parte rationibus, subinde vt libertatis saltem periculum faciamus, attentionem in oppositam partem conuertendo, huic suprapondium conciliemus, quod adeoque appetitus sic non aliter dirigatur, rationes certe quae determinant, adesse debere facile conuincemur. Caj. Multis fateor difficultatibus me implicasti, sed te haud minoribus impediri certus sum. Quomodo putas determinatam malorum futuritionem, quorum Deus tandem vltima & determinans causa est, bonitati & sanctitati ipsius conciliari posse? Tit. Ne tempus vanis disceptationibus in cassum teramus, quae te suspensum tenent dubitationes, eas paucis expromam, nodosque soluam dubiorum. Cum euentuum omnium tam physicorum quam actionum liberarum determinata sit certitudo, consequentia in antecedentibus, antecedentia in vlterius praecedentibus & ita nexu concatenato in citerioribus semper rationibus, donec primus mundi status, qui immediate DEum auctorem arguit, sit veluti fons & scaturigo, ex quo omnia fallere nescia necessitate prono alueo deriuantur; hinc putas DEum mali machinatorem haud obscure designari, neque, quam ipse telam orsus est, quaeque primo suo exemplari conformiter in futura sequentis aevi saecula pertexitur, odisse posse, peccataque operi intexta tanta quanta per sanctitatem fas est indignatione prosequi posse videtur, siquidem recidente tandem in ipsum primum molitorem malorum omnium culpa. Haec sunt quae te premunt dubia; nunc eorum nebulas discutiam. DEus, vniuersitatis rerum primordia capessendo, seriem inchoauit, quae stabili rationum conserte contexteque colligatarum nexu etiam mala moralia, & quae his respondent, Physica includit. Verum inde non sequitur, actiones moraliter prauas DEum auctorem incusare posse. Si, quemadmodum fit in mechanicis, entia intelligentia passiua tantum ratione se ad ea haberent, quae ad determinationes & mutationes certas impellunt, non inficior omnium culpam vltimam in DEum machinae architectum deuolui posse. Verum quae per entium intelligentium & semet ipsa sponte determinandi potestate praeditorum voluntatem confiunt, ex interno sane principio, e consciis appetitibus, & electione alterutrius partis secundum arbitrii licentiam profecta sunt. Hinc, quantumuis rerum statu ante actus liberos aliqua ratione constituto, ens illud intelligens tali circumstantiarum implicitum sit nexu, vt mala moralia certo certius ab ipso futura esse constet & praeuidere liceat, tamen haec futuritio determinatur talibus rationibus, in quibus voluntaria ipsorum ad prauam partem directio cardo est; & quae ideo peccantibus agere maxime volupe fuit, eorum causam ipsos dicere oportere, & illicitae voluptatis poenam dare aequitati quam perfectissime conuenit. Quod autem ad auersationem attinet, qua DEum a peccatis abhorrere sanctitate ipsius procul dubio dignum est, sed parum videtur cum decreto mundi conditi stare posse, quod horum malorum futuritionem incluserit, etiam hic non insuperabilis est quae quaestionem circumdat difficultas. Sic enim habeto.

Bonitas dei infinita in rerum creatarum maximam, quantaquanta in illas cadit, perfectionem, mundique spiritualis felicitatem tendit. Eodem vero infinito se manifestandi conatu, non perfectioribus tantum, quae postmodum propullularent rationum ordine, euentuum seriebus dedit operam, sed ne quicquam etiam minoris gradus bonorum desit, vt rerum vniuersitas immensitate sua, a summo, qui in finita cadit, perfectionis gradu ad inferiores omnes & ad nihilum vsque, vt ita dicam omnia complecteretur, etiam ea delineationem suam irrepere passus est, quae admistis quamplurimis malis saltem quicquam boni quod DEI sapientia inde eliceret, ad manifestationem diuinae gloriae infinita varietate distinguendam suppeditarent. In hoc ambitu ne desideraretur historia generis humani vtvt lugubris, tamen ad diuinam bonitatem celebrandam etiam in ipsa malorum colluuione infinita testimonia secum gerens, & sapientiam & potentiam & bonitatem perbelle decuit. Neque vero ideo mala ipsa operi inchoato intexta intendisse & consulto elicuisse putandus est. Quippe bona ob oculos habuit, quae subductis rationibus nihilo minus remanere cognouit, quaeque vna cum infelici lolio eradicare summa sapientia indignum fuit. Ceterum voluntario & ex intimo mentis affectu a mortalibus peccatum est, rationum antecedentium ordine non inuitos vrgente & abripiente, sed allectante, quorum irritamentis quanquam certo obsecundatum iri praecognitum fuerit, tamen, cum in interno semet determinandi principio resederit malorum origo, ipsis peccatoribus imputanda esse aperte patet. Neque ideo Diuinum Numen minus a peccatis abhorrere reputandum est, quia iis, concedendo, quodammodo annuerit. Nam ea ipsa malorum quorum licentia facta erat strenua allaboratione in melius reducendorum compensatio, quam monendo, minitando, inuitando, media suppeditando obtinere annititur, est proprie ille finis quem ob oculos habuit diuinus artifex, quibus itaque cum malorum fruticantes ramos amputet, &, quantum salua libertate hominum fieri potest, reprimat, hoc ipso semet prauitatis omnis osorem, quanquam perfectionum quae nihilo minus elici inde possunt amatorem, patefecit. Sed in viam redeo, ab instituti ratione longius aliquantulum quam par erat diuagatus.

Additamenta Problematis IX. Praescientiae diuinae respectu actionum liberarum locus non est, nisi determinata earum rationibus suis futuritio admittatur.

Qui principio nostro subscribunt, semper hoc argumentum valide contra impugnatores vrserunt. Quare hac opera supersedens, ad ea tantum, quae perspicacissimus Crusius in contrarium affert respondere satago. Iis qui ita sentiunt objicit indignam DEO sententiam, quasi eum ratiociniis vti sibi persuadeant. In qua quidem opinione, si qui sunt qui secus autumant, lubens in Ill. aduersarii partes transeo. Etenim ratiociniorum anfractus diuini intellectus immensitatem parum decere concedo. Neque enim abstractione notionum vniuersalium, earumque combinatione & ad eruendas consequentias facta collatione infinitae intelligentiae opus est. Verum hic asserimus, DEum praeuidere ea non posse, quorum antecedenter determinata non est futuritio, non propter inopiam subsidiorum, quibus haud indigere concedimus: sed quoniam impossibilis per se est praecognitio futuritionis, quae plane nulla est, si existentia omnino, & per se, & antecedenter est indeterminata. Per se enim esse indeterminatam, ex contingentia concluditur; antecedenter esse pariter indeterminatam antagonistae contendunt, ergo plane determinationis h. e. futuritionis expers & in se est & a diuino intellectu repraesentari necesse est.

Tandem ingenue fatetur laudatus aduersarius, hic non nihil remanere incomprehensibile, quod vero, cum ad infinitum contemplatio rediit, cum objecti eminentia probe consentit. Verum quantumuis fatear adyta quaedam reconditioris intelligentiae remanere humano intellectui nunquam reseranda, si in interiorem cognitionem descendere aueas, tamen hic non de modo agitur, sed vtrum res ipsa locum habeat, cujus, cum oppositae partis sententia, repugnantiam inspicere, mortali cognitioni admodum sane procliue est.

Instantiarum confutatio, quas indifferentiae aequilibrii defensores in subsidium vocant.

Prouocant aduersae partis patroni, vt exemplis satisfaciamus, quae adeo aperte voluntatis humanae ad quasuis actiones liberas indifferentiam testari videntur, vt vix quicquam apertius esse posse videatur. Cum par impar luditur, & fabae manu reconditae conjectando lucrandae sunt, alterutrum proloquimur plane absque consilio & absque vlla deligendi ratione. Hisce gemina, in casu principis, nescio cujus proferunt, qui alicui pyxidum duarum, ponderis, figurae, & speciei per omnia similium, liberam fecit electionem, quarum altera plumbum, altera aurum recondidit, vbi non nisi citra rationem fieri potuit ad alterutram capessendam determinatio. Similia de pedis dextri aut sinistri indifferenti ad promouendum libertate dictitant. Omnibus vno verbo & quod quidem mihi videtur affatim respondebo. Quando in principio nostro de rationibus determinantibus sermo est, non hic vnum vel aliud rationum genus intelligitur, e. g. in actionibus liberis rationes intellectui conscio obuersantes, sed vtcunque determinetur actio, tamen ratione quadam determinata sit necesse est, si eam fieri opus est. Rationes objectiuae in arbitrii determinatione plane deesse possunt, & motiuorum cum conscientia repraesentatorum perfectum potest esse aequilibrium, nihilo tamen minus rationibus adhuc permultis locus superest, quae mentem determinare possunt. Hoc enim ancipiti tali dubitatione solum efficitur vt res a superiori facultate ad inferiorem, a repraesentatione cum conscientia conjuncta ad obscuras redeat, in quibus ab vtrauis parte omnia perfecte identica esse vix statuendum est. Tendentia appetitus insiti in vlteriores perceptiones in eodem statu diu haerere mentem non patitur. Variato itaque statu internarum repraesentationum mentem aliquorsum inclinari necesse est.

Prop. X. Corollaria quaedam genuina principii rationis determinantis exponere.

1. Nihil est in rationato quod non fuerit in ratione. Nihil enim est sine ratione determinante, adeoque nihil in rationato quod non arguat rationem sui determinantem:

Objici posset, quod, cum rebus creatis adhaereant limites, inde consequeretur, DEO qui ipsarum continet rationem eos pariter adhaerere. Respondeo: qui rebus finitis adhaerent limites pariter limitatam sui rationem in actione creationis diuinae arguunt. Limitata enim est actio DEI creatrix, pro ratione entis limitati producendi. Haec autem actio cum sit determinatio DEI respectiua, quam rebus producendis respondere necesse est, non interna & absolute in ipso intelligibilis, limitationes has DEO interne non competere patet.

2. Rerum quae nihil commune habent vna non potest esse ratio alterius. Ad propositionem praemissam redit.

3. Non amplius est in rationato quam est in ratione. Ex eadem liquet regula.

consectarivm. Quantitas realitatis absolutae in mundo naturaliter non mutatur, nec augescendo nec decrescendo.

dilvcidatio. Hujus regulae in corporum mutationibus euidentia facillime elucescit. Si e. g. Corpus A alterum B percutiendo propellat, vis quaedam per consequens realitas

Hic secundum sensum communem vim impressam, tanquam illatam realitatem, quanquam proprie non sit nisi quaedam realitatis insitae limitatio s. directio, concipere liceat.

, huic accedit. Verum par motus quantitas corpori impingenti detracta est, igitur virium summa in effectu aequiparatur viribus causae. In incursu quidem corporis minoris elastici in majus, lex allegata videtur erroris teneri. Sed nequaquam. Corpus enim elasticum minus a majori in quod incurrit repercussum, vim quandam in partes oppositas nanciscitur, quae si addatur illi quam in majus transtulit, summam majorem quidem efficit quantitate incurrentis, vt constat e Mechanicis, at, quae hic dicitur vulgo absoluta, verius respectiua nominanda est. Vires enim hae tendunt in partes diversas; ideoque ex effectibus, quos machinae conjunctim applicatae, adeoque & in vniuerso summatim spectatae exserere possunt, aestumatae, summa virium cognoscitur, subtrahendo motus in partes contrarias, quippe eatenus semet vtcunque tandem destructuros, & remanet motus centri grauitatis, qui, vt notum ex staticis, post conflictum idem est cum eo qui fuit ante eundem. Quod omnem motus per resistentiam materiae destructionem attinet, haec regulam dictam tantum abest vt eleuet, vt potius stabiliat. Quae enim causarum consensu e quiete orta est vis, tantundem, quantum accepit, in impedimentorum renitentiam absumendo, ad quietem iterum reducitur, & res manet vt ante. Hinc & motus mechanici perpetuitas inexhausta impossibilis; quippe resistentiis semper aliquam vis suae partem impendens, vt nihilo secius ad semet restaurandum illibata permaneat potestas, regulae huic & sanae rationi pariter aduersaretur.

Saepe numero vires ingentes oriri videmus ex infinite paruo causae principio. Scintilla pulueri pyrio injecta, quam immensam vim expansiuam conciliat? seu etiam alibi auido alimento recepta, quanta incendia, vrbium ruinas, & ingentium syluarum diuturnas deuastationes producit? Quantam corporum compagem soluit itaque paruula scintillulae vnius sollicitatio; Sed hic, quae intus in corporum compage recondita fouetur immensarum virium efficax causa, materia nempe elastica, vel aëris vt in puluere pyrio, (secundum Halesii  experimenta) vel materiae igneae, vt in combustibili quouis corpore, manifestatur verius minuta sollicitatione quam producitur. Elastra compressa intus conduntur, & tantillum sollicitata, vires exserunt reciproco attractionis & repercussionis nisui proportionales.

Vires certe spirituum, & earum ad vlteriores perfectiones perennatura progressio hac lege exemtae esse videntur. Sed, quod mihi quidem persuasum est, eidem adstrictae sunt. Procul dubio infinita, quae semper animae interne praesto est, quanquam obscura admodum totius vniuersi perceptio, quicquid cogitationibus postmodum majore luce perfundendis inesse debet realitatis, jam in se continet, & mens attentionem tantummodo postmodum quibusdam aduertendo, dum aliquibus parem detrahit gradum, illas intensiori lumine collustrans, majori in dies potitur cognitione, non ambitum quidem realitatis absolutae extendens, (quippe materiale idearum omnium e nexu cum vniuerso profectum manet idem) sed formale, quod consistit in notionum combinatione & earum vel diuersitati vel conuenientiae applicata attentione, varie certe permutatur. Quemadmodum paria in corporum vi insita animaduertimus. Motus enim, si recte excutiantur, cum sint, non realitates sed phaenomena, vis autem insita, corporis externi impactu modificata, cum tantundem ex interno efficaciae principio resistat incursui, quantum acquirit in directione impellentis virium, omne, in phaenomeno motus, virium reale aequipollet illi, quod corpori, quiescenti jam insitum erat, quanquam, quae in quiete respectu directionis indeterminata erat interna potestas, impulsu externo tantum dirigatur.

Quae hactenus de impermutabili realitatis absolutae in vniuerso quantitate allegata sunt, ita intelligi debent, quatenus secundum naturae ordinem omnia accidunt. Per dei enim operam & mundi materialis perfectio fatiscens  instaurari, intelligentiis coelitus purius, quam per naturam licet, lumen affundi, omniaque in altius perfectionis fastigium euehi posse, quis est qui ambigere ausit.

Prop. XI. Corollaria quaedam adulterina, e principio rationis determinantis parum legitime deducta, allegare ac refellere.

1. Nihil esse sine rationato; s. quodcunque est, sui habere consequentiam. Vocatur principium consequentiae. Quod, quantum ego quidem scio, Baumgartenium metaphysicorum coryphaeum auctorem agnoscit. A quo, quia eadem ratione qua principium rationis demonstratum est, pari etiam cum illo ruina concidit. Hujus principii, si de rationibus cognoscendi sermo tantum est, veritas est salua. Etenim entis cujuslibet notio vel est generalis, vel indiuidualis. Si prius, quae de generica notione statuuntur omnibus inferioribus sub eadem complexis competere, hinc illam harum rationem continere concedendum est. Si posterius quae in nexu quodam huic subjecto competunt praedicata, iisdem positis rationibus, semper competere debere concludi potest & ex casu dato determinat veritatem in similibus, hinc habet rationata cognoscendi. Verum si rationata existendi hic subintelligimus, entia hisce in infinitum feracia non esse, vel ex postrema hujus commentationis sectione videre licebit, vbi permutationis omnis expertem, substantiae cujuslibet, quae nexu cum aliis exemta est, statum, rationibus inuictis adstruemus.

2. Rerum totius vniuersitatis nullam alii per omnia esse similem. Vocatur principium indiscernibilium, quod latissimo vt fit sensu sumtum a vero quam longissime discedit. Duplici potissimum ratione demonstratur. Prior argumentandi ratio admodum praeceps leui saltu objectum transilit, & ideo vix in censum venire meretur. Hae sunt illae argutiae: Quaecunque notis omnibus perfecte conueniunt, neque vllo discrimine dignoscuntur, pro vno eodemque ente habenda videntur. Hinc omnia perfecte similia non esse nisi vnum idemque ens, cui plura loca assignentur, quod cum sanae rationi aduersetur, hanc sententiam secum ipsa pugnare contendunt. Sed quis est qui fucum argutiarum non animaduertat? Ad perfectam duarum rerum identitatem omnium notarum s. determinationum, tam internarum quam externarum requiritur identitas. Ab hac omnimoda determinatione, ecquisnam exceperit locum? Ideoque non vnum idemque ens sunt, quae, vtcunque notis internis conuenientia, loco saltem discernuntur. Sed quae principio rationis sufficientis falso accepta fertur demonstratio, hic nobis potissimum excutienda est.

Nihil subesse dictitant rationis, cur DEus duabus substantiis diuersa assignauerit loca, si per omnia alia perfecte conuenirent. Quales ineptiae! Miror grauissimos viros hisce rationum crepundiis delectari. Substantiam vnam voca A, alteram B. Fac A locum τοῦ B occupare, tum, quia notis internis A plane non discrepat a B, etiam locum ipsius obtinens per omnia cum ipso erit identicum, & vocandum erit B, quod antea vocatum est A; cui vero prius nomen erat B, nunc in locum τοῦ A translatum vocandum erit A. Haec enim characterum differentia diuersitatem tantum locorum notat. Cedo igitur vtrum DEus aliud quicquam egerit, si secundum tuam sententiam loca determinauerit? Vtrumque perfecte est idem; ideoque permutatio a te conficta nulla est; sed nihili nullam esse rationem perbelle mea quidem sententia conuenit.

Adulterina haec lex tota rerum vniuersitate & sapientiae etiam diuinae decoro egregie confutatur. Corpora enim quae dicuntur similaria, aquam, argentum viuum, aurum, salia simplicissima, cet. homogeneis & internis notis perfecte congruere in partibus suis primitiuis, & conuenit identitati vsus atque functionis cui praestandae sunt destinata, & ex effectibus videndum est, quos semper similes ab iisdem absque vllo notabili discrimine proficisci deprehendimus. Neque hic decet reconditam quandam & sensus effugientem suspicari diuersitatem, quasi vt DEus habeat quo operis sui partes ipse dignoscat, hoc enim esset nodos in scirpo quaerere.

  Leibnizium hujus principii auctorem in fabrica corporum organicorum vel in aliorum a simplicitate maxime remotorum textura notabilem semper diuersitatem animaduertisse, & recte in omnibus ejus generis praesumere posse concedimus. Neque enim, vbi plura admodum ad componendum quiddam consentire necesse est, pares semper determinationes resultare posse patet. Inde foliorum ejusdem arboris vix par perfecte simile reperias. Sed hic vniuersalitas principii hujus metaphysica tantum repudiatur. Caeterum & in figuris corporum naturalium identitatem exemplaris saepenumero reperiri vix inficiandum videtur. In crystallisationibus v. g. inter infinita diuersa non vnum atque alterum reperiri perfecta similitudine aliud exscribens, quis est qui contendere ausit?

Sectio III. Bina principia cognitionis Metaphysicae, consectariorum feracissima aperiens, e principio rationis determinantis fluentia.
I. Principium successionis.

Prop. XII. Nulla substantiis accidere potest mutatio, nisi quatenus cum aliis connexae sunt, quarum dependentia reciproca mutuam status mutationem determinat.

Hinc substantia simplex omni nexu externo exemta, sibique adeo solitario relicta, per se plane est immutabilis.

Porro, nexu etiam cum aliis complexa, si haec relatio non mutatur, nulla etiam interni status in ipsa contingere potest permutatio. In mundo itaque motus omnis experte (quippe motus est nexus permutati phaenomenon) nihil reperietur omnino successionis etiam in interno substantiarum statu.

Hinc nexu substantiarum plane abolito, successio & tempus pariter facessunt.

demonstratio.

Fac substantiam aliquam simplicem nexu aliarum solutam solitario existere; dico nullam status interni permutationem ipsi contingere posse. Cum enim quae jam competunt substantiae internae determinationes, rationibus internis ponantur cum exclusione oppositi, si aliam determinationem succedere vis, alia tibi ratio ponenda est, cujus cum oppositum sit in internis, & nulla externa ratio accedat, per supposita, illam enti induci non posse aperte liquet.

 Idem aliter. Quaecunque ratione determinante ponuntur ea simul cum ipsa poni necesse est; posita enim ratione determinante non poni rationatum absurdum est. Quaecunque itaque in statu aliquo substantiae simplicis sunt determinantia, cum iis omnia omnino determinata simul sint necesse est. Quia vero mutatio est determinationum successio, s. vbi determinatio quaedam oritur quae antea non fuit, adeoque ens determinatur ad oppositum cujusdam quae ipsi competit determinationis, haec per ea quae in substantia intrinsecus reperiuntur contingere nequit. Si igitur contingit, e nexu externo eam proficisci necesse est.

Adhuc quodammodo aliter. Fac oriri nominatis sub conditionibus mutationem; quia existere incipit cum antea non fuerit, h. e.. cum substantia determinata esset ad oppositum, neque accedere sumantur praeter interna quae aliunde substantiam determinent, iisdem rationibus, quibus certo modo substantia determinata habetur, determinabitur ad oppositum, quod est absurdum.

dilvcidatio.

Hanc veritatem, quanquam ab adeo facili & fallere nescia rationum pendeat catena, adeo non animaduerterunt qui Philosophiae Wolfianae nomen dant, vt potius substantiam simplicem e principio actiuitatis interno continuis mutationibus fieri obnoxiam contendant. Equidem ipsorum argumenta probe noui, sed quam ficulnea sint haud minus mihi persuasum est. Vbi enim arbitrariam definitionem Vis ita informarunt, vt id quod rationem continet mutationum significet, cum potius rationem continere determinationum statuenda sit, pronum certe ipsis erat in errorem prolabi.

Si quis porro scire aueret, quonam tandem pacto mutationes, quarum in vniuerso reperitur vicissitudo oriantur, cum ex internis substantiae cujuslibet solitario consideratae non fluant, is ad ea, quae per nexum rerum, h. e. mutuam ipsarum in determinationibus dependentiam consequuntur, animum velim aduertat. Ceterum quia haec fusius hic explicare aliquanto prolixius foret cancellis dissertationis nostrae, rem aliter certe se habere non posse, demonstratione nostra assertum esse sufficit.

vsvs.

1. Realem corporum existentiam, quam contra Idealistas non alia nisi probabilitatis via tueri hucusque sanior philosophia potuit, ex assertis nostri principii primo liquidissime consequi reperio. Anima nempe internis mutationibus est obnoxia, (per sensum internum) quae cum e natura ipsius solitario & extra nexum cum aliis spectata oriri non possint, p. demonstrata: plura extra animam adesse necesse est, quibus mutuo nexu complexa sit. Pariter etiam motui externo conformiter perceptionum vicissitudinem contingere ex iisdem apparet, & quia inde consequitur, nos corporis cujusdam non habituros fore repraesentationem varie determinabilem, nisi adesset reuera, cujus cum anima commercium conformem sibi repraesentationem ipsi induceret, dari compositum quod corpus nostrum vocamus inde facile concludi potest.

2. Harmoniam praestabilitam Leibnizianam funditus euertit, non, quod plerumque fit, per rationes finales, quae DEum dedecere putantur, quae instabile haud raro subsidium suppeditant, sed interna sui ipsius impossibilitate. Animam quippe humanam, reali rerum externarum nexu exemtam, mutationum interni status plane expertem fore, ex demonstratis immediate consequitur.

3. Sententia corporis cujusdam organici omnibus omnino spiritibus finitis tribuendi inde magnum sortitur certitudinis documentum.

4. dei immutabilitatem essentialem non e ratione cognoscendi, quae ab infinita ipsius natura depromta est, sed e genuino sui principio deducit. Summum enim numen omnis omnino dependentiae exsors, cum, quae ipsi competunt determinationes, nullo plane externo respectu stabiliantur, status mutatione plane vacare abunde ex assertis elucet.

scholion.. Poterat fortasse cuipiam principium adductum prauitatis suspectum videri, propter indissolubilem nexum, quo anima humana hoc pacto in functionibus internis cogitationum obeundis alligata materiae est, quod a materialistarum perniciosa opinione non longe remotum videtur. Verum ideo statum repraesentationum animae non adimo, quanquam, immutabilem & sibi jugiter simillimum profitear, si nexu externo soluta plane foret. Et quam mihi impingere fortasse quisquam conaretur litem, eam in recentiorum partes ablego, qui conspirante consensu necessariam animae cum corpore quodam organico colligationem vno veluti ore profitentur. Quorum vt vnum testem appellem, Ill. Crusium nomino, quem in sententiam meam ita pedibus euntem animaduerto, vt animam illi legi adstrictam aperte asserat, qua conatus in repraesentationes cum conatu substantiae suae in motum quendam externum semper conjunctus sit, adeoque hoc per impedimenta sufflato illum quoque impediri. Quanquam vero hanc legem non ita arbitratur necessariam, vt ea solui DEO ita volente non possit, tamen quia naturam suam ipsi adstrictam esse concedit, etiam hanc transcreari oportere confitendum ipsi foret.

II. Principium Coexistentiae.

Prop. XIII. Substantiae finitae per solam ipsarum existentiam nullis se relationibus respiciunt, nulloque plane commercio continentur, nisi quatenus a communi existentiae suae principio, diuino nempe intellectu, mutuis respectibus conformatae sustinentur.

demonstratio. Substantiae singulae, quarum neutra est causa existentiae alterius, existentiam habent separatam, h. e. absque omnibus aliis prorsus intelligibilem. Posita igitur cujuslibet existentia simpliciter, nihil ipsi inest, quod arguat existentiam aliarum a se diuersarum. Quoniam vero relatio est determinatio respectiua, h. e.. in ente absolute spectato haud intelligibilis, haec pariter ac ratio ejus determinans per existentiam substantiae in se positam intelligi nequit. Si praeter hanc igitur nihil insuper accesserit, nulla inter omnes relatio nullumque plane commercium foret. Quum ergo quatenus substantiarum singulae independentem ab aliis habent existentiam, nexui earum mutuo locus non sit, in finita vero vtique non cadat substantiarum aliarum causas esse, nihilo tamen minus omnia in vniuerso mutuo nexu colligata reperiantur, relationem hanc a communione causae, nempe DEO, existentium generali principio pendere confitendum est. Quoniam vero inde quia DEus simpliciter ipsarum stabiliuerit existentiam mutuus inter easdem respectus etiam non consequitur, nisi idem quod existentiam dat intellectus diuini schema, quatenus existentias ipsarum correlatas concepit, eorum respectus firmauerit, vniuersale rerum omnium commercium hujus diuinae ideae conceptui soli acceptum ferri, liquidissime apparet.

dilvcidatio.

Coexistentiam substantiarum vniuersi ad nexum inter eas stabiliendum non sufficere, sed communionem quandam originis & harmonicam ex hoc dependentiam insuper requiri, primus euidentissimis rationibus adstruxisse mihi videor. Etenim vt neruum demonstrationis aliquantulum resumam: Si substantia A existit, & existit praeterea B, haec ideo in A nihil ponere censeri potest. Fac enim in A aliquod determinare, hoc est rationem continere determinationis C; quia haec est praedicatum quoddam relatiuum, non intelligibile nisi praeter B adsit A, substantia B, per ea quae sunt ratio τοῦ C, supponet existentiam substantiae A. Quoniam vero si substantia B sola existat, per ipsius existentiam plane sit indeterminatum vtrum quoddam A existere debeat nec ne, ex existentia ipsius sola non intelligi potest quod ponat quicquam in aliis a se diuersis, hinc nulla relatio nullumque plane commercium. Si igitur DEus praeter substantiam A alias B, D, E, in infinitum creauit, tamen e data ipsarum existentia non protinus sequitur mutua ipsarum in determinationibus dependentia. Neque enim, quia praeter A existit etiam B, D, E & sit A quomodocunque in se determinatum, inde sequitur, vt B, D, E huic conformes habeant existendi determinationes. Adeoque in modo communis a DEO dependentiae adsit necesse est ratio dependentiae etiam ipsarum mutuae. Et qua ratione id efficiatur intellectu procliue est. Schema intellectus diuini, existentiarum origo, est actus perdurabilis, conseruationem appellitant, in quo si substantiae quaeuis solitario & absque determinationum relatione a DEO conceptae sunt, nullus inter eas nexus nullusque respectus mutuus orietur, si vero in ipsius intelligentia respectiue concipiantur, huic ideae in continuatione existentiae conformiter postea determinationes semet semper respiciunt, h. e. agunt reaguntque, statusque quidam singularum externus est, qui, si ab hoc principio discesseris, per solam ipsarum existentiam nullus esse posset.

vsvs.

1. Quoniam locus, situs, spatium, sunt relationes substantiarum, quibus alias a se realiter distinctas determinationibus mutuis respiciunt, hacque ratione nexu externo continentur; quoniam porro per demonstrata innotuit, solam substantiarum existentiam per se nexum cum aliis non inuoluere, patet, si plures substantias existere ponas, inde non simul locum & situm &, quod hisce relationibus omnimodis conflatur, spatium determinari. Sed quia nexus substantiarum mutuus, requirit intellectus diuini in efficaci repraesentatione respectiue conceptam delineationem, haec vero repraesentatio deo plane arbitraria est, adeoque admitti pro ipsius beneplacito pariter ac omitti potest: sequitur substantias existere posse ea lege, vt nullo sint in loco, nullaque plane, respectu rerum vniuersitatis nostrae, relatione.

2. Quoniam substantiae tales vniuersitatis nostrae nexu solutae, pro lubitu diuino plures esse possunt, quae nihilo secius inter se determinationum quodam nexu colligatae sint, hinc locum, situm & spatium efficiant, mundum component, illius cujus partes nos sumus ambitu exemtum, i. e. solitarium. Hacque ratione plures esse posse mundos etiam sensu metaphysico, si DEO ita volupe fuerit, haud absonum est.

3. Cum itaque existentia substantiarum simpliciter ad commercium mutuum & determinationum respectus plane sit insufficiens, adeoque nexu externo arguat communem omnium causam, in qua respectiue informata sit earum existentia, neque sine hac principii communione nexus vniuersalis concipi possit, euidentissimum inde depromitur summae rerum omnium causae, i. e. DEI, & quidem vnius, testimonium, quod mea quidem sententia demonstrationem illam contingentiae longe antecellere videtur.

4. Insana etiam Manichaeorum opinio, qui duo principia pariter prima atque a se haud dependentia mundi imperio praeficiebant, nostro principio funditus euellitur. Non enim potest substantia cum rebus vniuersi quicquam habere commercii, nisi vel earum communis sit causa, vel ab eadem cum his causa profecta sit. Ideoque si horum principiorum alterutrum substantiarum omnium causam dictites, alterum nullo modo quicquam in ipsis determinare potest; si alterutrum aliquarum saltem causam, hae cum reliquis nihil habere possunt commercii. Aut tibi statuendum est vnum horum principiorum vel ab altero, vel vtrumque a communi causa pendere, quod pariter contrariatur hypothesi.

5. Porro, cum determinationes substantiarum se inuicem respiciant, h. e. substantiae a se diuersae mutuo agant, (quippe vna in altera nonnulla determinat,) spatii notio implicatis substantiarum actionibus absoluitur, cum quibus reactionem semper junctam esse necesse est. Cujus actionis & reactionis vniuersalis per omnem spatii in quo corpora se respiciunt ambitum, si phaenomenon externum sit mutua ipsorum appropinquatio, dicitur  attractio, quae cum per solam compraesentiam efficiatur, in distantias quaslibet pertingit, & est attractio neutoniana s. vniuersalis grauitas; quam adeoque eodem substantiarum nexu effici probabile est, quo spatium determinant hinc maxime primitiuam, cui materia adstricta est, naturae legem esse, quae non nisi DEO immediato statore jugiter durat, secundum ipsam eorum sententiam qui se Newtoni asseclas profitentur.

6. Cum substantiarum omnium, quatenus spatio eodem continentur, sit mutuum commercium, hinc dependentia mutua in determinationibus, actio vniuersalis spirituum in corpora corporumque in spiritus inde intelligi potest. Verum quia quaelibet substantia non per ea, quae ipsi interne competunt, potestatem habet alias a se diuersas determinandi, ( p. demonstr. ) sed tantum vi nexus quo in idea entis infiniti colligantur, quaecunque in quauis reperiuntur determinationes & mutationes semper respiciunt quidem externa, sed Influxus Physicus proprie sic dictus excluditur, & est rerum harmonia vniuersalis. Neque tamen praestabilita illa Leibniziana , quae proprie consensum non dependentiam mutuam substantiis inducit, inde progignitur, nec enim artificiorum technis in rationum concinnatarum serie adaptatis ad conspirationem substantiarum efficiendam deus vtitur, neque porro specialis semper DEI influxus, i. e. commercium substantiarum per causas occasionales Malebranchii hic statuitur, eadem enim quae substantias existentes reddit & conseruat indiuidua actio, mutuam ipsis vniuersalemque dependentiam conciliat, ita vt diuinae actioni non aliter atque aliter pro circumstantiis determinari opus sit; Sed est realis substantiarum in se inuicem facta actio, s. commercium per causas vere efficientes, quoniam idem quod existentiam rerum stabilit principium, ipsas huic legi alligatas exhibet, hinc per eas, quae existentiae suae origini adhaerent, determinationes, mutuum commercium sit stabilitum, quare eodem jure mutationes externae causis efficientibus produci hoc pacto dici possunt, quo, quae in internis accidunt, internae substantiae vi adscribuntur, quanquam hujus naturalis efficacia non minus ac illud relationum externarum firmamentum diuina nitatur sustentatione. Interim systema vniuersalis substantiarum commercii ita informatum, peruulgato illo Influxus Physici aliquanto certe est emendatius, originem scilicet ipsam aperiens, mutui rerum nexus extra substantiarum solitario consideratarum principium quaerendam, in quo tritum illud causarum efficientium systema potissimum a vero aberrauit.

scholion. En igitur Lector beneuole principia duo cognitionis metaphysicae reconditioris, quorum ope in regione veritatum haud contemnenda ditione potiri licet. Qua quidem ratione si haec scientia solerter colatur non adeo sterile deprehendetur ipsius solum, & quod ipsi intentatur a contemtoribus otiosae & vmbraticae subtilitatis opprobrium, cognitionis nobilioris larga messe redarguetur. Sunt quidem qui deprauatarum consequentiarum in scriptis acerrimi venatores, e sententiis aliorum semper quoddam virus elicere docti sunt. Hos vero fortasse etiam in his nostris nonnulla in pejorem sensum detorquere posse, quanquam non iuerim inficias, eos tamen sensu suo abundare passus, mearum partium esse reor, non quod cuipiam fortasse perperam judicare libeat curare, sed in recto indaginis atque doctrinae tramite pergere, in quo conamine vt faveant quicunque de litteris ingenuis bene cupiunt, quanta decet observantia rogo.

finis.