REgnante in Anglia gloriosissimo Rege EDGARO & totum regnum sanctis legibus strenuè gubernante,EDGARVS Rex. DVNSTANVS Cantuariorum Antistes, vir totus ex virtutibus factus, Christianae legis moderamine totam Britanniam disponebat. Hujus gravi operatione, at que consilio, Rex idem & Deo devotus extitit, & vndi que irruentium barbarorum impetus invictâ virtute debellavit, evicit, compressit. Pacem ita que diés que foelices Anglia circumqua que obtinuit, dum Regis istius & Patris DVNSTANI Corpo • a • i praesentiâ potiri promerint.EDWARDVS Edgari R. filius. Qui Rex cum vitae suae diem vltimum propinquum fore sentiret, EDWARDO filio suo regni habenas reliquit. Successor ergo gloriosi Patris gloriosus EDWARDVS, à Sancto DVNSTANO institutus, regnum, quo tempore vixit, strenuissimè rexit. Verùm evolutis coronae suae pauculis annis impiâ suae Novercae fraude necatus,EDELREDVM Rex. fratrem suum, EDELREDVM nomine, filium ipsius malae mulieris, regni quidem, sed nullius probitatis, haeredem sortitus est. Cui, quia per sanguinem fratris ad regnum aspirauit, gravi invectione praefatus Antistes comminatus est; quòd ipse videlicet in sanguine victurus, quòd barbarorum incursus atroci oppressione passurus, quòd ipsum quo que regnum innumeris atque cruentis vastationibus conterendum foret edixit. Quae prophetia viri Dei quàm vera extiterit; & in cronicis, qui legere volunt, & in nostris tribulationibus qui advertere sciunt, videre facillime possunt, ne dicam in hijs quae istius operis series per loca, veritate dictante, demonstrabit.

Translato igitur ad coelestia beato DVNSTANO; evestigio, vt praedixerat ipse, barbarorum irruptioni Anglia patuit. Regis etenim desidia circumcirca innotuit, & ideo exterorum cupiditas opes Anglorum quàm mortes affectans, hac & illac, per mare, terram invadere, & primo propinquas mari villas & vrbes, deinde remotiores, ac demum totam provinciam miserabili depopulatione devastare. Quibus cum ille, nimio pauore percussus, non armis occurrere, sed data pecunia pacem ab eis petere non erubuisset; ipsi suscepto precio in sua revertebantur, vt, numero suorum adaucto, ferociores redirent, ac praemia iteratae irruptionis multiplicata reciperent. vnde modò decem millia, modò sedecim millia, modo viginti quatuor millia, modo triginta millia librarum argenti consecuti sunt; omnia eis largiente praefato Rege EDELREDO, & gravi exactione totum regnum opprimente. Inter ista mala quartus, à beato DVNSTANO, ALFEGVS, Wentanus Episcopus, Ecclesiam Cantuariensem regendam suscepit, vir strenuus, & ab infantia sua sacrâ religionis vit • & habitu decoratus. Hic igitur, consideratis innumeris malis quibus totum regnum in immensum devastabatur, inhorruit & quibus poterat modis operam dare caepit quemadmodum immanitati nefandorum hominum possit obviari. Quod ipsi percipientes, & ne consuetis quaestibus privarentur, sibi ac suis providentes in ipsum, acerbo odio, animati sunt. Vnde vastatâ & conflagratâ civitate Cantuariâ, civibus que ejus lachrymabili per eos sorte damnatis, Ecclesiam quo que Salvatotis in ca consistentem flamma consumpsit. Ipse pater interea furentum manibus vinctus abducitur, trucidatis primò coram eo pene omnibus Monachis qui sub ejus regimine in ipsa Ecclesia Domino Christo famulabantur. Inde ALFECVS, naucellae injectus, ad Grenewic vehitur &, crudeli custodiae per septem menses mancipatus, dum malignantium iniquitati manus dare, nullis minis victus, adquiesceret, saevissima nece ab eis lapidatus occubuit. Haec paucis commemoraverim non historiam texens; sed quàm veridico vaticinio Pater DVNSTANVS mala Angliae ventura praedixerit, scire volentium intellectui pandens. Nec hic malorum finis extitit. Acta sunt enim post haec & alia per Angliam ingentia mala, ac pluribus annis, semper sunt sibi ipsis in detervis aucta. Inter quae, Monasteria quo que seruorum & ancillarum Dei, quae vs que in quadraginta octo numero, tempore Regis EDGARI per patrem DVNSTANVM, coôperantibus sanctis OSWALDO videlicet Eboracensi & ATHELWOLDO Pontifice Wint • niensi, nova surrexerant, & magna ex parte diruta; & religio Monach •• ordinis in nihili penè redacta est. Transierunt in istis anni plures.

Regnante autem EDWARDO,EDWARDVS Confessor Rex. quem ex sorore RICHARDI Comitis Normannorum (IMMA nomine) praefatus Rex Anglorum ADELREDVS filium susceperat; Monasteriorum, quae vsque id temporis destructioni supererant, plurima destructio facta est. Qua tempestate GODWINVS Cantiae Comes magnanimu • per Angliam, terra mari que habebatur. Hic orto inter illud & Regem gravi discidio, exul ab Anglia cum suis omnibus fere judicatus est. Ivit ita que ad Comitem BALDWINVM in Flandria, & HARALDVS filius eius in Hiberniam. Hinc, Matre Regis IMMA defunctâ, GODWINVS & HARALDVS in Angliam reversi sunt; numerosis vtér que navibus & validà Militum manu vallatus. Quod multi Principum Regis agnoscentes, & bellum hinc inde moveri horrescentes, vt pax vtrin que fieret, institerunt. At Rex, GODWINI versutias suspectui habens, restitit, nec paci adquiescere voluit, nisi primò quibus sibi securitas pararetur obsides haberet. VULNOTHVS ita que filius GODWINI, & HACVN, filius SVANI filij sui, obsides dantur, ac in Normannia WILLELMO Comiti, filio scilicet ROBERTI filij RICHARDI fratris Matris suae, custodiendi destinantur. Quibus gestis GODWINVS, vtpote hostis Ecclesiae Cantuariensis (nam seducto EDZINO Archiepiscopo, villam ipsius Ecclesiae nomine Folchestanum ei surripuit) mala morte post breue tempus interijt, & HARAEDVS filius ejus Comitatum Cantiae. patri succedens obtinuit. Is, elapso modico tempore, licentiam petivit à Rege Normanniam ire & fratrem suum atque Nepotem qui obsides tenebantur liberare, liberatos reducere. Cui Rex, Hoc inquit non fiet per Me; Veruntamen ne videar te velle impedire, permitto vt eas quo vis, ac experiare quid possis. Praesentio tamen te in nihil aliud tendere, nisi in detrimentum totius Anglici regni & opprobrium tui. Nec enim ita novi Comitem mentis expertem, vt eos aliquatenus velit concedere tibi si non praescierit in hoc magnum proficuum sui. Ascendit ita que HARALDVS navem suo quàm Regis consilio credens cum ditioribus & honestioribus hominibus suis, auro & argento vestéque praeciosa nobilitèr instructis. Mare turbulentum navigantes exterritat, & Navem vndarum cumulus vehementèrEDWARDVS Confessor Rex. exagitat. Ejecta tandem cum omnibus quae ferebat in Pontivum fluvium qui Maia vocatur, à Domino terrae illius, pro ritu loci, captivitati addicitur; & homines in ea consistentes diligentiori custodiae mancipantur. Constrictus igitur HARALDVS quemlibel ex vulgo promissa mercede illectum, clàm ad Comitem Normanniae dirigit, exponere illi quid sibi contigerit. At ille festinatò per Nuncios mandat Domino Pontivi; HARALDVM cum suis ab omni calumnia liberum sibi quantociùs mitti, si pristinâ amicitiâ suâ à modò vellet ex more potiri. Sed cum ille hominem dimittere nollet, iterum in mandato accepit se necessariò HARALDVM missurum, alioquin certissime sciret WILLELMVM Normanniae Ducem armatum pro eo Pontivum iturum. Mittit igitur virum cum socijs, primò tamen eis quae meliora detulerant simul ablatis. Hinc ad WILLELMVM HARALDVS veniens honorificè suscipitur. Et audito cur patriam exierit, bene quidem rem processuram si in ipso non remaneret, WILLELMVS respondit. Tenuit ergo virum aliquot diebus circa se, & in mora illa, more prudentis, aperuit e • quod habebat in mente. Dicebat ita que Regem EDWARDVM quando secum invene olim invenis in Normannia demoraretur; sibi interpositâ fide suâ pollicitum fuisse; quia si Rex Angliae foret, Ius regni in illum jure haereditario post se transferret. Et subdens ait. Tu quo que si mihi te in hoc ipso adminiculaturum spoponderis, & insuper Castellum Dofris cum puteo aquae ad opus meum te facturum, sororem que tuam quam vni de principibus meis dein in vxorem te, ad me, tempore quo Nobis conveniet, destinaturum, necne filiam meam te in conjugem accepturum fore promiseris, tunc & modò nepotem tuum, & eum in Angliam regnaturus venero, fratrem tuum incolumem recipies. In quo regno si aliquando fuero tuo fauore confirmatus, spondeo quia omne quod à me tibi rationabilitèr concedi petieris, obtinebis. Sensit HARALDVS in his periculum vndique, nec intellexit quâ evaderet nisi in omnibus istis voluntati WILLELMI adquiesceret. Adquievit ita que . At ille vt omnia rata manerent, prolatis Sanctorum reliquijs, ad hoc HARALDVM perduxit quatenus, super illas jurando, testaretur, se cuncta quae convenerant inter eos opere completurum, nisi communi mortalibus sorte praesenti vitae praeriperetur. Hijs ita gestis, HARALDVS, adepto Nepote, in patriam suam reversus est. Vbi verò quid acciderit, quid egerit, Regi percunctanti narravit, Nonne dixi tibi, ait, me WILLELMVM nôsse, & in illo itinere tuo plurima mala huic regno contingere posse. In brevi post haec, obit EDWARDVS. Iuxta quod ille ante mortem statuerat, In regnum ei successit HARALDVS.

Dein venit Nuntius in Angliam à praefato WILLELMO directus,HARALDVS Rex. expetens sororem HAROLDI juxta quod convenerat WILLELMO & illi. Alia etiam quae, violato Sacramento, servata non erant, calumniatus est. Ad quae HAROLDVS hoc modo fertur respondisse. Soror mea quam, juxta condictum, expetis, mortua est. Quod si corpus ejus quale nunc est vult Comes habere, mittam ne, judicer sacramentum violâsse quod feci. Castellum Dofris & in eo puteum aquae licet nesciam cui, vt vobis convenit, explevi. Regnum quod nec dum fuerat meum quo jure potui dare vel permittere? Si de filia sua quam debui in vxorem, vt asserit, ducere, agit; super regnum Angliae mulierem extraneam, inconsultis principibus, me nec debere, nec sine grandi injuriâ posse adducere noverit. Reuersus Nuntius responsa retulit Domino suo. Quibus ille auditis, iterùm ei amicâ familiaritate mandauit quatenus allijs omissis, seruatâ fidei sponsione, saltem filiam suam vxorem duceret; alioquin se promissam regni successionem armis sibi vindicaturum proculdubiò sciret. At ipse nec illud quidem se facere velle, nec hoc formidare, respondit. Vnde WILLELMVS indignatus, magnâ spe vincendi belli, ex hac HAROLDI injustitia, est animatus. Parata igitur classe, Angliam petit, conserto que gravi praelio HAROLDVS in acie cecidit, & WILLELMVS victor regnum obtinuit. De quo praelio testantur adhuc Franci qui interfuerant:WILLIELMVS I. Rex. quoniam licet varius casus hincinde extiterit, tamen tanta strages ac fuga Normannorum fuit, vt victoria, quâ potiti sunt, verè & absque dubio soli miraculo Dei ascribenda sit, qui puniendo per hanc iniquum perjurij scelus HAROLDI, ostendit se non Dominum esse volentem iniquitatem.

Rex itaque factus WILLELMVS, quid in Principes Anglorum qui tantae cladi superesse poterant, fecerit, dicere, cum nihil prosit, omitto. Qui, ex quo victoria vsus est, quod fuit pridiè Idus Octobris, inunctus permanens; in natiuitate Domini vnctus est in Regem apud Westmonasterium à beatae memoriae EALREDO Archiepiscopo Eboracensi, & nonnullis Episcopis Angliae. Quam consecrationem licet ipse Rex & omnes alij optimè nossent debere specialiter fieri, & propriè à Pontifice Cantuariensi, tamen quia multa mala & horrenda crimina praedicabantur de Stigando qui eo tempore ibi Pontifex erat, voluit eam ab ipso suscipere, ne maledictionem videretur induere pro benedictione. Vsus ergò atque leges, quas patres sui & ipse in Normannia habere solebant, in Anglia seruare volens, de huiusmodi personis Episcopos, Abbates, & alios Principes per totam terram instituit, de quibus indignum judicaretur, si per omnia suis legibus, postpositâ omni alia consideratione, non obedirent, & si vllus eorum, pro quavis terreni honoris potentia, caput contra eum levare auderet; Scientibus cunctis vnde, qui, ad quid assumpti fuerint. Cuncta ergo Divina simul & Humana ejus nutum expectabant. Quae cuncta vt paucis animadvertantur, quaedam de eis quae nova per Angliam servari constituit ponam, aestimans illa scitu esse necessaria ad cognitionem eorum quorum causa maxime istud scribendi onus suscepimus. Non ergo pati volebat quemquam in omni Dominatione sua constitutum Romanae vrbis Pontificem, pro Apostolico, nisi se jubente recipere, aut eius literas si primitùs sibi ostensae non fuissent vllo pacto suscipere. Primatem quoque regni sui, Archiepiscopum dico Cantuariensem seu Dorobernensem, si coacto generali Episcoporum Concilio praesideret, non sinebat quicquam statuere aut prohibere nisi quae suae voluntati accommoda, & a se ptimo essent ordinata. Nulli nihiloninus Episcoporum suorum concessum iri permittebat, vt aliquem de Baronibus suis seu Ministris, sive incesto, sive adulterio, sive aliquo capitali crimine denotatum, publicè nisi ejus praecepto implacitaret aut excommunicaret, aut vllâ Ecclesiiastici rigoris poenâ constringeret. Quae autem in secularibus promulgaverit, ea re, literarum memoriae tradere supersedemus, quoniam & ea nihill nostri officij scribere refert, & ex Divinis quae juxta quod delibavimus ordinavit, qualitas illorum vt reor adverti poterit. Vt ita coeptum peragamus iter, de his satis dictum.

In hujus Regni anno quinto LANFRANCVS Cadomensis Coenobij Abbas, vir strenuus, & in divinis atque humanis rebus excellenti scientia praeditus, Angliam ex praecepto Domini Papae ALEXANDRI & praedicti Regis advenit, & pauco post tempore Archiepiscopatum Cantuariensem regendum suscepit. Sacratus est autem in ipsa metropoli Sede quarto Kl. Septembris à cunctis fermè Episcopis Angliae. Hic Romam pro debito sibi pallio-iens, THOMAM Archiepiscopum Eboracensem quem ipse factâ sibi, de subjectione sua, Canonicâ professione Cantuariae consecrauerat & REMIGIVM Lincolniensem Episcopum comites itineris habuit. Qui Romam simul pervenientes, vrbanè suscepti sunt, honore singulis congruo. Post quae, statuto die pater LANFRANCVS Apostolicae Sedis Pontifici ALEXANDRO praesentatur; Cui quo Romanam scientibus consuetudinem forte mirum videatur, Ipse Papa ad se intranti assurgens, eum vt gressum figeret, dulcitèr hortatus est. Ac deinde subdens, Honorem, inquit, exhibuimus non quem Archiepiscopatui tuo, sed quem Magistro (Cujus studio sumus in illis, quae scimus, imbuti) debuimus. Hinc quod ad te pertinet, ob reuerentiam beati Petri te exequi par est. Residente igitur illo, LANFRANCVS progressus humilat se ad pedes ejus, sed mox ab eo erigitur ad osculum eius. Consident & laetè inter eos agitur dies ille. Sequenti luce, cum iam diversa negotia in medium ducerentur, calumniatus est coram Papa memoratum THOMAM cum praefato REMIGIO quod neuter illorum jure fuerit promotus ad Pontificatum. Primus, ea s • ilicet re, quod sacri Canones filios Presbyterorum quos religionis ordo non ornat, à sacrorum ordinum promotione removeant. Sequens verò pro eo quod, factâ conventione, illum à WILLIELMO, pòst Rege facto emerit, officio videlicet quo ei in excidium Angliae properanti multifariâ contentione ac multiplicibus impensis deservierat. Ad haec illi nullam, quâ excusari possent, probabilem causam habentes, redditis Baculis & Annulis cum cura pontificali, ad petendam misericordiam conversi sunt. Quorum precibus sese LANFRANCVS medium injiciens, sicut erat vir pietate ac sapientia pollens, eos multarum rerum scientiâ fultos, novo Regi in novis regni dispositionibus pernecessarios, multis praestare, oratoriâ facultate ostendit. Quibus aud • tis, Pontifex summus conversus ad eum. Tu videris, inquit, Pater es patriae illius, ac per hoc industria tua consideret quid expediat. Virgae postorales quas reddiderunt, ecce hic sunt, accipe illas atque dispensa prout vi • lius Christianitati regionis illius agnoscere poteris. At ille, susceptis eis, illico in praesentia Papae revestiuit praefatos viros, quem que suâ. Dein LANFRANCVS stolâ summi Pontificatus à Papa susceptâ in iter reversus Angliam cum socijs alacer advectus est; & à Cantuaritis debitâ reverentià receptus, Primas totius Britanni • confirmatus est. Post haec, evoluto breui temporis spacio, fama nominis ejus & magnitudo prudentiae ejus qu • que insonuit, eum que apud hominum mentes clarum fecit atque spectabilem.

Is inter alios, immò prae alijs, erat memorato Regi WILLELMO acceptus & Dei rebus in cunctis, non mediocri cura, intentus. Quapropter magno semper operam dabat, & regem Deo devotum efficere, & religionem morum bonorum in • unctis ordinibus hominum per totum regnum renovare. Nec privatus est desiderio suo; Multum enim illius instanciâ at que doctrinâ per totam terram illam religio aucta est, & vbique nova Monasteriorum aedificia, sicut hodie apparet, constructa. Quorum aedificiorum constructoribus ipse primus exemplum praebens, Ecclesiam Christi Cantuariensem, cum omnibus Officinis quae infra murum ipsius Curiae sunt cum ipso muro aedificauit. Qua verò prudentiâ, & quo paternitatis officio Monachos in eandem Ecclesia consistentes, à saeculari vita in qua illos invenit plus aequo versari, erexerit, omnique sanctae conversationis tramite imbuerit, ac, multiplicato illorum numero, qua eos dum vixit ben • gnitate confoverit, cui vnquam ad plenum declarare possibile erit? Quos, vt interim a •• a taceam, quia sine penuria & sollicitudine Dei servicio semper intendere desiderabat; apud Regem, sua sagacitate & industria egit, quatenus ferè omnes terras quas Normanni de jure ipsius Ecclesiae cum primo terram caepissent, invaserant, & etiam quasdam alias quae ante illorum introitum propter diversos casus perditae fuerant, ipsi Ecclesiae redderet. Verum de hijs ac innumeris alijs bonis, quibus in sudando vitam suam consummavit, licet mihi quidem scribere opus non sit, propter quod & opera ejus ita parent, vt ipsa se evidentius scripto demonstrent, & ipsemet de rebus Ecclesiasticis quae suo tempore gesta sunt veracissimo, & compendioso calamo scripserit, tamen pro dulcedine memoriae ejus quae praelibaminus paucis explicare gratum duximus.

Hic ergo LANFRANCVS cum Cantuariam primò venissec, & Ecclesiam Salvatoris, quam regere susceperat, incendio at que ruinis penè nihili factam invenisset, mente consternatus est. Sed cum magnitudo mali illum cogeret desperare, redijt in se, animique fortitudine fretus, suâ commoditate posthabitâ. domos ad opus Monachorum necessarias, citato opere, consummavit. Quibus vbi per plures annos vsi sunt, adaucto eorum conventu, paruae admodum visae sunt. Destructis itaque illis, alias decore ac magnitudine prioribus multum praestantes aedificavit. Aedificavit & Curiam sibi, Ecclesiam praeterea, quam spacio septem annorum à fundamentis fermè totam perfectam reddidit; in Cappis, Casulis, Dalmaticis, Tunicis auro magnificè insignitis, pallijs, & alijs ornamentis multis ac praeciosis nobiliter decoravit. Erga fratres autem ipsius Ecclesiae quam bonus, quàm pius, quàm beneficus extiterit, inde aliquantulum colligi potest, quod nec ex parentibus aut fratribus eorum sustinere poterat penurià vllà quenquam affligi. Et quod magis fortè mireris in vsum acceperat non expectare vt subvenire rogaretur, sed misericordiae visceribus plenus, modo hinc, modo illi vltro offerebat, quod egenti cognato per plurimum temporis auxilio esse valeret. In quo tamen semper ducebatur praecipua discretione, considerato videlicet penes se merito ac necessitate cujus que . Ad haec, Quidam ipsius Coenobij frater singulis annis triginta solidos denariorum ad opus matris suae ab ipso patre solebat accipere. Huic quadam vice solidi quin que de illis (nam divisae per temporum vices conferebautur) ex praecepto ejus dati sunt; Quos ipse in panno ligatos, matri loquens in manum sicut putabat clanculo dedit. At ipsa alias mente intentâ, quid filius faceret non advertit; & ita, nummis decidentibus, divisi ab invicem sunt mater & filius. Post haec mandavit mulier filio suo, scire volens, quid de nummis actum fuerit, quos sibi se daturum spoponderat. Admiratus ille, fecit eam venire ad se. Et audiens rei eventum tristis effectus est, non tantum pro damno quod Matri contigerat, sed ne hoc Archiepiscopus sciens, ob incuriam suam irritatus, eum aliquatenus gratiâ suâ privaret. Inter haec, pius Pater, pro more claustrum introiens, sedit, ac fratrem a materno colloquio redeuntem, moestum intuens, remotis alijs, causam moesticiae ejus secretè perquirit, audit, & benignissimo vultu, sicut jugitèr erat circa afflictos, ita respondit. Et inde fili mi Karissime contristaris? Denarios illos Deus alij praedestinavit & contulit, qui eis plus matre tua fortassis indiguit. Tace & ne cuiquam inde loquaris diligenter attende. Ac ne quod actum est animum tuum vel modicum gravet, solidos septem pro illis quin que ad vtilitatem Matris tuae tibi hodie dari praecipiam. Sed, vt dixi, inde id nemo sciat. Ipsum quippe vsum in dando habebat, vt danda hilariter daret, & nulli vel datum vel dantis personam cuivis revelare concederet. Et haec quidem de ipsius Matris Ecclesiae Monachis dicta sint. Caeterum quis vnquam pauper clamavit ad eum & despectus est? Quis Peregrinorum de quocunque ordine hominum petijt opem ejus, & eam assecutus non est? Quae Congregatio Monachorum seu Clericorum ad ipsum aliquando misit subsidium petens, & copiam largitatis ejus vltra quam sperabatur experta non est? Testis horum quae dicimus Italia, Gallia, Britannia est, quae vsque hodie mortem LANFRANCI miserando suspirio plangit. Quid referam de Abbatia sancti ALBANI, quam intus & extra ad nihilum fere devolutam ipse, vt suam, instituto ei bone memoriae PAVLO Abbate, à fundamentis reedificavit & intus magna religione, foris multarum rerum donatione auxit, honestavit, ditavit. In Episcopatu Roffensi non multo plures quam quatuor Canonicos & ipsos erumnosam vitam agentes sub SIWORDO Episcopo reperit, Qui Episcopus vbi cum ERNESTO quem ei successorem LANFRANCVS statuerat praesenti vitae sublatus est, Monachus piae recordationis, GVNDVLFVS nomine ab eodem ibi subrogatus Episcopus est. Per hunc vetustam Ecclesiam • piscopatus cum fabrica adjacente subvertit, & nova quae que extruxit. Clericos qui illic sicut diximus vitam agebant, aut in eodem loco ad religionis culmen crexit, aut, da •• s alijs rebus, de quibus abundantius solito victum & vestitum haberent, in a •• a loca mutavit. Sedem etenim Episcopalem Monachici ordinis cultu instituit, ac delegatis terris, & alijs quae sustentationi illic servientium Deo competebant, divitem de paupere, sublimem de humili, sicut in praesenti habetur, effecit. Sed quod de pauperibus foras muros civitatis Cant • ariae fecit, praetermittendum mihi in hoc opere fere non arbitror. Extra aquilonalem deni que portam vrbis illius lapideam domum decentem & amplam construxit, & ei pro diversis necessitudinibus hominum & commoditatibus habitacula plura cum spaciosa curte adjecit. Hoc palatium in duo divisit; viros videlicet varijs infirmitatum qualitatibus pressos vni; parti vero alteri foeminas se malè habentes instituens. Ordinavit etiam eis de suo vestitum, & victum quotidianum; Ministros quo que at que Custodes qui modis omnibus observarent ne aliquid eis deesset, neque viris ad foeminas, vel foeminis ad viros accedendi facultas vlla adesset. Ex altera vero parte viae Ecclesiam in honorem beati GREGORII Papae composuit, in qua Canonicos posuit, qui regularitèr viverent, & praefatis infirmis quae saluti animarum suarum congruerent cum sepultura ministrarent. Quibus etiam in Terris, in Decimis, & in alijs redditibus tanta largitus est, vt ad sustentationem eorum sufficientia esse viderentur. Remotius verò quam à Boreali ab Occidentali portae civitatis ligneas domos in devexo montis latere fabricans, eas ad opus Leprosorum delegavit, viris in istis, quemadmodum in alijs, à Foeminarum societate sejunctis. His nihilominus pro qualitate sui morbi omnia quibus egerent de suis ministrari constituit, institutis ad hoc peragendum talibus viris de quorum solertia benignitate ac patientia, vt sibi quidem videbatur, nemini foret ambigendum. Super haec, in villis ad Pontificatum pertinentibus domos multas at que honestas partim de lapide, partim de ligno, sibi & successoribus suis aedificavit. Pro dignitate autem Ecclesiae Cantuariensis quam quidam de Episcopis, sed maxime THOMAS Archiepiscopus Eboracensis, vt novus Angliae Civis, nimium conatus est ad exaltationem suae Ecclesiae humiliare, quantos labores perpessus sit, & quemadmodum ipsum THOMAM ad mensuram Antecessorum suorum humiliaverit, supervacaneum est atque dependens hic aliquid scribere. Ipse etenim inde veritate plena & totius regni assensu confirmata sub testimonio Regij sigilli scripta reliquit. Qui eo quidem magis in istis laboravit, quòd antiqua ipsius Ecclesiae privilegia in ea conflagratione quae eandem Ecclesiam tertio ante sui introitus annum consumpsit, penè omnia perierant.

Alias quoque consuetudines quas priscis temporibus Ecclesiae Cantuariensi, vt liberrima in cunctis existeret, reges Angliae sua munificentia contulerunt & stabiles in perpetuum manere sacratissimâ sanctione constituerunt, quorundam imprudentiâ perditas, sua prudentiâ recuperavit. ODO siquidem Episcopus Bajocensis, vt de alijs taceam, frater praedicti Regis WILLIELMI, & Cantiae Comes, priusquam LANFRANCVS Angliam intrâsset, magnus & praepotens per totum regnum habebatur. Hic dominatione qua immensum sustollebatur, non modo terras, sed & libertatem nominatae Ecclesiae nullo ei resistente multipliciter invaserat, oppresserat, tenebat. Quae, vbi LANFRANCVS, vt erant, didicit, apud Regem de illis egit sicut oportere sciebat. Vnde praecepit Rex, quatenùs adunatis primoribus & probis viris non solum de Comitatu Cantiae sed & de alijs Comitatibus Angliae, querelae LANFRANCI in medium ducerentur, examinarentur, determinarentur. Disposito itaque apud Pinnedene Principum conventu GOFFRIDVS Episcopus Constantiensis, vir ea tempestate praedives in Anglia, vice Regis LANFRANCO Iustitiam de suis querelis strenuissime facere jussus, fecit. LANFRANCVS enim valida ratione subnixus, ex communi omnium astipulatione & judicio, ibi cuncta recuperavit quae ostensa sunt antiquitùs ad jura Ecclesiae Christi Cantuariensis pertinuisse, tam in terris quam in diversis consuetudinibus.

Item alio tempore idem ODO, permittente Rege, placitum instituit contra saepefatam Ecclesiam, & Tutorem ejus patrem LANFRANCVM, & illuc omnes quos peritiores legum, & vsuum Anglici Regni noverat, gnarus adduxit. Cum igitur ad eventilationem causarum ventum esset, omnes qui tuendis Ecclesiae causis quaque convenerant in primo congressu ita convicti sunt, vt in quo eas tuerentur simul amitterent. Ipse nam que LANFRANCVS non intererat. Talibus enim, nisi necessitas summa vrgeret, ei interesse moris non erat. Ipsi ergo in Camera Lectioni divinae occupato quid gestum fuerit nunciatur. At ille, nil corde perterritus, dicta adversariorum non recte processisse asseruit, & ideo cuncta in crastinum induciari praecepit. Sequenti nocte, adest in visu Antistiti beatus DVNSTANVS, monens ne illum multitudo conturbet, sed de praesentia sui securus placitum manè ipsemet hilaris intret, quod & fecit. Suas ita que causas quodam exordio quasi à rebus quae tractatae fuerant vel tractandae penitus alieno cunctis stupentibus orsus, ita processit vt quae super eum prid • è dicta fuerunt sic devinceret & inania esse monstraret, vt donec vitae praesenti superfuit, nullus exurgeret qui inde contra eum os aperiret. De his ita.

Super haec suis quo que & eisdem fermè diebus, omnes circitèr qui ex clericali ordine per Regem WILLIELMVM in Anglia constituti Pontifices erant, Monachos qui in nonnullis Episcopatibus Angliae ab antiquo vitam agebant, inde eliminare moliti sunt; & Regem ipsum in hoc sibi consentaneum effecerunt; in quo tamen se effectu potituros certi extiterant, vt WALCHELINVS Episcopus adunatos penè quadraginta Clericos, Canonicorum more, tonsura ac veste redimitos haberet, quos, ejectis Monachis, Wentanae Ecclesiae, cui praesidebat, mox intromitteret. Sola mora haec peragendi, nondum requisita ab Archiepiscopo LANFRANCO licentia fuit. Vt autem eam dicto quo que citiùs impetraret, nulla menti ejus dubitatio inerat, sed alitèr ac sibi mens sua spoponderat exitus rei provenit. Nam vbi quod Episcopus moliretur insonuit auribus ejus, ilicò facinus exhorruit, nec se dum viveret vt effectum quoquo modo talis voluntatis obtineret consensurum asseruit. Ita ergo & Clerici qui succedere Monachis fuerant per WALCHELINVM collecti, & in sua dimissi sunt, & Monachi qui cedere Clericorum praejudicio quodam damnati erant, gratia Dei & instantia boni LANFRANCI pristinae conversarionis in su • Ecclesia compotes effecti sunt. Nec ista pro sedandis quorundam animositatibus, quas ad dejectionem Monachorum conceperant, sufficere poterant. Nam que pari voto, simili conamine, vno consensu, concordi animo Pontisices quos religionis ordo non sibi astrinxerat eniti caeperunt quatenus saltem de Primatu Cantuariensi Monachos eradicarent, intendentes se hoc facto facillime alios aliunde exclusuros. De illis etenim, potioribus, sicut eis videbatur, rationibus ad id agendum fulciebantur, partim ob sublimitatem primatis sedis, quae dispositioni & correctioni Ecclesiarum per suas personas qua que per Angliam invigilare habet, partim ob alias multiplices causas quarum executio, juxta quod ipsi confingebant, magis Clericorum quam Monachorum officium spectat. Deductus est in sententiam istam Rex & alij Principes regni, LANFRANCO vt sui moris erat totis viribus obnitente, & omnium molimini ac invidiae viriliter resistente. Ne tamen post obitum suum sieret quod se superstite sciebat per auxilium Dei nequaquam perficiendum, nesciens mortis suae diem vel horam, egit sagacitate & industria, qua pollebat, vt, autoritate Romane & Apostolicae sedis, Monachorum habitatio in eadem Ecclesia confirmaretur & inconvulsa dum saeculum duraret in perpetuum stabiliretur. Quod privilegio tali summus Apostolicae Antistes ALEXANDER sedis ita scripto suo roboravit.

Quàm vero securâ libertate & liberâ securitate quae que ad jura Ecclesiae Cantuariensis pertinentia potiri, saepè fatus Pater LANFRANCVS intenderit, & ex hijs quae paucis designauimus, & ex Epistola quam ecce subscribemus cuivis scire volenti patere satis erit; quam Epistolam de causis Ecclesiasticis scriptam ea re maxime placuit alijs omissis praesenti operi commiscere. Quatenus hij qui scientiam talem negotiorum non omnino expertes sunt, ex consuetudinibus aliarum Ecclesiarum animadvertant qua dignitate ipsam Ecclesiam inter alias constet eminere. Epistola igitur ista est.

Ad haec qua sagacitate (hoc enim paulo ante memoratum paucis replicare ab re non esse putamus) quâ inquam sagacitate memorabilis pater LANFRANCVS apud regem WILLIELMVM egerit vt per inspirationem gratiae Dei ad hoc, eo imminente, perduceretur, vt quamplures teras nominatae Ecclesiae Cantuariensi diuersis causis ac violentijs hominum ablatas, pro redemptione animae suae restitueret, & referre longum & aestimavi non necessarium. Earundam enim terrarum & numerus & nomina eidem Ecclesiae notissima sunt; & redditus illarum ex quibus hij qui, sub domino, ipsi loco deseruiunt sustentantur, pro aeternâ ejus salute, oculis justi judicis, die noctu que consideranda ab eisdem ipsis praesentantur. Quid itaque de alijs ipsius Ecclesiae terris quae in eadem qua olim ablatae sunt direptionis injuriâ, permanent, successoribus tanti prouisoris seruorum Dei faciendum sit, fructus quem iste ex his quae restituit consecutus est docebit eos, iuxta quod sui curam habebunt. Re etenim verâ, & illas restituisset si vltra quam vixit aliquanto tempore supervixisset. In hoc quippe illum gnara principis LANFRANCI prudentia duxerat & praefixo termino id se facturum spoponderat. Verum dum sponsionis suae effectu potiri non meruit, quanto studio quis dum potest bonis insistere debeat, exemplo sui praemonuit. Haec & hujusmodi quae gloriosus pater LANFRANCVS magnifice operatus est, si quisquam vti sunt, describere volet, copiosa materia est, & ad opus grande sufficiens. Ego autem quia probabili & firmâ ratione, sicut cepi, in alia ducor, tantùm adhuc de eo breviter dico, ipsum reverâ magnum & insuperabilem Ecclesiae Christi defensorem & pium totius Angliae principem ac in quantum sibi licuit bonum pastorem cunctis in ea consistentibus, dum vixit, fuisse.

Per idem tempus erat quidam Abbas Becci nomine ANSELMVS vir equidem bonus & scientia literarum magnificè pollens. Contemplativae vitae totus intendebat. Hic toti Normanniae at que Franciae, pro suae excellentis Sanctitatis merito, notus, carus & acceptus, magnae famae quoque in Anglia habebatur, ac Regi praefato necne LANFRANCO Archiepiscopo sanctissimâ familiaritate copulabatur. Huic cum nonnunquam pro diuersis Ecclesiae & aliorum negotijs ad curiam Regis veniret, Rex ipse, depositâ feritate, qua multis videbatur saevus & formidabilis, ita fiebat inclinus & affabilis vt, ipso praesente, omninò quàm esse solebat, stupentibus cunctis, fieret alius. Hunc itaque & LANFRANCVM videlicet viros diuinâ simul & humanâ prudentiâ, fultos, prae se magni semper habebat, & eos in omnibus quae sibi, quantum officij eorum referebat, agenda erant, dulciori prae caeteris studio audiebat. Vnde & consilio eorum ab animi sui severitate in quosdam plurimùm & saepè descendebat & quatenus in sua Dominatione ad observantiam religionis Monasteria surgerent, studiose operam dabat. Quae religio ne nata deficeret, procurabat Ecclesiarum pacem qua que tueri, & eis, quae in vsus seruientium Deo proficerent, in terris, in Decimis, in alijs redditibus, ex suo largiri. Hâc tamen benevolentiâ super Ecclesias Normanniae propensiùs respiciebat.

Hic ergo WILLIELMVS cum vicesimo primo regni sui anno infirmitate quâ & mortuus est, detentus apud Rotomagum fuisset, & se meritis, ac intercessionibus ANSELMI omnimodis commendare disposuisset, eum ad se de Becco venire & non longè à se fecit hospitari. Verùm cùm ei de salute animae suae loqui differret, eo quod infirmitatem suam paulùm levigari sentiret; contigit ipsius Principis corpus tanta invalitudine deprimi vt Curiae inquietudines nullo sustinere pacto valcret. Transito igitur Sequana, decubuit lecto in Ermentrudis villâ quae est contra Rotomagum in alterâ fluminis parte. Quicquid tum deliciarum Regi infirmo deferebatur, ab eo illarum medietas ANSELMO infirmanti mittebatur. Verumtamen nec eum amplius in hac vitâ videre, nec ei vt proposuerat quicquam de animâ suâ loqui promeruit. Tanta enim infirmitas occupauit vtrumque vt nec ANSELMVS ad Regem WILLIELMVM nec WILLIELMVS posset pervenite ad Abbatem ANSELMVM. Et quidem WILLIELMVS ita mortuus est: non tamen vt dicitur, inconfessus; atque ANSELMVS evestigiò est ab infirmitate relevatus, pristinae que saluti post modicum redonatus. Qui autem Regio funeri interfuerint, quâve pompâ corpus ejus Cadomum delatum sit, quam que liberae immò quam servili calumnia in Ecclesiâ beati STEPHANI sepultum sit, & dictu lugendum & auditu fatemur ess miserendum. Quae enim conditio sortis humanae non moneat ad pietatem, cùm auditum fuerit Regem istum qui tantae potentiae in vitâ suâ extitit, vt in tota Anglia, in tota Normannia, in tota Cinomannensi patria, nemo contra Imp • rium ejus manum movere auderet, mox vt in terram spiritum exhalaturus, positus est, ab omni homine, sicut accepimus, vno solo duntaxàt serviente excepto, derelictum cadaver ejus sine omni pompâ per Sequanam naucella delatum, &, cum sepeliri deberet, ipsam terram sepulturae illius à quodam rustico calumniatam, qui eam, haereditario jure reclamans, conquestus est illam sibi jam olim ab eodem injuria fuisse ablatam. Quantus autem meror LANFRANCVM ex morte ejus perculerit, quis dicere possit, quando nos qui circa illum, nunciatâ morte illius, eramus, statim eum, prae cordis angustiâ, mori timeremus?

Defuncto itaque Rege WILLIELMO,WILLIELMVS II. Rex. successit ei in regnum WILLIELMVS filius ejus, qui cum Regni fastidia fratri suo ROBERTO praeripere gestiret, & LANFRANCVM, sine cujus assensu in regnum ascisci nullatenus poterat, fibi in hoc ad expletionem desiderij sui non omnino consentaneum inveniret, verens ne dilatio suae consecrationis inferret ei dispendium cupiti honoris, cepit tam per se, quàm per omnes quos poterat, side sacramento que LANFRANCO promittere, justitiam, aequitatem, & misericordiam se per totum regnum, si Rex foret, in omni negotio seruaturum; pacem, libertatem, securitatem Ecclesiarum contra omnes defensurum, necne praeceptis, atque consilijs ejus per omnia & in omnibus obtemperaturum. Sed cum posthàc in regno fuisset confirmatus, postpositâ pollicitatione suâ, in contraria dilapsus est. Super quo cum à LANFRANCO modeste redargueretur, & ei sponsio fidei non seruatae opponeretur, furore succensus, Quis, ait, est, qui cuncta quae promittit implere possit? Ex hoc igitur non rectis oculis super Pontificem intendere valebat, licet à nonnullis, ad quae illum voluntas sua trahebat, ipsius respectu, eo superstite, temperaverit. Erat enim LANFRANCVS idem, vir divinae simul & humanae legis peritissimus, atque ad nutum illius, totius regni spectabat intuitus. Qui, cum de hac vita translata fuisset, quam grauis calamitas ex obitu illius Ecclesias Angliae devastaverit, multa praetermittendo paucis ostendere placuit. Confestim enim Rex foras expressit quod in suo pectote, illo vivente, confotum habuit. Nam mox, vt alia quae perperam gessit omittam, ipsam totius Angliae, Scotiae, & Hiberniae, necne adjacentium Insularum matrem, Ecclesiam scilicet Cantuariensem, invasit; cuncta quae juris illius erant, intùs & extrà per clientes suos describi praecepit; taxatóque victu Monachorum inibi Deo servientium, reliqua sub censu atque in suum dominium redigi jussit. Fecit ergo Ecclesiam Christi venalem: jus in eâ dominandi prae caeteris illi tribuens, qui ad detrimentum ejus in dando pretium, alium superabat. Vnde miserâ successione singulis annis pretium renovabatur. Nullam siquidem conventionem Rex stabilem esse sinebat, sed qui plura promittebat excludebat minus dantem; nisi forte ad id quod posterior offerebat, primâ conventione vacuatâ, prior assurgeret. Videres insuper quotidiè, spretâ servorum Dei religione, quos que nefandissimos hominum regias pecunias exigentes, per claustra Monasterij torvo & minaci vultu procedere, hinc inde praecipere, minas intentare, dominationem potentiam que suam in immensum ostentare. Quâ de re quae vel quot scandala, dissensiones, inordinationes ortae sint, reminisci piget. Super haec, quidam ipsi Ecclesiae Monachi, malis ingruentibus dispersi ac missi sunt ad alia Monasteria; & qui relicti, multas passi tribulationes & improperia. Quid de hominibus Ecclesiae dicam, qui tam vastâ miseriâ, miserâ que vastatione sunt attriti; vt dubitarem, si sequentia mala non essent, an salvâ vitâ illorum possent miseriùs atteri. Nec ista quae dicimus in sola Ecclesia Cantuariensi facta sunt. Desaevit immanitas ista etiam in cunctis per Angliam constitutis filiabus ejus, quae viris suis, Episcopis scilicet seu Abbatibus, decedentibus, in Viduitatem, ea tempestate, cadebant. Et quidem ipse primus hanc luctuosam oppressionem Ecclesijs Dei indixit, nullatenus eam ex paterna Traditione excipiens. Destitutas ergo Ecclesias solus in Dominio suo tenebat. Nam aliam neminem praeter se substituere voleba • , quam diu per suos Ministros aliquid quod cujusvis praetij duceret, ab eis extrahere poterat. Itaque planum erat vbique miseriam videre. Duravit autem ferè per quin que annos (vt de alijs taceam) super Ecclesia Cantuariensem, haec ipsa miseria semper in peius proficiens, sibique ipsi miserior deterior que succrescens.

Quarto inter haec anno, HVGO Comes Cestrensis volens in sua quadam Ecclesia Monachorum Abbatiam instituere, missis BECCVM nuntijs, rogavit Abbatem ANSELMVM Angliam venire, locum inspicere, eum que per Monachos suos regulari conversatione informare. Renuit ipse, nec venire voluit. Iam enim, quodam quasi praesagio mentes quorundam tangebantur, &, licet clanculò, nonnulli ad invicem loquebantur, eum si Angliam iret, Archiepiscopum Cantuariensem fore. Quod quamvis omnino remotum esset, à voluntate eius & firmitas propositi sui, se nunquam hoc onus subiturum, certitudinem promitteret animo eius; tamen quia hoc non omnes intelligebant (prov • dendo bona non tantum coràm Deo, sed etiam coram omnibus hominibus) Angliam intrare noluit, ne se hujus rei gratia intrásse quisquam suspicaretur. Contigit interea Comitem ipsum acri languore gravari. Quod mox ANSELMO mandans, magnoperè precatus est quatenus antiquâ familiaritate consideratâ, ad consulendum animae suae sine morâ veniret. Et si timor, inquit, suscipiendi Archiepiscopatus, ne veniat, eum detinet; fateor, inquit, in fide mea, quoniam id, quod rumor inde jactat, nihil est; ac per hoc indecens ejus sanctitati esse sciat, si nihilo tentus magnae meae necessitati subvenire detrectat. Perstat ille in non veniendo, & Comes aequè permanet in requirendo. Tertiò itaque mandat illi haec, si non veneris, reverâ noveris, quia nunquam in vita aeterna in tanta requie eris quin perpetuo doleas te ad me non venisse. Quod ille audiens angustiae, ait, mihi sunt vndique. Si Angliam ivero, vereor ne cui per hoc praua suspicio surrepat, & me causâ consequendi Archiepiscopatus illuc ire existimet. Si non ivero, fraternae caritatis violator ero, quam quidem non solùm amico, verum exhibere jubemur & inimico. Quae denique, si erga inimicum violata peccatum est, erga amicum quid est? Et certé amicus meus familiaris ab antiquo Comes Cestrensis HVGO fuit, qui mei nunc, vt dicit, indiget. In necessitate probatur amicus. Si ergo propter obliquam, quam in me forsan homines habere possunt opinionem, amico meo in sua necessitate non succurro, meum certum, pro dubio aliorum, peccatum incurro. Commendans igitur me, atque meam conscientiam ab omni terreni honoris ambitione vacuam Deo pergam, respectu sancti amoris ejus, morem gerere amico meo. Caetera ipse Deus agat, & me saluâ gratiâ suâ ab omni secularis negotij impedimento pro sua misericordia immunem custodiat. Exigebant etiam tum temporis Ecclesiae suae quaedam valdè necessariae causae vt. Angliam pergeret; sed praefato illum cohibente pavore, nullo pro eis pacto volebat iter arripere. Contigit interea vt Comitissae IDAE locuturus Bononiam iret, vbi cum per dies aliquot necessariò detentus moraretur, mandatum est illi à Beccensibus ne, si peccato inobedientiae notari nollet, vltra Monasterium repeteret, donec transito mari, suis in Anglia rebus subveniret. Profectus igitur, mare transijt, & Dofris appulsus est. Inde citato gressu, ad Comitem venit, ipsumque ab infirmitate jam convaluisse invenit. Detentus est tamen in Anglia ferè mensibus quinque, detinente eum non solum Abbatia quam disponere venerat sed & multiplicium ratione causarum, quae illius adventus causâ non inferior, sicut diximus, erat. Sic que hujus temporis spatium transijt, vt de pontificatu Cantuariensi nihil ad eum vel de eo dictum actumve s ••• ; ipse que sui periculi, & antiqui timoris securus effectus fuerit. Post haec in Normanniam regredi volens, negatâ à Rege licentiâ copiam id agendi habere non potu • t.

Inter haec cum gratia Dominicae nativitatis, omnes regni primores ad Curiam Regis, pro more, venissent, contigit, vt eorum optimi quinque vno consensu inter se de communi matre Regni quererentur, quod, viduata suo pastore, tam diu, & tam inauditâ vexatione opprimeretur. Hujusmodi ergo de hoc ab eis consilium sumptum est, vt supplici prece dominum suum Regem conveni • ent, quatenus orationes, quod posteris mirum dictu fortasse videbitur▪ per Ecclesias Angliae fieri ad Dominum permitteret, vt ipse sua pietate Regi inspiraret, quatenus instituto illi digno pastore, à tanta ea clade, & alias, per eam revelaret. Quod cum illi vna suggessissent, ipse licet nonnihil exinde indignatus, tamen fieri, quod petebatur permisit, dicens, quod quicquid Ecclesia peteret, ipse sine dubio pro nullo dimitteret quin faceret omne quod vellet. Hoc ita responso accepto, Episcopi ad quos ista maximè pertinebant, ANSELMVM super reipsa consuluerunt. Et quòd ipse orationis agendae modum & summam ordinaret, vix optinere suis precibus ab eo potuerant. Episcopis enim praeferri in tali statuto, ipse Abbas fugiebat. Coactus itaque, juxta quod magis Ecclesiae Dei expedire sciebatur, modum orandi cunctis audientibus edidit, & laudato sensu ac perspicacia animi ejus, tota, quae convenerat, Nobilitas regni, solutâ curiâ, in sua discessit. Institutae igitur preces fiunt per Anglorum Ecclesias omnes.

Haec inter evenit, vt die quadam vnus de Principibus terrae, cum Rege familiariter agens promeantibus verbis in hoc, vt fit, sic ei inter alia diceret, Hominem tantae sanctitatis nullum novimus, quantae est, vt verè probamus, Abbas Beccensis ANSELMVS. Nil etenim amat praeter Deum, nil (vt in omni studio ejus claret) cupit transitorium.

Ad quod Rex subsannans, non inquit, nec Archiepiscopatum Cantuariensem. Cui cum alter referret, nec illum quidem maximè, sicut mea, multorum que fert opinio. Obtestatus est Rex quod manibus, ac pedibus plaudens, in amplexum ejus accurreret, si vllam fiduciam haberet, se ad illum posse vllatenus aspirare. Et adjecit, sed per sanctum vultum de LVCA, (sic enim jurare consueverat) nec ipse hoc tempore nec alius quis Archiepiscopus erit, me excepto. Haec illum dicentem evestigiò valida infirmitas corripuit, & lecto deposuit, atque indies crescendo ferme vsque ad exhalationem spiritus egit. Quid plura? Omnes totius regni Principes coêunt; Episcopi, Abbates, & quique Nobiles, nihil praeter mortem ejus praestolantes. Suggeritur aegro, de salute animae suae cogitare, carceres aperire, captivos dimittere, vinculatos solvere, repetendarum pecuniarum debita perdonare, Ecclesias, suo eatenùs dominio, servituti subactas, locatis Pastoribus, libertati restituere, praecipuè que Ecclesiam Cantuariensem, cujus oppressione inquiunt, totius in Anglia Christianitatis constat esse detestandam dejectionem. H • c tempestate ANSELMVS inscius horum morabatur in quadem villa non longè à Glocestria vbi Rex infirmabatur. Mandatum ergo illi est, quatenus sub omni festinatione ad Regem veniat, & ejus obitum sua praesentia tueatur & muniat. Accelerat ipse venire, audito tali nuncio, & venit. Ingreditur ad Regem, rogatur quid consilij salubrius morientis animae judicet. Exponi sibi primò postulat, quid se absente ab assistentibus, aegro consultum sit. Audit, probat, & addit, Scriptum est, Incipite domino in Confessione, vnde videtur mihi vt primò de omnibus, quae se contra Deum fecisse cognoscit, puram confessionem faciat, & se omnia, si convaluerit emendaturum sine fictione promittat, ac deinde quae consuluistis, absque dilatione fieri jubeat. Laudatur haec consilij summa, sibi que hujus confessionis suscipiendi injungitur cura. Refertur ad notitiam Regis, quid saluti animae illius magis expedire ANSELMVS dixerit. Nec mora, adquiescit ipse, & corde compunctus, cuncta, quae viri sententia tulit se facturum, necne totam vitam suam in mansuetudine, & justitia ampliùs servaturum pollicetur. Spondet in hoc fidem suam, & vades inter se & Deum facit Episcopos suos, mittens, qui hoc votum suum Deo super altare, sua vice promittant. Scribitur Edictum, regioque sigillo firmatur, quatenus captivi quicunque sunt in omni dominatione sua relaxentur, omnia debita irrevocabiliter remittantur, omnes offensiones ant • haec perpetratae, indulta remissione, perpetuae oblivioni tradantur. Promittuntur insuper omni populo bonae & sanctae leges, inviolabilis observatio juris, injuriarum grauis, & quae terreat caeteros, examinatio. Gaudetur à cunctis, benedicitur Deus in istis, obnixe oratur pro salute talis ac tanti Regis.

Interea regi à bonis quibus que suadetur, quatenus communem totius regni matrem, instituendo illi Pastorem, solvat à pristina viduitate. Consentit libens, & in hoc animum suum versa • i fatetur. Quaeritur ita que quis hoc honore fungi dignius possit. Sed cunctis ad nutum regis pendentibus, praenunciavit ipse, & concordi voce subseq • itur acclamatio omnium, Abbatem ANSELMVM tali honore dignissimum. Expavit ANSELMVS ad hanc vocem, & expalluit. Cum que raperetur ad regem, vt per virgam pastoralem Investituras Archiepiscopatus de manu ejus susciperet, toto conamine restitit, idque multis obsistentibus causis nullatenus fieri posse asseruit. Accipiunt igitur cum Episcopi & ducunt seorsum de multitudine haec ei verba dicentes, Quid agis? Quid intendis? Quid contraire Deo niteris? vides omnem Christianitatem in Anglia ferè perijsse, omnia in confusionem venisse, omnes abhominationes emersisse, quaqua versum nos ipsos & quas regere deberemus Ecclesias Dei, in periculum mortis aeternae per tyrannidem istius hominis decidisse, & tu, cum possis subvenire, contemnis? Quid ô mirabilis homo cogitas? Quo fugit sensus tuus? Ecclesia Cantuariensis in cujus oppressionem omnes oppressi sumus & destructi te vocat, te sublevatorem sui, & nostri anxia quaeritat, & tu postpositâ libertate ejus, postpositâ nihilominus relevatione nostra, fratrum laboris participium abijc • s, tui solus ociosam quietem appetis? Ad haec ille, Sustinete, inquit, quaeso, sustinete, & intendite; fateor, verum est: tribulationes multae sunt, & ope indigent. Sed considerate obsecro, Ego jam grandavus sum, & omnis terreni laboris impatiens. Qui ergo pro me ipso laborare nequeo, qualiter laborem totius Ecclesiae per Angliam constitutae suscipere queo? Ad haec, sicut mea mihi conscientia testis est, ex quo Monachus fui, sacularia negotia fugi, nec vnquam eis ex voto intendere potui, quia nihil in eis esse constat quod me in amorem aut delectationem sui flectere queat. Quare sinite me pacem habere, & negoti • , quod nunquam amavi, ne non expediat, implicare nolite. Tu tamen, inquit, primatum Ecclesiae nihil haesitans suscipe & i prae in via Dei, dicendo & praecipiendo quod faciamus, & ecce tibi manus dabimus, quòd sequendo & obtemperando quae jusseris non deficimus. Tu Deo pro nobis intende, & nos saecularia tua disponemus pro te. Impossibile est, ait; quod dicitis: Abbas sum Monasterij Regni alterius, Archiepiscopum habens cui obedientiam, terrenum Principem cui subjectionem, Monaches quibus debeo consilij atque auxilij subministrationem. His omnibus ita sum astrictus vt nec Monachos deserere possim, sine illorum concessione, nec me à dominatu Principis mei valeam exuere sine ejus permissione, nec obedientiam Pontificis mei subterfugere queam, cum salute animae meae, abs que ipsius absolutione. De his omnibus, aiunt, leve consilium, & facilis erit assensus omnium. Ait ille, Nihil est omnino; non erit quod intenditis. Rapiunt igitur hominem ad Regem aegrotum, & pervicaciam eius exponunt. contristatus est Rex, penè and suffusionem oculorum, & dixit ad eum, O ANSELME quid agis? Cur me poenis aeternis cruciandum tradis? Recordare quaeso fidelis amicitiae, quam Pater meus & Mater mea erga te & tu semper erga eos habuisti, & per ipsam obsecro, ne paciaris filium eorum me in corpore & anima simul perire. Certus sum enim quod peribo, si Archiepiscopatum in meo Dominio tenens, vitam finiero. Succurre igitur mihi, succurre Domine pater, & suscipe Pontificatum, pro cujus retentione nimis confundar, & vereor ne in aeternum plus confundar. Compuncti sunt ex his verbis quique assistentium, & ANSELMVM se excusantem, & tantum onus nec tunc quidem subire volentem, invadunt, talia cum quadam indignatione, & conturbatione ipsi ingerentes, Quae dementia occupavit mentem tuam? Regem turbas, turbatum penitus necas, quandoquidem illum jam morientem obstinatiâ tuà exacerbare non formidas. Hunc igitur scias quia omnes perturbationes, omnes oppressiones, omnia crimina quae deinceps Angliam prement, tibi imputabuntur, si tu hodie per susceptionem curae pastoralis eis non obviaveris Inter has angustias positus ANSELMVS, vertit se ad duos Monachos, qui secum erant, BALDWINVM videlicet & EVSTACHIVM, dixit que illis, Ah fratres mei, cur mihi non subvenitis? Dixit hoc (ecce coram Deo, quia non mentior) in tanta, sicut affirmare solebat, anxietate constitutus, vt si ei tunc optio daretur, multò laetius salvâ reverentiâ voluntatis Dei mori eligeret, quàm Archiepiscopatus dignitate sublimari▪ Respondit ita que BALDWINVS, Si voluntas Dei est vt ita fiat, nos qui sumus qui voluntate Dei contradicamus? Quae verba lachrymae, & lachrymas sanguis vbertim mox è naribus illius profluens secutus est, palàm cunctis ostendens ex qua cordis contritione cum lachrymis verba prodierint. Audito hujuscemodi responso, ANSELMVS; Vae, quàm cito, inquit, baculus tuus confractus est. Sentiens ergo Rex quod incassum labor omnium expendebatur, praecepit vt omnes ei ad pedes caderent si fortè vel ita ad consentiendum illici posset. Sed quid? Cadentibus illis, cecidit ipse coram eius, nec à prima sententia sua cadere voluit. At illi, animati in eum, se que ipsos, pro mora quam objectionibus ipsius intendendo passi sunt, ignaviae redarguentes, virgam huc pastoralem, virgam, clamitant, pastoralem. Et arrepto brachio eius dextro, alij renitentem trahere, alij impellere, lecto que jacentis caeperunt applicare. Rege autem ei baculum porrigente, manum contrà clausit & eum suscipere nequaquam consensit. Episcopi vero digitos ejus strictim volae infixos erigere conati sunt, quo vel sic manui ejus baculus ingereretur verùm cum in hoc conatum suum aliquandiu frustrà expenderent, & ipse pro sua, quam patiebatur, laesione verba dolèntis aederet, tendem, indice levato, sed protinus ab eo reflexo, clausae manui ejus baculus appositus est, & Episcoporum manibus cum eadem manu compressus atque retentus. Acclamante autem multitudine, vivat Episcopus, vivat: Episcopi cum clero, sublimi voce hymnum Te Deum laudamus decantare caepere, electum que portaverunt Pontificem potius quàm duxerunt in vicinam Ecclesiam; ipso modis, quibus poterat, resistente, atque dicente, nihil est quod facitis, nihil est quod facitis. Gestis vero quae in tali causa geri in Ecclesia mos est, revertitur ANSELMVS ad Regem, dicens illi, dico tibi Domine Rex, quia ex hac tua infirmitate non morieris ac pro hoc volo noveris quam bene corrigere poteris quod de me nunc actum est, quia nec concessi nec concedo vt ratum sit. His dictis, reflexo gressu, dicessit ab eo. Deducentibus autem eum Episcopis, cum tota regni nobilitate, cubiculo excessit. Conversus que ad eos, in haec verba sciscitatus est, Intelligitis quid molimini? Indomitum taurum, & vetulam ac debilem ovem, in aratro conjungere, sub vno jugo, disponitis. Et quid inde proveniet? Indomabilis vtique feritas tauri sic ovem lanae & lactis & agnorum fertilem per spinas & tribulos hac & illac raptam, si jugo se non excusserit, dilacerabit, vt nec ipsa sibi nec alicui, dum nihil horum ministrare valebit, vtilis existat. Quid ita? Inconsiderate ouem tauro copulastis. Aratrum Ecclesiam perpendite, juxta Apostolum dicentem, Dei agricultura, Dei aedificatio estis. Hoc aratrum in Anglia duo bones caeteris precellentes regendo trahunt, & trahendo regunt. Rex videlicet, & Archiepiscopus Cantuariensis. Iste seculari justitia & imperio, ille divina Doctrina & magisterio. Horum boum vnus scilicet LANFRANCVS Arehiepiscopus mortuus est; & alius ferocitatem indomabilis tauri obtinens jam invenis aratro praelatus, & vos loco mortui bovis me vetulam ac debilem ovem cum indomito tauro conjungere vultis? Quae dico, satis intelligitis, & ea re quid cui velitis associare vellem consideraretis, considerantes ab incaepto disisteretis. Quod si non desistitis, en praedico vobis quia me, de quo lanam & lac verbi Dei, & agnos in servitium ejus, nonnulli possent habere (extra quam modo putetis) regia feritas diversis à se fatigatum injurijs opprimet, & gaudium, quod nunc de me quasi pro relevationis vestrae spe vos tenet multos (cum nil consueti consilij aut sperati auxilij per me habere potuerint) versum in moestitiam dolentes efficiet. Eo que proficietis vt Ecclesiam quam relevare à viduitate, tantopere satagitis, relabi in viduitatem, etiam vivente pastore suo, quod peius est, quando que cernatis. Et haec mala, quibus imputabuntur, nisi vobis qui tam inconsiderate Regis feritatem & meam imbecillitatem conjunxistis? Cum igitur, me oppresso, nullus ex vobis fuerit, qui ei in aliquo audeat obviare, vos quo que proculdubio pro libitu suo non dubitabit vndi que conculcare. Haec dicens, ac, erumpentibus lachrymis, dolorem cordis simulare non valens, ad hospitium suum, dimissâ curiâ, vadit. Acta sunt haec anno incarnationis Dominicae millesimo nonagesimo tertio, Pridie nonas Martij, prima Dominica quadragesima. Praecepit itaque Rex, vt sine dilatione, ac diminutione investiretur de omnibus ad Archiepiscopatum pertinentibus intùs & extrà, atque at civitas Cantuaria quam LANFRANCVS suo tempore in beneficio à Rege tenebat, & Abathia Sancti ALBANI quam non solum LANFRANCVS sed & antecessores ejus habuisse noscuntur in Alodium Ecclesiae Christi Cantuariensis pro Redemptione animae suae, perpetuo jure, transirent.

ANSELMVS autem post haec in villis ad Archiepiscopatum pertinentibus ex praecepto Regis morabatur, conversante secum ac victui suo exinde necessaria quae que procurante venerabili GVNDVLPHO Roffensi Episcopo.

Intereà missi sunt à Rege nuncij cum literis in Normanniam ad Comitem, ad Pontificem Rotomagensem, ad Monachos Beccenses, quatenus hijs quae in Anglia de Abbate Beccensi gesta fuerant, singuli quantum sua intererat assensum praeberent. Sed quid? Plurima in hunc modum acta nihili apud eos profecerunt. Tandem tamen importunâ ratione ac rationabili importunitate, Deo disponente, devicti, quae de ANSELMO caepta erant, perfici concesserunt, & ne onus impositum subterfugeret, ei, per obedientiam, injunxerunt. Vnde & literae à singulis singulae scriptae sunt, quae in vno eodem que concordantes per nuncios ANSELMO & Regi sunt transmissae, de quibus omnibus, vnas huic opusculo inseram quatenus in ipsis & aliarum sensus eluceat. Sint igitur hae. Frater GVILIELMVS Archiepiscopus suo Domino & amico ANSELMO, Dei benedictionem & nostram. De his quae de vobis à me Rex quaesivit, & de quibus ipse mihi scripsistis, sicuti de tanta re decuit hucvs que diu multum que pertractavi, & amicorum meorum ac vestros, super hoc, consilium quaesivi. Qui vtrin que voluissent, si possibile fuisset, & vestram semper, vt olim, habere praesentiam, & non facere vnde offenderent divinam voluntatem. Sed quia ad hoc res venit vt vtrum que impleri nequeat, sicut dignum est, divinam voluntatem nostrae praeponimus, & nostram voluntatem divinae subijcimus, atque ex parte DEI & Sancti PETRI, omnium que amicorum meorum ac vestrorum qui secundum Deum vos diligunt jubeo, vt pastoralem curam Cantuariensis Ecclesiae & Ecclesiastico more benedictionem Episcopalem suscipiatis, ovium que vestrarum vobis, vt credimus, divinitus commissarum saluti deinceps invigiletis. Valete, Viscera mea.

Istae literae cum alijs ANSELMO directis priùs ipsi quàm Regi suae sunt allatae. Inter haec, juxta quod ANSELMVS praedixerat, Rex ab infirmitate convaluit. Mox igitur cuncta quae infirmus statuerat bona, dissolvit, & irrita esse praecepit. Captivi nempe, qui nondum fuerant dimissi, iussit vt artiùs solito custodirentur, dimissi, si capi possent, recluderentur; antiqua iam que donata debita in integrum exigerentur; placita & offensiones in pristinum statum revocarentur; illorum que judicio, qui justitiam subvertere magis quam tueri defenderéve curabant, tractarentur & examinarentur, ad miserorum vtique oppressionem & pecuniae direptionem potius quàm ad alicujus peccati correctionem. Orta est ergo tam vasta miseria misera que vastatio, per totum regnum, vt qui illius recordatur, parem se ei ante hanc vidisse in Anglia, sicut aestimo, non recordetur. Siquidem omne malum quod Rex fecerat, priusquam fuerat infirmatus, bonum visu est, comparatione malorum quae fecit vbi est sanitati redonatus. Quae siqui scire velint de quo fonte manaverint, ex eo perpendere possunt quod ipse praedicto Roffensi Episcopo, cum illum, recuperatâ sanitate familiari affatu moneret, vt se amplius circumspecte secundum Deum in omnibus haberet, respondit, Scias, ô Episcope, quod per Sanctum vultum de LVCA, nunquam me Deus bonum habebit pro malo quod mihi intulerit. Haec de Rege ad praesens succinctè memorasse sufficiat, jam que ad destinatum narrandi ordinem sermo recurrat. Cum igitur ANSELMVS, secundum quod prael • bavimus literas, à Normannia destinatas suscepisset, & Rex de Dofris à colloquio ROBERTI Comitis Flandriae Rovecestram, vbi tunc ipse ANSELMVS erat, venisset, in secretum locum ANSELMVS Regem tulit, eum que talitèr allocutus est. In vtroque dubius pendes adhuc, domine mi Rex, animus meus, vtrum videlicet adquiescam pontificatum suscipere, annon. Verum si me ad susceptionem illius ratio perduxerit, volo brevi praenoscas quid velim mihi facias. Volo equidem vt omnes terras, quas Ecclesia Cantuariensis, ad quam regendam electus sum, tempore beatae memoriae LANFRANCI Archiepiscopi tenebat, sine omni placito & controversia ipsi Ecclesiae restituas, & de alijs terris quas eadem Ecclesia ante suum tempus habebat, sed perditas nondum recuperauit, mihi rectitudinem judicium que consentias. Ad haec volo vt in ijs quae ad Deum & Christianitatem pertinent, te meo prae caeteris consilio credas, ac sicut ego te volo terrenum habere dominum & defensorem, ita & tu me spiritualem habeas patrem & animae tuae provisorem. De Romano quoque Pontifice Vrbano quem pro Apostolico hucusque non recepisti, & ego jam recepi atque recipio, ei que debitam obedientiam & subjectionem exhibere volo, cautum te facio ne quod scandalum inde oriatur infuturo. De his quaeso tuae voluntatis sententiam edicio, vt eâ cognitâ certior fiam quo me vertam. Rex itaque, vocato ad se WILLIELMO Dunelmensi Episcopo, & ROBERTO Comite de Mellento, jussit vt eis praesentibus, quae dixerat, iteraret. Fecit imperata, & Rex sibi per Consilium ita respondit. Terras de quibus Ecclesia saisita quidem fuerat sub LANFRANCO omnes eo, quo tunc erant, tibi modo restituam, sed de illis quas sub ipso non habebat, in praesenti nullam tecum conventionem instituo. Veruntamen, de his & alijs, credam tibi sicut debebo. Finierat Rex in istis & ab invicem discesserunt.

Deinde, paucis diebus interpositis, Rex ipse consensum quem à Normannis super ANSELMO, juxta quod praefati sumus, expetierat, per epistolas accepit. Et veniens in villam, suam quae Windlesora vocatur, ANSELMVM per se suos que convenit, quatenùs & secundùm totius regni de eo factam electionem Pontifex fieri vltrà non negaret, & terras Ecclesiae quas ipse Rex, defuncto LANFRANCO, suis dederat pro statuto servitio, illis ipsis haereditario jure tenendas, causâ sui amoris, condonaret. Sed ANSELMVS nolens Ecclesiam, quam necdum re aliqua investierat, expoliare, terras, vt petebatur, nullo voluit pacto concedere, & ob hoc, orto inter eum & Regem discidio, quod primum quoque de pontificatu ejus agebatur, indefinitum remansit. Vnde ANSELMVS oppido laetatus est, sperans se hac occasione, à praelationis onere, per Dei gratiam, exonerandum. Iam enim cum virgâ pastorali curam quam super Beccum Abbas susceperat, pro descripta superiùs absolutione, ipsi Becco restituerat. Et nunc eo quod terras Ecclesiae injuriâ dare nolebat, Episcopalis officij onus sese laetus evasisse videbat. Verum cum decurso non exiguo tempore, clamorem omnium, de Ecclesiarum destructione conquerentium, Rex ampliùs ferre nequiret, virum ad se Wintoniae, adunato ibi conventu Nobilium, venire fecit; ac multis bonis & Ecclesiae Dei profuturis promissionibus illectum, primatum Ecclesiae Anglorum suscipere suasit atque persuasit. Ille igitur more & exemplo praedecessoris sui inductus, pro vsu terrae, Homo Regis factus est & sicut LANFRANCVS suo tempore fuerat, de toto Archiepiscopatu, saisiri jussus est.

Venit posthaec Cantuariam VII. Kl. Octobris atque immensâ Monachorum, Clericorum, totius que plebis alacritate susceptus, ad regendam Ecclesiam Dei, locum Pontificis magno deductus honore conscendit. Eodem die venit Cantuariam à Rege missus quidam nomine RANVLPHVS, regiae voluntatis maximus executor, qui, spretâ consideratione pietatis ac modestiae, placitum contra eum ipsa die instituit; & ferus ac tumens, tantum Ecclesiae gaudium conturbare non timuit. Quae res cunctorum animos grauiter vulnerauit, conquerentium ac nimis indignè ferentium tanto viro tantam injuriam fieri, vt nec primum quidem suae dignitatis diem permitteretur in pace transigere. Quorum indignationi hoc quoque non parum doloris adjiciebat, quod negotium vnde agebatur ad jura Ecclesiae pertinebat; nec in aliquo regalis judicij definitonem respiciebat. Igitur eo tempore nimis atroci plagâ percussi sunt homines ipsius Ecclesiae. Vnde ANSELMVS vehementissimè dolens, sed Regi contraire non valens, ex praesentibus futura conjecit; &, quia multas in pontificatu angustias foret passurus, intellexit atque praedixit. Accedens itaque ad novum sibi que insolitum genus serviendi Deo, juxta SALOMONEM, stabat in timore, & praeparabat animam suam ad tentationem, sciens omnes piè volentes in Christo vivere tribulationem necessariò pati oportere.

Instante verò tempore suae consecrationis, venit ex more THOMAS Archiepiscopus Eboracensis, & omnes Episcopi Angliae, Cantuariam, eum que debitâ veneratione ibi Pontificem consecravêre pridie nonas Decembris. Duo tamen Episcopi Wigornensis videlicet & Exoniensis, infirmitate detenti, huic consecrationi interesse non valuerunt. Sed nuncijs apicibus que directis, absentiam suam Coëpiscoporum suorum praesentiae hac in causa praesentem & consentaneam fore denunciaverunt. Verùm cum ante ordinandi Pontificis examinationem WALCHELINVS Wentanus Episcopus, rogatu MAVRICII Episcopi Lundoniensis cujus hoc officium est, Ecclesiastico more electionem scriptam legeret, mox in primo versu THOMAS Eboracensis graviter offensus eam non jure factam conquestus est. Nam cum diceretur, Fratres & Coëpiscopi mei, vestrae fraternitati est cognitum, quantum temporis est ex quo, accidentibus varijs eventibus, haec Dorobernensis Ecclesia totius Britanniae metropolitana suo sit viduata pastore, subintulit, dicens, Totius Britanniae metropolitana? Si totius Britanniae metropolitana, Ecclesia Eboracensis quae metropolitana esse scitur, metropolitana non est. Et quidem Ecclesiam Cantuariensem primatem totius Britanniae esse scimus, non metropolitanam. Quod auditum ratione subnixum esse, quod dicebat intellectum est. Tunc statim Scriptura ipsa mutata est & pro Totius Britanniae metropolitana, Totius Britanniae primas scriptum est, & omnis controversia conquievit. Itaque sacravit eum vt totius Britanniae primatem. Cum igitur inter sacrandum, pro ritu Ecclesiae, textus Euangelij super eum ab Episcopis apertus, tentus, &, peractâ consecratione, fuisset inspectus, haec in summitate paginae sententia reperta est, Vocauit multos, & misit servum suum horâ coenae dicere invitatis vt venirent, quia jam parata sunt omnia; & ceperunt simul omnes excusare. Deinde jam consummato ordinationis suae die octavo, Cantuariam egrediens, ad curiam Regis pro imminente nativitate Domini vadit. Quo perveniens, hilariter à Rege totâ que regni Nobilitate suscipitur.

Ea tempestate, Rex Normanniam fratri suo ROBERTO, toto conamine, auferre laborans multam & immensam vndecunque collectam pecuniam in hoc expendebat, adeò vt nonnullas etiam difficultates pateretur, quas regiam pati excellentiam indecens videbatur. Suasus igitur ab amicis suis novus Pontifex, quingentas argenti libras Regi obtulit, sperans, & pollicentibus credens sese pro hoc ejus deinceps gratiam firmiter adépturum, & quae Dei sunt intendere volentem fautorem in cunctis habiturum, necne rebus Ecclesiasticis intùs & extrà pacem tuitionem que illius contra omnes aemulos adquisiturum. Rex ergò tali oblatione auditâ, bene rem quidem laudando respondit; sed quidam malignae mentis homines Regem, vt fieri solet, ad hoc perduxerunt quatenus oblatam pecuniam spernendo recipere non adquiesceret.

Tu, inquiunt, eum prae caeteris Angliae Principibus honorasti, ditasli, exaltasti; & nunc cum tuâ necessitate consideratâ duo millia, vel certè, vt levissimè dicatur, mille libras pro agendis munificentiae tuae gratijs tibi dare deberet quingentas (proh pudor!) offert. Sed paululùm sustine, faciem que tuam super eo commuta, & videbis quod consueto aliorum ductus terrore, ovans, ad tuam benignitatem recuperandam, quingentis quas offert totidem libras adijciet. Siquidem hunc ipse Rex morem erga cunctos quibus dominatur, habebat, vt quum quis eorum aliquid ei pecuniarum, etiam solius gratiae obtentu, offerebat, oblatum, nisi quantitas rei voto illius concurreret, sperneret. Nec offerentem in suam vlterius amicitiam admittebat, si ad determinationem suam oblatum munus non augeret. Opinati sunt ergo illi maligni ANSELMVM quoque hoc more terrendum, atque ad explendam Regis voluntatem, auctâ pecuniâ illicò promovendum. Verum mentita est iniquitas sibi. Itaque mandatur illi, Regem oblatam pecuniam refutare; & miratus est. Adito que Rege, sciscitatus est vtrum ab eo tale mandatum processerit, annon. Audit verè processisse, & statim postulans ait, Ne mi Domine, precor hoc facias vt quod in praesentiarum offero suscipere abnuas. Licet enim primum sit, non tamen extremum Archiepiscopi tui donum erit. Et fateor, vtilius tibi est, & honestius à me pauca cum amicâ libertate, & saepe suscipere quam violentâ exactione mihi multa simul sub servili conditione auferre. Amic • nempe libertate me, & omnia mea ad vtilitatem tuam habere poteris, servili autem conditione nec me nec mea habebis. Ad quae, iratus Rex, Sint, inquit, cum jurgio tua tibi, sufficient mea mihi. Vade. Surrexit ergo & exijt, reputans apud se, fortè non sine sui praemonitione, primo ad sedem suam introitus Dei, Evangelium lectum fuisse, Nemo potest duobus Dominis servire. Et alacrior in seipsum reversus. Benedictus sit, ait, omnipotens Deus, qui me suâ misericordiâ immunem servavit ab omni infamia. Si enim haec quae obtuli Rex gratiose suscepisset, profectò à malignis hominibus, qui exundant, jam ante pro Episcopatu promissa, & nunc sub callida oblatione reddita fuisset putatum. Sed modo quid agam? Praesignatum vti que munus pro redemptione animae suae pauperibus Christi dabo, non illi; & quo ei suam gratim infundat me que ab omni malo defendat, devotus orabo. Quaesitâ dehinc per internuntios, sed quia pecuniam duplicare, noluit, minimè adquisitâ gratiâ ejus, à curia, festivitate finita, recessit, sollicitius agens, oblato munere, vt proposuerat, Christi pauperes recreare.

Veniens autem in villam suam, quae Herga vocatur, dedicavit illic Ecclesiam quam LANFRANCVS quidem fabricaverat, sed morte praeventus sacrare nequiverat. Inter quam dedicationem, venerunt illuc duo Canonici de Sancto PAVLO ab Episcopo Lundoniae missi, literas ex parte Episcopi deferentes, in quibus vt ipsam dedicationem, donec simul inde loquerentur, differret, deprecatus est. Dicebat enim ipsam Ecclesiam in sua Parochia esse, & ob hoc licèt in terra Archiepiscopi fuerit, dedicationem illius ad se pertinere. Audiens hoc ANSELMVS, & Antecessorum suorum antiquam consuetudinem sciens, ratus est ab ipso Ministerio pro hominum precibus non cessandum, nec fecit. Si quidem mos & consuetudo Archiepiscoporum Cantuariensium ab antiquo fuit & est, vt in terris suis vbicun que per Angliam sint, nullus Episcoporum praeter se jus aliquod habeat, sed humana simul & divina omnia velut in propria Diocoesi in sua dispositione consistant. ANSELMVS tamen nulli quicquam injuriarum, quasi liberâ vtens potestate, facere volens, diligenti postmod • m Inquisitione consuetudinis hujus certitudinem studuit investigare; quatenùs si eam ratam non fuisse constaret, à modò ab ea temperaret. Supererat adhuc beatae memoriae WOLSTANVS Episcopus vnus & solus de antiquis Anglorum Patribus, vir in omni religione conspicuus, & antiquarum Angliae consuetudium scientiâ apprimè eruditus. Hunc ANSELMVS de negotio consuluit, & quo simplicem sibi veritatem innotesceret, postulavit. Quo ille suscepto, scripsit illi haec.

Roboratus igitur ANSELMVS ex istis, atque ex multis aliorum quos longum est enumerare testimonijs; Securè deinceps suorum morem Antecessorum emulabatur, non solum Ecclesias, inconsultis Episcopis, sacrans, sed & quae que divina officia in cunctis terris suis per se suosve dispensans.

Evolutis de hinc aliquantis diebus; ex praecepto Regis, omnes fere Episcopi, vna cum principibus Angliae ad Hastinges convenerunt, ipsum Regem in Normanniam transfretaturum sua benedictione & concursu prosecuti. Venit & Pater ANSELMVS, suis quam maxime orationibus per marina pericula Regem protegendo ducturus. Morati verò sunt ibi Rex & Principes plus vno mense, vento transitum Regi prohibente. In qua mora ANSELMVS sacravit in Ecclesia sanctae Dei genitricis MARIAE quae est in ipso Castello, ROBERTVM ad regimen Ecclesiae Lincolniensis, ministrantibus sibi in hoc officio septem de suffraganeis Episcopis suis. De qùa tamen consecratione quidam de Episcopis at que Principibus conati sunt contra ANSELMVM scandalum movere, intendentes ad hoc vt eundem Episcopum absolutè abs que debita professione consecraret. Quod nullo jure fulti ea solummodo re sunt aggressi; quia putabant se animo Regis aliquid ex conturbatione ANSELMI, vnde laetaretur inferre, scientes eum pro suprascripta causa adversus ipsum non parum esse turbatum. Sed ANSELMVS ex his nil rancoris mente concipiens, placido vultu nulla ratione assensum eis praebere, nec Episcopum, nisi primo susceptâ professione ab eo de subjectione & obedientia sua, sacrare voluit. Rex quoque, vbi quid Episcopi moliebantur audivit, asseruit se nullo pacto consensurum vt pro inimicitia quam contra Archiepiscopum habebat, Matri suae Ecclesiae Cantuariensi de sua dignitate quid quivis detraheret.

Eo tempore Curialis iuventus forme tota crines suos invencularum more nutriebat; & cotidie pexa, ac irreligiosis nutibus circumspectans, delicatis vestigijs, tenero incessu, obambulare solita erat. De quibus cum in capite jejunij sermonem in populo ad Missam suam & ad Cineres confluente, idem Pater habuisset; copiosam turbam ex illis in poenitentiam egit, &, attonsis crinibus, in virilem formam redegit. Illos autem quos ab hac ignominia revocare nequivit, à Cinerum susceptione, & à suae absolutionis benedictione suspendit. Erat autem in hijs & hujusmodi prudentèr ac libere agens. Necne solius Iustitiae respect ••• prae oculis in omnibus habens, qualitèr ad Dei servitium justitiam que colendam Regem provocaret studiosius intendit.

Die igitur quadam ad eum ex more ivit, & juxta illum sedens, eum his verbis alloqui caepit. Mare te, Domine mi Rex transiturum & Normanniam tuae ditioni subjugaturum disposuisti. Verum, quo haec & alia quae desideras tibi prospere cedant; obsecro primum fer opem & consilium qualiter in hoc regno tuo Christianitas quae jam fere tota in multis perijt in statum suum redigi possit. Respondit. Quam opem, quod consilium? Iube, ait, si placet Concilia ex antiquo vsu renovari, quae perperam acta sunt in medium revocari, revocata examinari, examinata redargui, redarguta sedari. Generale nempe concilium Episcoporum ex quo Rex factus fuisti non fuit in Anglia celebratum, nec retroactis pluribus annis. Quapropter multa crimina eruperunt, & nullo qui ea recideret existente in nimium robur per parvam consuetudinem excreverunt. At ille. Cum, inquit, mihi visum fuerit de his agam, non ad tuam sed ad meam voluntatem. Sed in hoc aliud tempus expendetur, & adjecit subsannans. Tu vero in Concilio vnde loquereris? Tunc ille. Nefandissimum Sodomae scelus (vt illicita consanguineorum conubia, & alia multa rerum detestandarum facinorosa negotia taceam) scelus inquam Sodomae noviter in hac terra divulgatum jam plurimum pullulavit, multos que suâ immanitate foedavit. Cui fatoer nisi districtius à te prodiens sententia Iudicij, & Ecclesiasticae vigor discipline celerius obvjet, tota terra non multò pòst Sodoma fiet. Sed conemur vnà quaeso, tu regia potestate & ego Pontificali authoritate quantus tale quid inde statuatur, quod cum per totum fuerit regnum divulgatum, solo etiam auditu quicun que illius fautor est, paveat & deprimatur. Non sederunt haec animo principis, & paucis ita respondit. Et in hac re quid fieret pro te? Si non, inquit ANSELMVS, pro me, spero fieret pro Deo, & te. Sufficit, dixit, nolo inde vltra loquaris. Tacuit ille, sed mox verba sua vertit ad alia dicens. Est & aliud cui tam industriam intendere vellem & intendendo consilij tui manum extendere. Abbatiae quamplures sunt in hac terra suis Pastoribus destitutae. Quamobrem Monachi, relicto ordine suo, per luxus saeculi vadunt & sine confessione de hac vita exeunt. Vnde consulo, precor, moneo, quatenùs tanta re diligenter inspecta, secundum voluntatem Dei, Abbates illis instituas, ne in destructione Monasteriorum & perditione Monachorum tibi, quod absit, damnationem adquiras. Non potuit amplius spiritum suum Rex cohibere, sed oppidò turbatus, cum iracundia dixit. Quid ad te? Nunquid Abbatiae non sunt meae? Hem, tu quod vis agis de villis tuis, & ego non agam quod volo de Abbatijs meis? Ait. Tuae quidem sunt vt illas quasi Advocatus defendas at que custodias, non tuae autem vt invadas aut devastes. Dei scimus eas esse, vt sui Ministri inde vivant, non quo expeditiones & bella tua inde fiant. Deni que villas & quam plures redditus habes vnde pleniter administrare tua potes. Ecclesijs si placet sua dimitte. Pro certo, inquit, noveris mihi valde contraria esse quae dicis. Nec enim antecessor tuus auderet vllatenus Patri meo talia dicere; & nihil faciam pro te. Intellexit ergo ANSELMVS se verba in ventum proferre, & surgens abijt.

Reputans autem in hujusmodi responsis, non nihil pristinam iram operari, & considerans offenso Principis animo nequaquam posse pacem rebus dari; quo & rebus consuleret & liberius, favente sibi regali providentiâ, Deo fructificaret, humili per Episcopos prece Regem deprecatus est, vt in amicitiam sui sese gratis admitteret. Quod si (ait) facere non vult, cur nolit edicat, & si offendi, satisfacere paratus sum. Relata sunt ista ad Regem, & respondit. De nulla re illum inculpo, nec tamen ei gratiam meam, quia non audio quare, indulgere volo. Quod cum Episcopi viro retulissent, percunctatus est quidnam illud esset quod, quia non audiebat, preces suas exaudire nolebat. Mysterium hoc, inquiunt, planum est. Nam si pacem ejus vis habere, necessario te oportet ei de pecunia tua copiose praebere. Iam nuper obtulisti ei quingentas libras, sed quoniam parum sibi visum est, noluit illas recipere. Nunc si vis nostro consilio credere, &, quod in simili negotio facimus, tu quo que facere, suademus, ipsas ei quingentas libras ad praesens da, & tantundem pecuniae quam ab hominibus tuis accipies illi promitte, & confidimus quod & tibi amicitiam suam restituet, & tuam vt voles pacem abere permittat. Aliam, qua exeas, viam non videmus, nec Nos pari angustia clausi aliam exeundi habemus. At ille continuò intelligens quid consilij hujus effectus praetenderet, ait, Absit hic exitus à me. Nam cum ipse mihi juxta quod dicitis, nullam alicujus offensae calumniam imponat; & tamen tantum iratus est mihi vt non nisi mille libris argenti pacari queat: forte si nunc novus Episcopus hac eum donatione pacarem, ex ipso vsu alia vice similiter irasceretur, vt pari voto pacaretur. Amplius; Homines mei post obitum venerabilis mermoriae LANFRANCI Antecessoris mei, depredati sunt & spoliati, & ego cum hucvs que nil eis vnde revestiri possint contulerim, jam eos nudes spoliarem, immò spoliatos excoriarem? Absit. Nihilo quo que minus hoc absit à Me, amorem Domini mei facto ostendere venalem esse. Fidem ei debeo & honorem, & ego illi hoc dedecus facerem, scilicet gratiam suam quasi Equum vel Asinum vilibus nummulis emerem? Emptum deni que amorem ejus vti que tanti pendere postea quantum precium pro eo datum estimarem. Sed longe sit à Me sublimitatem tantae rei humili precio comparare. Magis autem satagite quo gratis & honestè me sicut Archiepiscopum Cantuariensem & Patrem suum spiritualem diligat, & ego ex mea partè dabo operam vt me, & mea ad servitium & voluntatem ejus juxta quod debebo exhibeam. Dixerunt, Scimus quod saltem oblatas ei quingentas libras non negabis. Respondit. Nec ipsas vti que illi amplius dabo, quia cum eas sibi offerrem suscipere noluit, & jam plurimam partem earum vt promisi pauperibus dedi. Nunciata sunt ista Regi, & jussit haec ei contra referri. Heri magno, & hodie illum majori odio habeo, & sciat revera quod cras & deinceps acriori & acerbiori odio semper habebo. Pro Patre verò vel Archiepiscopo nequaquam illum vltrà tenebo, sed benedictiones & orationes ejus execrans penitus respuo. Eat quo vult, nec me transfretaturum pro danda benedictione diutiùs expectet. Festinantius igitur à Curia discessimus, & ipsum voluntati suae reliquimus. Et ipse quidem in Normanniam transijt, expensa que immensa pecuniâ eam sibi nullatenus subigere potuit. Infecto ita que Negocio in Angliam reversus est.

Quem consistentem in quadam villa quae tribus Miliarijs à Sceftesberia distans Ilingheham vocatur ANSELMVS adojt, ei que suam voluntatem in hoc esse innotuit, vt Romanum Pontificem pro pallij sui petitione adiret. Ad quod Rex. A quo inquit Papa illud requirere cupis? Erant quippe, illo tempore, duo vt in Anglia ferebatur qui dicebantur Romani Pontifices à se invicem discordantes, & Ecclesiam Dei inter se divisam post se trahentes. VRBANVS videlicet qui, primo vocatus ODO, fuerat Episcopus Ostiensis, & CLEMENS, qui WIBERTVS appellatus fuerat, Archiepiscopus Ravennas. Quae res vt de alijs mundi partibus sileam, per plures annos Ecclesiam Angliae in tantum occupavit, vt ex quo venerandae memoriae GREGORIVS qui antea vocabatur HILDEBRANDVS, defunctus fuit; nulli, loco Papae, vsque ad hoc tempus subdi vel obedire voluit. Sed VRBANO jamdudùm pro Vicario beati PETRI ab Italia Gallia que recepto; ANSELMVS etiam, vtpote Abbas de Normannia, eum pro Papa receperat, & sicut vir nominatissimus, necnon authoritate plenus ejus literas susceperat, eique velut summo sanctae Ecclesiae Pastori suas direxerat. Requisitus ergo à Rege à quo Papa vsum pallij petere voluisset, respondit, Ab VRBANO. Quo Rex audito, dixit illum pro Apostolico se nondum accepisse, nec suae vel paternae consuetudinis eatenus extitisse, vt praeter suam licentiam aut electionem aliquis in regno Angliae Papam nominaret, & quicun que sibi hujus dignitate potestatem vellet praeripere; vnum foret ac si Coronam suam sibi conaretur auferre. Ad quae ANSELMVS admirans, in medium protulit quod supra retulimus, se videlicet antequam Episcopus fieri consentiret ei apud Rovecestram dixisse, quod ipse Abbas Beccensis existens VRBANVM pro Papa susceperit, nec ab illius obedientia & subjectione quoquo modo discedere voluerit. Quibus ille auditis, irae stimulis exagitatus protestatus est illum nequaquam fidem quam sibi debebat simul & Apostolicae sedis obedientiam, contra suam voluntatem, posse servare. ANSELMVS igitur, salvâ ratione sua, quam de subjectione & obedientia Romanae Ecclesiae in medium tulerat, petivit inducias ad istius rei examinationem quatenus Episcopis, Abbatibus, cunctis que regni Principibus vnà coëuntibus communi assensu definiretur, vtrùm salvâ reverentiâ & obedientiâ sedis Apostolicae posset fidem terreno Regi servare, annon. Quod si probatum, inquit, fuerit, vtrumque fieri minimè posse, fateor malo terram tuam, donec Apostolicum suscipias, exeundo devitare, quam beati PETRI ejus que Vicarij obedientiam vel ad horam abnegare. Dantur ergo induciae, atque ex regia sanctione fermè totius Regni Nobilitas quinto Id. Martij pro ventilatione istius causae in vnum apud Rochingheham coit.

Fit itaque Conventus omnium, Dominico die, in Ecclesia quae est in ipso Castro sita ab hora prima, Rege & suis secretius in ANSELMVM consilia sua studiose texentibus. ANSELMVS autem Episcopis, Abbatibus & Principibus ad se à regio secreto vocatis, eos & assistentem Monachorum, Clericorum, Laicorum numerosam multitudinem hac voce alloquitur. Fratres mei filij Ecclesiae Dei, omnes dico qui hîc congregati estis in nomine Domini, precor intendite, & causae propter quam ventilandam adunati estis, pro viribus opem vestri consilij ferte. Quae autem ipsa causa sit brevi qui nondum pleniter audistis, si placet, audite. Verba quaedam orta sunt inter Dominum nostrum Regem & Me, quae quandam videntur dissensionem generare. Nam cum nuper licentiam adeundi VRBANVM sedis Apostolicae praesulem juxta morem Antecessorum meorum pro pallij mei adeptione ab eo postulassem, dixit se VRBANVM ipsum pro Papa necdum suscepisse, & ideo nolle me ad eum illius rei gratiâ properare. Quinetiam ait, si eundem VRBANVM aut quemlibet alium sine mea electione, & auctoritate in regno meo pro Papa suscipis, aut susceptum tenes; contra fidem quam mihi debes facis, nec in hoc me minùs offendis, quàm si Coronam meam mihi tollere conareris. Vnde scias in regno meo nullum te participium habiturum, si non apertis assertionibus probavero te omnis obedientiae subjectionem VRBANO de quo agitur, pro voto meo, negaturum. Quod ego audiens, admiratus sum. Siquidem, Abbas eram, vt nostis, in alio regno, per misericordiam Dei conversatus ad omnes sine querela. Nulla verò spe vel desiderio Pontificatus, sed quibusdam rationabilibus causis quas nullatenus omittere poteram, in hanc terram sum venire coactus. Ipso autem Rege infirmato, omnes qui tunc aderatis ei vt Matri suae & vestrae scilicet Ecclesiae Cantuariensi per institutionem Pontificis ante mortem suam consuleret, pro voto consuluistis. Quid dicam? Suscepto confilio, placuit illi & vobis in hoc opus eligere me. Objeci plurima, subducere me Praesulatui gestiens, nec adquievistis. Professus sum inter alia me hunc de quo nunc querela ista conseritur VRBANVM pro Apostolico suscepisse, Me que ab ejus subjectione quoad viveret vel ad horam discedere nolle; & qui ad hoc tunc temporis mihi contradiceret nemo fuit. Sed quid? Rapuistis me & coëgistis onus omnium suscipere qui corporis imbecillitate defessus meipsum vix poteram ferre. In quo facto putabatis forsan mihi ad votum servire. Sed quantum illud desideraverim, quàm gratum habuerim, quantum in illo delectatus sim, dicere in praesenti quidem, cum nihil prosit, supervacuum aestimo. Verum ne quis in hac re conscientiam meam nesciens scandalizetur in me: fateor verum dico quia salvâ reverentiâ voluntatis Dei maluissem illa die si optio mihi daretur in ardentem rogum comburendus praecipitari, quam Archiepiscopatus dignitate sublimari. Attamen videns importunam voluntatem vestram, credidi Me vobis & suscepi onus quod imposuistis, confisus spe auxilij vestri quod polliciti estis. Nunc ergo, ecce tempus adest quo sese causa obtulit, vt onus meum consilij vestri manu levetis. Pro cujus consilij adeptione petivi inducias ab eo die quo mihi praefata verba dicta sunt, in hunc diem quatenus in vnum conveniretis, communi consilio investigaretis, vtrumnam possim salvâ fidelitate Regis, servare obedientiam Apostolicae Sedis. Petivi inquam inducias & accepi, & ecce gratiâ Dei adestis. Omnes itaque, sed vos praecipuè Fratres & Coëpiscopi mei, precor & moneo, quatenus istis diligenter inspectis studiosius, sicut vos decet, quo inniti queam mihi consilium detis, Ita vt, & contra obedientiam Papae nihil agam, & fidem quam Domino Regi debeo non offendam. Grave siquidem mihi est Vicarium beati PETRI contemnendo abnegare: Grave, fidem quam Regi me secundum Deum servaturum promisi violare: Grave nihilominus quod dicitur, impossibile mihi mihi fore vnum horum, non violato altero, custodire. Ad haec Episcopi responderunt. Consilium quod à Nobis petis, penes te est; quem prudentem in Deo ac bonitatis amatorem esse cognoscimus, & ob hoc in tam profunda re consilio nostro non eges. Verum si, remotâ omni alia conditione, simpliciter ad voluntatem Domini nostri Regis consilij tui summam transferre velles, prompta tibi voluntate, vt nobis ipsis, consuleremus. Attamen, si jubes, verba tua ipsi Domino nostro referemus, & cum audierimus quid inde sentiat, dicemus tibi. Annuit ipse, & fecerunt vt dixerant. Praecepit itaque Rex vt omnia in crastinum, quia dies Dominica erat, differrentur, & ANSELMVS ad hospitium suum, Curiam manere petiturus, reverteretur. Factum est ita. Et manè, juxta condictum, reversi sumus. Itaque ANSELMVS in medio Procerum & conglobatae multitudinis sedens, ita orsus est. Si juxta quod à vobis, Domini Fratres, hesterno no die, consilium de praesenti causa petivi, vel nunc dare velletis, acciperem. At illi. Quod heri respondimus, modo respondemus: scilicet, si purè ad voluntatem Domini Regis Consilij tui summam transferre volueris, promptum, & quod in nobis ipsis vtile didicimus, à Nobis consilium certum habebis. Si autem secundum Deum, quod vllatenus voluntati Regis obviare possit, consilium à Nobis expectas, frustra niteris; quia in hujusmodi nunquam tibi Nos adminiculari videbis. Quibus dictis, conticuerunt, & capita sua quasi ad ea quae ipse illaturus erat demiserunt. Tunc Pater ANSELMVS erectis in altum luminibus vivido vultu, reverenda voce ista locutus est. Cum Nos qui Christianae plebis Pastores, & vos qui populorum Principes vocamini, consilium mihi Principi vestro non nisi ad vnius hominis voluntatem dare vultis; Ego ad summum Pastorem, & Principem omnium, Ego ad magni consilij angelum curram & in meo, immò in suo & Ecclesiae suae negotio, consilium quod sequar ab eo accipiam. Dicit beatissimo Apostolorum PETRO, Tu es PETRVS, & super hanc Petram aedificabo Ecclesiam meam, & portae Inferi non praevalebunt adversus eam, & tibi dabo claves regni Coelorum, & quodcun que ligaveris super terram erit & in coelis ligatum, & quodcun que solveris super terram erit solutum & in coelis. Communiter etiam Apostolis omnibus. Qui vos audit, me audit; & qui vos spernit, me spernit; & qui tangit vos, sicut qui tangit pupillam oculi mei. Haec sicut principaliter beato PETRO, & in ipso caeteris Apostolis dicta accipimus, ita principaliter Vicario beati PETRI, & per ipsum caeteris Episcopis, qui vices agunt Apostolorum, eadem dicta tenemus; non cuilibet Imperatori, non alicui Regi, non Duci, non Comiti. In quo tamen terrenis Principibus subdi ac ministrare debeamus. Docet & instruit idem ipse magni consilij Angelus, dicens, Reddite quae sunt Caesaris Caesari, & quae sunt Dei Deo. Haec verba, haec consilia Dei sunt. Haec approbo, haec suscipio, haec nulla ratione exibo. Quare cuncti noveritis in communi, quod in his quae Dei sunt Vicario beati PETRI obedientiam, & in his quae terrenae Domini mei Regis dignitati jure competunt & fidele consilium & auxilium pro sensus mei capacitate impendam. Finierat Pater in istis. Omnes igitur assidentes oppidò turbati, cum festinatione & magno tumultu surrexerunt, turbationem suam confusis vocibus exprimentes, vt eos illum esse reum mortis vnà clamare putares. Conversi que ad illum, cum jurgio, Scias, inquiunt, Nos haec verba tua minimè Domino nostro tua vice portaturos. Quibus dictis ad Regem reversi sunt. Quia ergo nemo cui verba sua Regi deferenda tuto committeret cum ANSELMO remansit, ipsemet ad Regem ingrediens, quae dixerat, viva voce innotuit, illico que reversus est. Ad quae Rex vehementer iratus, cum Episcopis atque Principibus, intentissimè quaerere cepit, quid dictis ejus objicere posset, nec invenit. Scandalizati ergo inter se, abinvicem sunt in partes divisi, & hîc duo, ibi tres, illic quatuor in vnum consiliabantur, studiosissimè disquirentes, si quo modo possent aliquod responsum contra haec componere, quod & regiam animositatem deliniret, & praelibatas sententias Dei adversâ fronte non impugnaret. Solus inter haec ANSELMVS sedebat tantùm innocentiâ cordis sui, & in misericordia Domini Dei fiduciam habens. Adversarijs verò ejus conciliabula sua in longum protelantibus, ipse ad parietem se reclinans leni somno quiescebat. Factâ itaque longâ morâ redeunt Epscopi cum nonnullis Principibus à Rege, haec viro dicentes. Vult Dominus noster Rex omissis alijs verbis à te sub celeritate sententiam audire, De his videlicet quae inter illum & te dicta fuerunt apud Ilingh • h • m, vnde petisti inducias in hunc diem respondendi. Res nota est, & expositione non indiget. Veruntamen noveris totum regnum conqueri adversum te quod nostro communi Domino conaris decus Imperij sui, Coronam auferre. Quicunque enim Regiae dignitatis ei consuetudines tollit, Coronam simul & Regnum tollit. Vnum quippe sine alio decenter haberi non posse probamus. Sed re cogita, rogamus te, & VRBANI illius qui offenso Domino Rege nil tibi prodesse, nec ipso pacato tibi quicquam valet obesse, obedientiam abijce, subjectionis jugum excute, & liber vt Archiepiscopum Cantuariensem decet in cunctis actibus tuis voluntatem Domini Regis, & jussionem expecta: necne, quòd secus egisti culpam agnosce, ac vt tibi ignoscat voto illius in omni quod à te inde petierit sapientis more concurre, quatenus inimici tui qui casibus tuis nunc insultant, visa dignitatis tuae sublevatione erubescant. Haec, inquam haec rogamus, haec consulimus, haec tibi tuis que necessaria esse dicimus, & confirmamus. Respondit. Quae dicitis audio, sed, vt ad alia taceam, abnegare obedientiam Domini Papae nullatenus volo. Iam dies declinat in vesperam. Differatur si placet, in crastinum causa ista quo tractans mecum, respondeam quod Deus inspirare dignabitur. Suspicati ergo illum, aut quid diceret vltrà nescire, aut metu addictum jam statim coepto desistere, reversi ad Regem persuaserunt inducias nullâ ratione dandas, sed causâ recenti examinatione discussâ, supremam, si suis adquiescere consilijs nollet, in eum mox Iudicij sententiam invehi juberet. Erat autem quasi primus & Prolocutor Regis in hoc negotio WILLELMVS supra nominatus Dunelmensis Episcopus, homo linguae volubilitate facetus, quàm purâ sapientiâ praeditus. Hujus quoque discidij quod inter Regem & ANSELMVM versabatur, erat Auctor gravis, & Incentor, Regi • , spoponderat se facturum, vt ANSELMVS aut Romani Pontificis funditùs obedientiam abnegaret, aut Archiepiscopatui, reddito baculo & annulo, abrenunciaret. Quâ sponsione fretus Rex, applaudebat sibi, sperans illum vel, abjurato Apostolico, infamem remanere in regno suo, vel eodem retento, rationabiliter extorrem fieri à regno suo. Et ista quidem volebat propterea quod omnem auctoritatem exercendae Christianitatis illi adimere cupiebat. Nec enim regiâ dignitate integrè se potitum suspicabatur, quamdiù aliquis in tota terra, vel etiam secundum Deum, nisi per eum quicquam habere (nota dico) vel posse dicebatur. Quam cordis illius voluntatem Dunelmensis intelligens, omni ingenio satagebat, si quo modo ANSELMVM calumniosis objectionibus fatigatum regno eliminaret, ratus vt dicebatur, ipse discedente, se Archiepiscopatus solio sublimandum. Cum igitur Regi persuasisset quaesitus inducias ANSELMO non esse dandas, comitatus quàm pluribns qui verba sua suo fulcirent testimonio, ad virum ingrediens, ait. Audi quaerimoniam Regis contra te. Dicit quod quantum tua interest, eum suâ dignitate spoliasti, dum ODONEM Episcopum Ostiensem sine sui auctoritate praecepti Papam in sua Anglia facis, & sic spoliatum petis tibi inducias dare quo possis eandem spoliationem tuis adinventionibus justam esse demonstrare. Revesti eum primo si placet debitâ Imperij sui dìgnitate, & tunc demum de inducijs age. Alioquin noveris illum sibi ipsi odium Dei omnipotentis imprecari, Nos que fideles ejus imprecationi ipsius conniventes acclamare, si vel ad horam inducias dederit, quas tibi in crastinum dari precaris. Quare jam nunc è vestigio ad Domini nostri dicta responde, aut sententiam tuae vindicem praesumptionis dubio procul in praesenti experiere. Nec jocum existimes esse quod agitur, immò in istis magni doloris stimulis vrgemur. Nec mirum. Quod enim Dominus tuus & noster in omni dominatione sua praecipuum habebat, & quo eum cunctis Regibus praestare certum erat, hoc ei quantum in te est iniquè tollis, tollens fidem cum sacramento quod ei feceras polluis, & omnes amicos ejus magna in hoc confusione involuis. Audiens haec ANSELMVS patienter sustinuit, mox que ad tantae calumniae nefas ita brevi respondit. Qui propterea quod venerabilis sanctae Romanae Ecclesiae summi Pontificis obedientiam abnegare nolo vult probare me sidem & sacramentum violare quod terreno Regi debeo, assit, & in nomine Domini me paratum inveniet ei sicut debeo & vbi debeo respondere. Quibus auditis, aspicientes sese ad invicem, nec invenientes quid ad ista referrent, ad Dominum suum reversi sunt. Protinus enim intellexerunt quod prius non animadverterunt, nec ipsum advertere posse putaverunt, videlicet Archiepiscopum Cantuariensem à nullo hominum, nisi à solo Papa, judicari posse vel damnari, nec ab aliquo cogi pro quavis calumnia cuiquam, eo excepto, contra suum velle respondere. Ortum interea murmur est totius multitudinis pro injuria tanti viri summissa inter se voce quaerentis. Nemo quippe palàm pro eo loqui audebat ob metum Tyranni. Veruntamen Miles vnus de multitudine prodiens viro astitit flexis coram eo genibus dicens. Domine Pater, rogant te per me supplices filij tui ne turbetur Cor tuum ex ijs quae audisti, sed memor esto beati IOE vincentis Diabolum in sterquilinio, & vindicantis ADAM quem ipse vicerat in Paradiso. Quae verba dum Pater comi vultu accepisset, intellexit animum populi in sua secum sententia esse. Gavisi ergo exinde sumus, & animae quiores effecti, confidentes juxta scripturam vocem populi, vocem esse Dei. Quid agam? Si minas, si opprobria, si contumelias, si mendacia viro objecta singulatim describere voluero, timeo nimius judicari. Quae tamen omnia pro fidelitate Apostolicae sedis aequanimit • r sustinebat, &, juvante Deo, invictâ quae que ratione destruebat, ostendens potius in veritate sese consistere, at que in cunctis quae negotij summa respiciebat Deum Auctorem habere. Cum haec omnia Rex agnovisset vs que ad divisionem spiritus sui exacerbatus, Episcopis dixit; Quid est hoc? Nonne mihi polliciti estis quod eum omnino ad velle meum tractaretis, judicaretis, damnaretis? Cui Dunelmensis ita inprimis tepidè & silenter per singula loquebatur, vt omnis humanae prudentiae inscius & expers putaretur. Et adjecit, Nox est. Iubeatur ad hospitium ire, & Nos, jam plenè agnitâ ratione sua, cogitabimus pro te, vs que mane. Hinc ad Reges praèceptum repetivimus hospitium nostrum. Mane autem reversi, sedimus in solito loco expectantes mandatum Regis. At ille cum suis omnimodo perquirebat quid in damnationem ANSELMI componere posset, nec inveniebat. Requisitus WILLIELMVS Dunelmensis quid ipse, ex condicto, noctu egerit apud se, respondit nil rationis posse afferri ad enervatianem rationis ANSELMI, praesertim cum omnis, inquit, ratio ejus innitatur verbis Dei, & autoritati beati PETRI▪ Verum mihi violentiâ videtur opprimendus, & si Regiae voluntati non vult adquiescere, ablato baculo & annulo, de regno pellendus. Non placuerunt haec verba principibus. Et ait Rex. Quid placet si haec non placent? Dum vivo parem mihi in regno meo vti que sustinere nolo. Et si sciebatis cum tanto in causa sua robore f • ltum, quare permisistis Me incipere placitum istud contra cum? Ite, consiliamini; quia per vultum Dei si vos illum ad voluntatem meam non damnaveritis, ego damnabo vos. Ad quae ROBERTVS quidam ipsi Regi valdè familiaris ita respondit. De Consilijs nostris quid dicam, fateor nescio. Nam cum omni studio per totum diem inter Nos illa conferimus, & quatenùs aliquo modo sibi cohercant conferendo conserimus, ipse nihil mali è contra cogitans, dormit, & prolata coram eo statim vno labiorum suorum pulsu quasi telas araneae rumpit. Et vos Episcopi mei, quid dicitis? Dixerunt, Dolemus quod animo tuo, Domine, satisfacere non valemus. Primas est non modo istius Regni, sed & Scotiae, & Hiberniae, necne adjacentium Insularum, Nos que Suffraganei ejus. Vnde patet Nos rationabiliter eum judicare vel damnare nullatenus posse, etiam si aliqua c • lpa in eo, quae modo non valet, posset ostendi. Ait, Quid igitur restat? Si eum judicare non potestis, nonne saltem omnis obedientiae fidem ac fraternae societatis amicitiam ei abnegare potestis? Hoc quidem, inquiunt, quoniam jubes facere possumus. Properate igitur, & quod dicitis citiùs facite, vt cum viderit se à cunctis despectum & desolatum, verecundetur, & ingemiscat se VRBANVM me Domino suo contempto secutum. Et quo ista securius faciatis, En ego primum in imperio meo penitus ei omnem securitatem, & fiduciam mei tollo, ac deinceps in illo vel de illo nulla in causa confidere, vel eum pro Archiepiseopo aut Patre spirituali tenere volo. Actis ex hinc pluribus ac diversis contra virum machinationibus, quae ab incaepta sui propositi norma eum avellerent, nec in aliquo proficientibus, tandem, sociatis sibi Abbatibus, Episcopi retulerunt Patri quod dixerat Rex, suam pro voto illius abnegationem quam praelibavimus ingerentes. Quibus ille respondens, ait. Quae dicitis audio. Sed cum proptereà quod me ad beati PETRI Principis Apostolorum subjectionem & fidelitatem teneo, Mihi omnem subjectionem, fidem, & amicitiam quam Primati vestro & Patri spirituali debetis abnegatis non recte proceditis. Absit tamen à me, similem vobis vicem rependere. Verum fraternam paternam que vobis caritatem exhibens, nitar, si pati non refugitis, vos vt fratres ac filios sanctae Matris Ecclesiae Cantuariensis, ab hoc in quo lapsi estis trepido errore convertere, & per potestatem mihi à Domino datam ad viam rectitudinis revocare. Regi autem qui mihi omnem in regno suo securitatem adimit, Me que pro Archiepiscopo vel Patre spirituali habere se amodo nolle dicit, omnem cum fideli servitio securitatem quantum mea interest spondeo, & paterno more diligentiam animae illius curam, si ferre dignabitur, habebo, retentâ semper apud me in Dei servitio potestate, nomine & officio Pontificatus Cantuariensis, qualicun que oppressione vexari cont • ngat res exteriores. Ad haec ille respondit. Omnino adversatur animo meo quod dicit, nec meus erit quisquis ipsius esse delegerit. Quapropter vos qui regni mei principes estis omnem fidem & amicitiam, sicut Episcopi fecerunt, ei denegate, quatenus appareat quid lucretur in ea fide, quam offensa voluntate mea servat Apostolicae sedi. Dixerunt. Nos nunquam futmus Homines ejus, nec fidelitatem quam ei non fecimus abjurare valemus. Archiepiscopus noster est; Christianitatem in hac terra gubernare habet, & ea re Nos qui Christiani sumus ejus Magisterium dum hic vivimus declinare non possumus, praesertim cum nullius offensae macula illum respiciat, quae vos secus de illo agere compellat. Quod ipse repressâ sustinuit irâ rationi eorum palam me nimis offenderentur, contraire praecavens. Igitur Episcopi haec videntes, confusione vultus sui operti sunt, intelligentes omnium oculos in se converti, & Apostasiam suam non injustè à cunctis detestari. Audires enim si adesses, nunc ab isto, nunc ab illo istum vel illum Episcopum aliquo cognomine cum interjectione indignantis denotari; videlicet, IVDAE proditoris, PILATI, vel HERODIS horum que similum; Qui paulo post singulatim requisiti à Rege, vtrum omnem subjectionem & obedientiam, nulla conditionem interposita, an illam solam subjectionem & obedientiam, quam praetenderet ex autoritate Romani Pontificis, ANSELMO denegassent, cum quidam vno, quidam alio modo se hoc fecisse responderent; hos quidem qui, nulla conditione interpofità, funditus ei quicquid Praelato suo debebant se abjurâsse professi sunt, juxta se sicut fideles & amicos suos honorificè sedere praecepit; illos vero qui in hoc solo quod praeciperet ex parte Apostolici sese subjectionem & obedientiam illi abnegasse dicere ausi sunt, vt perfidos ac suae voluntatis inimicos procul in angulo domus sententiam suae damnationis irâ permotus jussit praestolari. Territi ergo & confusione super confusionem induti in angulum domus secesserunt. Sed reperto statim salubri & quo niti solebant domestico Consilio, hoc est, data copiosà pecuniâ in amicitiam Regis recepti sunt. ANSELMVS autem sciens omnem sibi in Anglia securitatem à Rege sublatam, mandavit ei dare sibi conductum quo cum suis portum maris, tutò petens, regno decederet, donec Deus tantae perturbationi modum dignantèr imponeret. Quo ipse audito gravi cordis molestia elanguit. Nam licet discessum ejus summopere desideraret, nolebat tamen eum Pontificatus dignitate saisitum discedere, ne novissimum scandalum, quod inde poterat oriri, peius fieret priore. Vt verò Pontificatu illum dissaisiret, impossibile sibi videbatur. Turbatus itaque, & Episcoporum consilio per quod in has angustias se devolutum quaerebatur, omisso, cum principibus consilium inijt; quid facto opus esset inquisivit. Rogant illi quatenus vir cum summa pace moneatur ad hospitium suum redire; responsum Regis super petitione sua mane recepturus. fit juxta verbum illorum, &, perturbatis e • am Curialibus plurimis, hospitium repedavimus. Rati sunt quippe homin •• à terra discedere, & ingemuerunt. At ille laetus & alacer sperabat se pert •• bationes & onera saeculi, quod semper optabat, transito mari, evadere. Cum igitur inter spem à regno discedendi, & metum in regno remanendi animus ipsius fluctuaret, ecce Principes à latere Regis manè directi, rogat, aiunt, Dominus noster Rex te venire ad se. Ascendimus, inimus, & supremam de negotio nostro sententiam avidi audire, in quo soliti eramus loco consedimus. Nec mora, veniunt ad Patrem nostrum Proceres regni nonnullis Episcopis comitati, haec ei dicentes. Antiquâ tui amicitiâ moti dolemus discordiam istam inter Dominum Regem & Te esse exortam. Quare cupientes in pristina • concordiam vos revocare praevidimus in praesenti vtile fore, inducias vtrim que de negotio dari quatenus hinc vs que ad definitum aliquod tempus inter vos pace statutâ, nec à Te illi vel suis, nec ab eo tibi vel tuis quicquam fiat, quod concordiae metas erumpat. Hoc inquam vtile fore praevidimus, & volumus dicas an velis in hoc adquiescere Nobis. Respondit. Pacem at que concordiam non abijcio. Veruntamen videor mihi videre quid ista, quam offertis, pax habeat in se. Ne tamen ab aliquo judicer magis velle meo sensui quam aliorum in istis credere; Concedo suscipere quod Domino Regi, & vobis placet pro pacis custodia secundum Deum statuere, salvâ semper apud me debita reverentia & obedientia Domini VRBANI sedis Apostolicae Praesulis. Probant dictum, & referunt ad Regis auditum. Dantur ergo induciae vs que ad octavus Pentecostes; ac Regiâ fide sancitur, quatenus ex vtra que parte interim omnia, vt dictum erat, essent in pace. Et Rex si integritas, inquit, perfectè pacis istam quae inter nos est controversiam ante hunc terminum non sedaverit, omnino qualis hac die est, talis in praefinito termino induciarum definienda in medium revocetur.

His ita gestis; acceptâ à Rege licentiâ, ad suam ANSELMVS revertit sedem, praesciens apud se pacem & inducias illas inane & momentaneum velamen esse odij, & oppressionis mox futurae. Quod in brevi postmodum patuit. Siquidem evolutis paucis diebus BALDVINVM Monachum in quo pars major Consiliorum ANSELMI pendebat, & duos Clericos ejus Rex ipse, praescripti discidij causa, ab Anglia pepulit, & ANSELMVM in hoc facto atroci moeroris verbere perculit. Quid referam Camerarium ejus, in sua Camera, ante suos oculos, captum, alios homines ejus injusto Iudicio condemnatos, depraedatos, innumeris malis afflictos? Et haec omnia infra dies induciarum, & praefixae pacis, regalis constantia fidei contra virum excercebat, Passa est igitur ea tempestate Ecclesia Cantuariensis in omnibus hominibus suis tam saevam tempestatem, vt fere vniversi conclamarent, melius sibi abs que Pastore jam olim fuisse, quam nunc sub hujusmodi Pastore esse. A cujus tempestatis descriptione temperantes modum praesenti volumini imponemus, caventes ne prolixa fatuitas & fatua prolixitas orationis legentes vel audientes, si forte aliqui fuerint, nimio taedio afficiat.