vidhūtakalpanājālagambhīrodāramūrtaye / namaḥ samantabhadrāya samantaspharaṇatviṣe // 0.1
prāyaḥ prākṛtasaktir apratibalaprajño janaḥ kevalaṃ na anarthy eva subhāṣitaiḥ parigato vidveṣṭy api īrṣyāmalaiḥ / tena ayaṃ na paropakāra iti naś cintā api cetaś ciraṃ sūktābhyāsavivardhitavyasanam ity atra anubaddhaspṛham // 0.2
pakṣadharmas tadaṃśena vyāpto hetus tridhā eva saḥ / avinābhāvaniyamād hetvābhāsās tato 'pare // 1.1
kāryaṃ svabhāvair yāvadbhir avinābhāvi kāraṇe / hetuḥ svabhāve bhāvo 'pi bhāvamātrānurodhini // 1.2
apravṛttiḥ pramāṇānām apravṛttiphalā asati / asajjñānaphalā kācid hetubhedavyapekṣayā // 1.3
viruddhakāryayoḥ siddhir asiddhir hetubhāvayoḥ / dṛśyātmanor abhāvārthānupalabdhiś caturvidhā // 1.4
tadviruddhanimittasya yā upalabdhiḥ prayujyate / nimittayor viruddhatvābhāve sā vyabhicāriṇī // 1.5
iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālādyapekṣaṇam / anyathā vyabhicāri syād bhasmā iva aśītasādhane // 1.6
hetunā yaḥ samagreṇa kāryotpādo 'numīyate / arthāntarānapekṣatvāt sa svabhāvo 'nuvarṇitaḥ // 1.7
sāmagrīphalaśaktīnāṃ pariṇāmānubandhini / anaikāntikatā kārye pratibandhasya sambhavāt // 1.8
ekasāmagryadhīnasya rūpāder asato gatiḥ / hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat // 1.9
śaktipravṛttyā na vinā rasaḥ sa eva anyakāraṇam / ity atītaikaikālānāṃ gatis tat kāryaliṅgajā // 1.10
hetunā tv asamagreṇa yat kāryam anumīyate / śeṣavat tad asāmarthyād dehād rāgānumānavat // 1.11
vipakṣe 'dṛṣṭimātreṇa kāryasāmānyadarśanāt / hetujñānaṃ pramāṇābhaṃ vacanād rāgitādivat // 1.12
na ca adarśanamātreṇa vipakṣe 'vyabhicāritā / sambhāvyavyabhicāratvāt sthālītaṇḍulapākavat // 1.13
yasya adarśanamātreṇa vyatirekaḥ pradarśyate / tasya saṃśayahetutvāc śeṣavat tad udāhṛtam // 1.14
hetos triṣu api rūpeṣu niścayas tena varṇitaḥ / asiddhaviparītārthavyabhicārivipakṣataḥ // 1.15
vyabhicārivipakṣeṇa vaidharmyavacanaṃ ca yat / yady adṛṣṭiphalaṃ tac ca tad anukte 'pi gamyate // 1.16
na ca na asti iti vacanāt tan na asty eva yathā yadi / na asti sa khyāpyate nyāyas tadā na asti iti gamyate // 1.17
yady adṛṣṭyā nivṛttiḥ syāc śeṣavad vyabhicāri kim / vyatireky api hetuḥ syān na vācyā asiddhiyojanā // 1.18
viśeṣasya vyavacchedahetutā syād adarśanāt / pramāṇāntarabādhā cen na idānīṃ nāstitā adṛśaḥ // 1.19
tathā anyatra api sambhāvyaṃ pramāṇāntarabādhanam / dṛṣṭā ayuktir adṛṣṭeś ca syāt sparśasya avirodhinī // 1.20
deśādibhedād dṛśyante bhinnā dravyeṣu śaktayaḥ / tatra ekadṛṣṭyā na anyatra yuktas tadbhāvaniścayaḥ // 1.21
ātmamṛccetanādīnāṃ yo 'bhāvasya aprasādhakaḥ / sa eva anupalambhaḥ kiṃ hetvabhāvasya sādhakaḥ // 1.22
tasmāt tanmātrasambandhaḥ svabhāvo bhāvam eva vā / nivartayet kāraṇaṃ vā kāryam avyabhicārataḥ // 1.23
anyathā ekanivṛttyā anyavinivṛttiḥ kathaṃ bhavet / na aśvavān iti martyena na bhāvyaṃ gamatā api kim // 1.24
saṃnidhānāt tathā ekasya katham anyasya saṃnidhiḥ / gomān ity eva martyena bhāvyam aśvavatā api kim // 1.25
tasmād vaidharmyadṛṣṭānte na iṣṭo 'vaśyam iha āśrayaḥ / tadabhāve ca tan na iti vacanād api tadgateḥ // 1.26
tadbhāvahetubhāvau hi dṛṣṭānte tadavedinaḥ / khyāpyete viduṣāṃ vācyo hetur eva hi kevalaḥ // 1.27
tena eva jñātasambandhe dvayor anyataroktitaḥ / arthāpattyā dvitīye 'pi smṛtiḥ samupajāyate // 1.28
ekasya nivṛttir anyasya nivṛttiṃ sādhayet / yuktopalabhasya tasya ca anupalambhanam // 1.29
iti iyaṃ trividhā apy uktānupalabdhir anekadhā / tat tadviruddhādyagatigatibhedaprayogataḥ // 1.30
kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt / avinābhāvaniyamo 'darśanān na na darśanāt // 1.31
avaśyaṃbhāvaniyamaḥ kaḥ parasya anyathā paraiḥ / arthāntaranimitte vā dharme vāsasi rāgavat // 1.32
arthāntaranimitto hi dharmaḥ syād anya eva saḥ / paścād bhāvān na hetutvaṃ phale 'py ekāntatā kutaḥ // 1.33
kāryaṃ dhūmo hutabhujaḥ kāryadharmānuvṛttitaḥ / sa bhavaṃs tadabhāve tu hetumattāṃ vilaṅghayet // 1.34
nityaṃ sattvam asattvaṃ vā ahetor anyānapekṣaṇāt / apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasambhavaḥ // 1.35
agnisvabhāvaḥ śakrasya mūrddhā yady agnir eva saḥ / atha anagnisvabhāvo 'sau dhūmas tatra kathaṃ bhavet // 1.36
dhūmahetusvabhāvo hi vahnis tacchaktibhedavān / adhūmahetor dhūmasya bhāve sa syād ahetukaḥ // 1.37
anvayavyatirekād yo yasya dṛṣṭo 'nuvartakaḥ / svabhāvas tasya taddhetur ato bhinnān na sambhavaḥ // 1.38
svabhāve 'py avinābhāvo bhāvamātrānurodhini / tadabhāve svayaṃ bhāvasya abhāvaḥ syād abhedataḥ // 1.39
sarve bhāvāḥ svabhāvena svasvabhāvavyavasthiteḥ / svabhāvaparabhāvābhyāṃ yasmād vyāvṛttibhāginaḥ // 1.40
tasmād yato yato 'rthānāṃ vyāvṛttis tannibandhanāḥ / jātibhedāḥ prakalpyante tadviśeṣāvagāhinaḥ // 1.41
tasmād yo yena dharmeṇa viśeṣaḥ sampratīyate / na sa śakyas tato 'nyena tena bhinnā vyavasthitiḥ // 1.42
ekasya arthasvabhāvasya pratyakṣasya sataḥ svayam / ko 'nyo na dṛṣṭo bhāgaḥ syād yaḥ pramāṇaiḥ parīkṣyate // 1.43
no ced bhrāntinimittena saṃyojyeta guṇāntaram / śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt // 1.44
tasmād dṛṣṭasya bhāvasya dṛṣṭa eva akhilo guṇaḥ / bhrānter niścīyate na iti sādhanaṃ sampravartate // 1.45
vastugrahe 'numānāc ca dharmasya ekasya niścaye / sarvadharmagraho 'pohe na ayam doṣaḥ prasajyate // 1.46
tasmād apohaviṣayam iti liṅgaṃ prakīrtitam / anyathā dharmiṇaḥ siddhāv asiddhaṃ kim ataḥ param // 1.47
kvacid dṛṣṭe 'pi yaj jñānaṃ sāmānyārthaṃ vikalpakam / asamāropitānyāṃśe tanmātrāpohagocaram // 1.48
niścayāropamanasor bādhyabādhakabhāvataḥ / samāropaviveke 'sya pravṛttir iti gamyate // 1.49
yāvanto 'ṃśasamāropās tannirāse viniścayāḥ / tāvantā eva śabdāś ca tena te bhinnagocarāḥ // 1.50
anyathā ekena śabdena vyāpta ekatra vastuni / buddhyā vā na anyaviṣaya iti paryāyatā bhavet // 1.51
yasya api nānopādher dhīr grāhikārthasya bhedinaḥ / nānopādhyupakārāṅgaśaktyabhinnātmano grahe // 1.52
sarvātmanā upakārasya ko bhedakaḥ syād aniścitaḥ / tayor ātmani sambandhād ekajñāne dvayagrahaḥ // 1.53
dharmopakāraśaktīnāṃ bhede tās tasya kiṃ yadi / na upakāras tatas tāsāṃ tathā syād anavasthitiḥ // 1.54
ekopakārake grāhye na upakāras tato 'pare / dṛṣṭe tasminn adṛṣṭā ye tadgrahe sakalagrahaḥ // 1.55
yadi bhrāntinivṛttyarthaṃ gṛhīte 'py anyad iṣyate / tad vyavacchedaviṣayaṃ siddhaṃ tadvat tato 'param // 1.56
asamāropaviṣaye vṛtter api ca niścayaiḥ / yan na niścīyate rūpaṃ tat teṣāṃ viṣayaḥ katham // 1.57
pratyakṣeṇa gṛhīte 'pi viśeṣe 'ṃśavivarjite / yad viśeṣāvasāye 'sti pratyakṣaḥ sa pratīyate // 1.58
tatra api ca anyavyāvṛttir anyavyāvṛtta ity api / śabdāś ca niścayāś ca eva saṃketam anurundhate // 1.59
dvayor ekābhidhāne 'pi vibhaktir vyatirekiṇī / bhinnam artham iva anveti vācye leśaviśeṣataḥ // 1.60
bhedāntarapratikṣepāpratikṣepau tayor dvayoḥ / saṃketabhedasya padaṃ jñātṛvāñcānurodhinaḥ // 1.61
bhedo 'yam eva sarvatra dravyabhāvābhidhāyinoḥ / śabdayor na tayor vācye viśeṣas tena kaścana // 1.62
jijñāpayiṣur arthaṃ taṃ taddhitena kṛtā api vā / anyena vā yadi brūyād bhedo na asti tato 'paraḥ // 1.63
tena anyāpohaviṣaye tadvat pakṣopavarṇanam / pratyākhyātaṃ pṛthaktve hi syād doṣo jātitadvatoḥ // 1.64
yeṣāṃ vastuvaśā vāco na vivakṣāparāśrayāḥ / ṣaṣṭhīvacanabhedādicodyaṃ tān prati yuktimat // 1.65
yad yathā vācakatvena vaktṛbhir viniyamyate / anapekṣitabāhyārthaṃ tat tathā vācakaṃ vacaḥ // 1.66
dārāḥ ṣaṇṇagarī ity ādau bhedābhedavyavasthiteḥ / khasya svabhāvaḥ khatvaṃ ca ity atra vā kiṃ nibandhanam // 1.67
pararūpaṃ svarūpeṇa yayā saṃvriyate dhiyā / ekārthapratibhāsinyā bhāvān āśritya bhedinaḥ // 1.68
tayā saṃvṛtanānārthāḥ saṃvṛtyā bhedinaḥ svayam / abhedina iva ābhānti bhāvā rūpeṇa kenacit // 1.69
tasyā abhiprāyavaśāt sāmānyaṃ sat prakīrtitam / tad asat paramārthena yathā saṃkalpitaṃ tayā // 1.70
vyaktayo na anuyanty anyad anuyāyi na bhāsate / jñānād avyatiriktaṃ ca katham arthāntaraṃ vrajet // 1.71
tasmān mithyāvikalpo 'yaṃ artheṣv ekātmatāgrahaḥ / itaretarabhedo 'sya bījaṃ saṃjñā yadarthikā // 1.72
ekapratyavamarśārthajñānādyekārthasādhane / bhede 'pi niyatāḥ kecit svabhāvena indriyādivat // 1.73
jvarādiśamane kāścit saha pratyekam eva vā / dṛṣṭā yathā vā oṣadhayo nānātve 'pi na ca aparāḥ // 1.74
aviśeṣān na sāmānyam aviśeṣaprasaṅgataḥ / tāsāṃ kṣetrādibhede 'pi dhrauvyāc cānupakārataḥ // 1.75
tatsvabhāvagrahaṇāt yā dhīs tadarthā iva apy anarthikā / vikalpikā atatkāryārthabhedaniṣṭhā prajāyate // 1.76
tasyāṃ yad rūpam ābhāti bāhyam ekam iva anyataḥ / vyāvṛttam iva nistattvaṃ parīkṣānaṅgabhāvataḥ // 1.77
arthā jñānaniviṣṭās te yato vyāvṛttirūpiṇaḥ / tena abhinnā iva ābhānti vyāvṛttāḥ punar anyataḥ // 1.78
ta eva teṣāṃ sāmānyasamānādhāragocaraiḥ / jñānābhidhānair mithyārtho vyavahāraḥ pratanyate // 1.79
sa ca sarvaḥ padārthānām anyonyābhāvasaṃśrayaḥ / tena anyāpohaviṣayo vastulābhasya ca āśrayaḥ // 1.80
yatra asti vastusambandho yathoktānumitau yathā / na anyatra bhrāntisāmye 'pi dīpatejo maṇau yathā // 1.81
tatra ekakāryo 'neko 'pi tadakāryānyatāśrayaiḥ / ekatvena abhidhājñānair vyavahāraṃ pratāryate // 1.82
tathā anekakṛd eko 'pi tadbhāvaparidīpane / atatkāryārthabhedena nānādharmapratīyate // 1.83
yathāpratītikathitaḥ śabdārtho 'sāv asann api / sāmānādhikaraṇyaṃ ca vastuny asya na sambhavaḥ // 1.84
dharmadharmivyavasthānaṃ bhedo 'bhedaś ca yādṛśaḥ / asamīkṣitatattvārtho yathā loke pratīyate // 1.85
taṃ tathā eva samāśritya sādhyasādhanasaṃsthitiḥ / paramārthāvatārāya vidvadbhir avakalpyate // 1.86
saṃsṛjyante na bhidyate svato 'rthāḥ pāramārthikāḥ / rūpam ekam anekaṃ ca teṣu buddher upaplavaḥ // 1.87
bhedas tato 'yaṃ bauddhe 'rthe sāmānyaṃ bheda ity api / tasya eva ca anyavyāvṛttyā dharmabhedaḥ prakalpyate // 1.88
sādhyasādhanasaṃkalpe vastudarśanahānitaḥ / bhedaḥ sāmānyasaṃsṛṣṭo grāhyo na atra svalakṣaṇam // 1.89
samānabhinnādyākārair na tad grāhyaṃ kathaṃcana / bhedānāṃ bahubhedānāṃ tatra ekasminn ayogataḥ // 1.90
tadrūpaṃ sarvato bhinnaṃ tathā tatpratipādikā / na śrutiḥ kalpanā vā asti sāmānyena eva vṛttitaḥ // 1.91
śabdāḥ saṃketitaṃ prāhur vyavahārāya sa smṛtaḥ / tadā svalakṣaṇaṃ na asti saṃketas tena tatra na // 1.92
api pravarteta pumān vijñāyārthakriyākṣamān / tat sādhanāya ity artheṣu saṃyojyante 'bhidhāyakāḥ // 1.93
tatra anarthakriyāyogyā jātis tadvān alaṃ sa ca / sākṣān na yojyate kasmād ānantyāc ced idaṃ samam // 1.94
tatkāriṇām atatkāribhedasāmye na kiṃ kṛtaḥ / tadvaddoṣasya sāmyāc ced astu jātir alaṃ parā // 1.95
tadanyaparihāreṇa pravarteta iti ca dhvaniḥ / ucyate tena tebhyo 'sya avyavacchede kathaṃ ca saḥ // 1.96
vyavacchedo 'sti ced asya nanv etāvat prayojanam / śabdānām iti kiṃ tatra sāmānyena apareṇa vaḥ // 1.97
jñānādyarthakriyāṃ tāṃ tāṃ dṛṣṭvā bhede 'pi kurvataḥ / arthāṃs tadanyaviśleṣaviṣayair dhvanibhiḥ saha // 1.98
saṃyojya pratyabhijñānaṃ kuryād apy anyadarśane / parasya api na sā buddhiḥ sāmānyād eva kevalāt // 1.99
nityaṃ tanmātravijñāne vyaktyajñānaprasaṅgataḥ / tadā kadācit sambaddhasya agṛhītasya tadvataḥ // 1.100
tadvati pratipattir na syād arthāntaravat / ekavastusahāyāś ced vyaktayo jñānakāraṇam // 1.101
tad ekaṃ vastu kiṃ tāsāṃ nānātvaṃ samapohati / nānātvāc ca ekavijñānahetutā tāsu na iṣyate // 1.102
anekam api yady ekam apekṣyābhinnabuddhikṛt / tābhir vinā api pratyekaṃ kriyamāṇāṃ dhiyaṃ prati // 1.103
tena ekena api sāmarthyaṃ tāsāṃ na ity agraho dhiyā / nīlāder netravijñāne pṛthak sāmarthyadarśanāt // 1.104
śaktisiddhiḥ samūhe 'pi na evaṃ vyakteḥ kathaṃcana / tāsām anyatamāpekṣaṃ tac cec śaktaṃ na kevalam // 1.105
tad ekam upakuryus tāḥ kathaṃ ekāṃ dhiyaṃ ca na / kāryaś ca tāsāṃ prāpto 'sau jananaṃ yad upakriyā // 1.106
abhinnapratibhāsā dhīr na bhinneṣv iti cen matam / pratibhāso dhiyaṃ bhinnaḥ samānā iti tadgrahāt // 1.107
kathaṃ tā bhinnadhīgrāhyāḥ samāś ced ekakāryatā / sādṛśyaṃ nanu dhīḥ kāryaṃ tāsāṃ sā ca vibhidyate // 1.108
ekapratyavamarśasya hetutvād dhīr abhedinī / ekadhīhetubhāvena vyaktīnām apy abhinnatā // 1.109
sā ca atatkāryaviśleṣas tadanyasya anuvartinaḥ / adṛṣṭeḥ pratiṣedhāc ca saṃketas tadvidarthikaḥ // 1.110
akāryakṛtitatkāritulyarūpāvabhāsinīm / dhiyaṃ vastupṛthagbhāvamātrabījām anarthikām // 1.111
janayanty apy atatkāriparihārāṅgabhāvataḥ / vastubhedāśrayāc ca arthe na visaṃvādikā matā // 1.112
tato 'nyāpohaviṣayā tatkartrāśritabhāvataḥ / avṛkṣavyatirekeṇa vṛkṣārthagrahaṇe dvayam // 1.113
anyonyāśrayam ity ekagrahābhāve dvayāgrahaḥ / saṃketāsambhavas tasmād iti kecit pracakṣate // 1.114
teṣām avṛkṣāḥ saṃkete vyavacchinnā na vā / vyavacchinnāḥ kathaṃ jñātāḥ prāg vṛkṣagrahaṇād ṛte // 1.115
anirākaraṇe teṣāṃ saṃkete vyavahāriṇām / na syāt tatparihāreṇa pravṛttir vṛkṣabhedavat // 1.116
avidhāya niṣidhyānyat pradarśya ekaṃ puraḥ sthitam / vṛkṣo 'yam iti saṃketaḥ kriyate tat prapadyate // 1.117
vyavahāre 'pi tena ayam adoṣa iti cet taruḥ / ayam apy ayam eva iti prasaṅgo na nivartate // 1.118
ekapratyavamarśākhye jñāna ekatra hi sthitaḥ / prapattā tadataddhetūn arthān vibhajate svayam // 1.119
tadbuddhivartino bhāvān bhāto hetutayā dhiyaḥ / aheturūpavikalān ekarūpān iva svayam // 1.120
bhedena pratipadyeta ity uktir bhede niyujyate / taṃ tasyāḥ pratiyatī dhīr bhrāntyā ekaṃ vastv iva īkṣyate // 1.121
kvacin niveśanāya arthe vinivartya kutaścana / buddheḥ prayujyate śabdas tadarthasya avadhāraṇāt // 1.122
vyartho 'nyathā prayogaḥ syāt taj jñeyādipadeṣv api / vyavahāropanīteṣu vyavacchedyo 'sti kaścana // 1.123
niveśanaṃ ca yo yasmād bhidyate vinivartya tam / tadbhede bhidyamānānāṃ samānākārabhāsini // 1.124
sa ca ayam anyavyāvṛttyā gamyate tasya vastunaḥ / kaścid bhāga iti prokto rūpaṃ na asya api kiṃcana // 1.125
tadgatāv eva śabdebhyo gamyate 'nyanivartanam / na tatra gamyate kaścid viśiṣṭaḥ kenacit paraḥ // 1.126
na ca api śabdo dvayakṛd anyonyābhāva ity asan / arūpo rūpavattvena darśanaṃ buddhiviplavaḥ // 1.127
tena eva aparamārtho 'sāv anyathā na hi vastunaḥ / vyāvṛttir vastu bhavati bhedo 'sya asmād iti īraṇāt // 1.128
ekārthaśleṣaviccheda eko vyāpriyate dhvaniḥ / liṅgaṃ vā tatra vicchinnaṃ vācyaṃ vastu na kiṃcana // 1.129
yasya abhidhānato vastusāmarthyād akhile gatiḥ / bhaven nānāphalaḥ śabda ekādhāro bhavaty ataḥ // 1.130
vicchedaṃ sūcayan ekam apratikṣipya vartate / yadā anyaṃ tena sa vyāpta ekatvena ca bhāsate // 1.131
sāmānādhikaraṇyaṃ syāt tadā buddhyanurodhataḥ / vastudharmasya saṃsparśo vicchedakaraṇe dhvaneḥ // 1.132
syāt satyaṃ sa hi tatra iti na ekavastvabhidhāyini / buddhāv abhāsamānasya dṛśyasya abhāvaniścayāt // 1.133
tena anyāpohaviṣayāḥ proktāḥ sāmānyagocarāḥ / śabdāś ca buddhayaś ca eva vastuny eṣām asambhavāt // 1.134
ekatvād vasturūpasya bhinnarūpā matiḥ kutaḥ / anvayavyatirekau vā na ekasya ekārthagocarau // 1.135
nirākāṅkṣatvāt kathaṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvāśrayāḥ / sarvatra bhāvād vyāvṛtter na ete doṣāḥ prasaṅginaḥ // 1.136
ekakāryeṣu bhedeṣu tatkāryaparicodane / gauravāśaktivaiphalyād bhedākhyāyāḥ samā śrutiḥ // 1.137
kṛtā vṛddhair atatkāryavyāvṛttivinibandhanā / na bhāve sarvabhāvānāṃ svabhāvasya vyavasthiteḥ // 1.138
yad rūpaṃ śābaleyasya bāhuleyasya na asti tat / atatkāryaparāvṛttir dvayor api ca vidyate // 1.139
arthābhedena ca vinā śabdābhedo na yujyate / tasmāt tatkāryatā api iṣṭā atatkāryād eva bhinnatā // 1.140
cakṣurādau yathā rūpavijñānaikaphale kvacit / aviśeṣeṇa tatkāryacodanāsambhave sati // 1.141
sakṛt sarvapratītyarthaṃ kaścit sāṃketikīṃ śrutim / kuryād ṛte 'pi tadrūpasāmānyād vyatirekiṇaḥ // 1.142
ekavṛtter aneko 'pi yady ekaśrutimān bhavet / vṛttir ādheyatā vyaktir iti tasmin na yujyate // 1.143
nityasya anupakāryatvān na ādhāraḥ pravisarpataḥ / śaktis taddeśajananaṃ kuṇḍāder badarādiṣu // 1.144
na sambhavati sā apy atra tadabhāve 'py avasthiteḥ / na sthitiḥ sā apy ayuktā eva bhedābhedavivecane // 1.145
vijñānotpattiyogyatvāya ātmany anyānurodhi yat / tad vyaṅgyaṃ yogyatāyāś ca kāraṇam kārakaṃ matam // 1.146
prāg eva asya ca yogyatve tadapekṣā na yujyate / sāmānyasya avikāryasya tat sāmānyavataḥ kutaḥ // 1.147
añjanāder iva vyakteḥ saṃskāro na indriyasya ca / pratipatter abhinnatvāt tadbhāvābhāvakālayoḥ // 1.148
vyañjakasya ca jātīnāṃ jātimattā yadi iṣyate / prāpto gotvādinā tadvān pradīpādiḥ prakāśakaḥ // 1.149
vyakter anyā athavā ananyā yeṣāṃ jātis tu vidyate / teṣāṃ vyaktiṣv apūrvāsu kathaṃ sāmānyabuddhayaḥ // 1.150
ekatra dṛṣṭasya anyatra darśanāsambhavāt sataḥ / ananyatve 'nvayābhāvād anyatve 'py anapāśrayāt // 1.151
na yāti na ca tatra āsīt asti paścān na ca aṃśavat / jahāti pūrvaṃ na ādhāram aho vyasanasantatiḥ // 1.152
anyatra vartamānasya tato 'nyasthānajanmani / svasmād acalataḥ sthānād vṛttir ity atiyuktimat // 1.153
yatra asau vartate bhāvas tena sambadhyate 'pi na / taddeśinaṃ ca vyāpnoti kim apy etan mahādbhutam // 1.154
vyaktā eva ekatra sā vyaktyā abhedāt sarvatragā yadi / jātir dṛśyeta sarvatra na ca sā vyaktyapekṣiṇī // 1.155
vyañjakāpratipattau hi na vyaṅgyaṃ sampratīyate / viparyayaḥ punaḥ kasmād iṣṭaḥ sāmānyatadvatoḥ // 1.156
pācakādiṣv abhinnena vinā apy arthena vācakaḥ / bhedān na hetuḥ karma asya na jātiḥ karmasaṃśrayāt // 1.157
śrutyantaranimittatvāt sthityabhāvāc ca karmaṇaḥ / asambandhān na sāmānyaṃ na ayuktam śabdakāraṇam // 1.158
atiprasaṅgāt karma api na asajjñānābhidhānayoḥ / anaimittikatāpatteḥ na ca śaktir ananvayāt // 1.159
sāmānyaṃ pācakatvādi yadi prāg eva tad bhavet / vyaktaṃ sattādivan no cen na paścād aviśeṣataḥ // 1.160
kriyopakārāpekṣasya vyañjakatve 'vikāriṇaḥ / na apekṣātiśaye 'py asya kṣaṇikatvāt kriyā kutaḥ // 1.161
tulye bhede yayā jātiḥ pratyāsattyā prasarpati / kvacin na anyatra sa eva astu śabdajñānanibandhanam // 1.162
na nivṛttiṃ vihāya asti yadi bhāvānvayo 'paraḥ / ekasya kāryam anyasya na syād atyantabhedataḥ // 1.163
yady ekātmatayā anekaḥ kāryasya ekasya kārakaḥ / ātmā ekatra api so 'sti iti vyarthāḥ syuḥ sahakāriṇaḥ // 1.164
na apaity abhinnaṃ tadrūpaṃ viśeṣāḥ khalv apāyinaḥ / ekāpāye phalābhāvād viśeṣebhyas tadudbhavaḥ // 1.165
sa pāramārthiko bhāvo ya eva arthakriyākṣamaḥ / sa ca na anveti yo 'nveti na tasmāt kāryasambhavaḥ // 1.166
tena ātmanā hi bhede 'pi hetuḥ kaścin na ca aparaḥ / svabhāvo 'yam abhede tu syātāṃ nāśodbhavau sakṛt // 1.167
bhedo 'pi tena na evaṃ ced ya ekasmin vinaśyati / tiṣṭhaty ātmā na tasyāto na syāt sāmānyabhedadhīḥ // 1.168
nivṛtter niḥsvabhāvatvān na sthānāsthānakalpanā / upaplavaś ca sāmānyadhiyas tena apy adūṣaṇā // 1.169
yat tasya janakaṃ rūpaṃ tato 'nyo janakaḥ katham / bhinnā viśeṣā janakā apy abhedo 'pi teṣu cet // 1.170
tena te 'janakāḥ proktāḥ pratibhāso 'pi bhedakaḥ / ananyabhāk sa eva arthas tasya vyāvṛttayo 'pare // 1.171
tatkāryaṃ kāraṇaṃ ca uktaṃ tat svalakṣaṇam iṣyate / tattyāgāptiphalāḥ sarvāḥ puruṣāṇāṃ pravṛttayaḥ // 1.172
yathā abhedāviśeṣe 'pi na sarvaṃ sarvasādhanam / tathā bhedāviśeṣe 'pi na sarvaṃ sarvasādhanam // 1.173
bhede hi kārakaṃ kiṃcid vastudharmatayā bhavet / abhede tu virudhyete tasya ekasya kriyākriye // 1.174
bhedo 'py asty akriyātaś cen na kuryuḥ sahakāriṇaḥ / paryāyeṇa atha kartṛtvaṃ sa kiṃ tasya eva vastunaḥ // 1.175
atyantabhedābhedau ca syātāṃ tadvati vastuni / anyonyaṃ vā tayor bhedaḥ sadṛśāsadṛśātmanoḥ // 1.176
tayor api bhaved bhedo yadi yena ātmanā tayoḥ / bhedaḥ sāmānyam ity etad yadi bhedas tadātmanā // 1.177
bheda eva tathā ca syān niḥsāmānyaviśeṣatā / bhedasāmānyayor yadvad ghaṭādīnāṃ parasparam // 1.178
yam ātmānaṃ puraskṛtya puruṣo 'yaṃ pravartate / tatsādhyaphalavāñchāvān bhedābhedau tadāśrayau // 1.179
cintyete svātmanā bhedo vyāvṛttyā ca samānatā / asty eva vastu na anveti pravṛttyādiprasaṅgataḥ // 1.180
etena eva yad ahrīkāḥ kiṃ apy aślīlam ākulam / pralapanti pratikṣiptaṃ tad apy ekāntasambhavāt // 1.181
sarvasya ubhayarūpatve tadviśeṣanirākṛteḥ / codito dadhi khādeti kim uṣṭraṃ na abhidhāvati // 1.182
atha asty atiśayaḥ kaścid yena bhedena vartate / sa eva dadhi so 'nyatra na asti ity anubhayaṃ param // 1.183
sarvātmatve ca sarveṣāṃ bhinnau syātāṃ na dhīdhvanī / bhedasaṃhāravādasya tadabhāvād asambhavaḥ // 1.184
rūpābhāvād abhāvasya śabdā rūpābhidhāyinaḥ / na āśaṅkyā eva siddhās te vyavacchedasya vācakāḥ // 1.185
upādhibhedāpekṣo vā svabhāvaḥ kevalo 'thavā / ucyate sādhyasiddhyarthaṃ nāśe kāryatvasattvavat // 1.186
sattāsvabhāvo hetuś cen na sattā sādhyate katham / ananvayo hi bhedānāṃ vyāhato hetusādhyayoḥ // 1.187
bhāvopādānamātre tu sādhye sāmānyadharmiṇi / na kaścid arthaḥ siddhaḥ syād aniṣiddhaṃ ca tādṛśam // 1.188
upāttabhede sādhye 'smin bhavad hetur ananvayaḥ / sattāyāṃ tena sādhyāyāṃ viśeṣaḥ sādhito bhavet // 1.189
liṅgasya avyabhicāras tu dharmeṇa anyatra darśyate / tatra prasiddhaṃ tadyuktaṃ dharmiṇaṃ gamayiṣyati
aparāmṛṣṭatadbhede vastumātre tu sādhane / tanmātravyāpinaḥ sādhyasya anvayo na vihanyate // 1.190
na asiddhe bhāvadharmo 'sti vyabhicāryubhayāśrayaḥ / dharmo viruddho 'bhāvasya sā sattā sādhyate katham // 1.191
siddhaḥ svabhāvo gamako vyāpakas tasya niścitaḥ / gamyaḥ svabhāvas tasya ayaṃ nivṛttau vā nivartakaḥ // 1.192
anityatve yathā kāryam akāryaṃ vā avināśini / ahetutvād vināśasya svabhāvād anubandhitā // 1.193
sāpekṣāṇāṃ hi bhāvānāṃ na avaśyaṃbhāvitā īkṣyate / bāhulye 'pi hi taddhetor bhavet kvacid asambhavaḥ // 1.194
etena vyabhicāritvam uktaṃ kāryāvyavasthiteḥ / sarveṣāṃ nāśahetūnāṃ hetumannāśavādinām // 1.195
asāmarthyāc ca taddhetor bhavaty eṣa svabhāvataḥ / yatra nāma bhavaty asmād anyatra api svabhāvataḥ // 1.196
yā kācid bhāvaviṣayā dvidhā eva anumitis tataḥ / svasādhye kāryabhāvābhyāṃ sambandhaniyamāt tayoḥ // 1.197
pravṛtter buddhipūrvatvāt tadbhāvānupalambhane / pravartitavyaṃ na ity uktānupalabdheḥ pramāṇatā // 1.198
śāstrādhikārāsambaddhā bahavo 'rthā atīndriyāḥ / aliṅgāś ca kathaṃ teṣām abhāvo 'nupalabdhitaḥ // 1.199
sadasanniścayaphalā na iti syād vā apramāṇatā / pramāṇam api kācit syāl liṅgātiśayabhāvinī // 1.200
svabhāvajñāpakājñānasya ayaṃ nyāya udāhṛtaḥ / kārye tu kārakājñānam abhāvasya eva sādhakam // 1.201
svabhāvānupalambhaś ca svabhāve 'rthasya liṅgini / tadabhāvaḥ pratīyeta hetunā yadi kenacit // 1.202
dṛśyasya darśanābhāvakāraṇāsambhave sati / bhāvasya anupalabdhasya bhāvābhāvaḥ pratīyate // 1.203
viruddhasya ca bhāvasya bhāve tadbhāvabādhanāt / tadviruddhopalabdhau syād asattāyā viniścayaḥ // 1.204
anādivāsanodbhūtavikalpapariniṣṭhitaḥ / śabdārthas trividho dharmo bhāvābhāvobhayāśrayaḥ // 1.205
tasmin bhāvānupādāne sādhye 'sya anupalambhanam / tathā hetur na tasya eva abhāvaḥ śabdaprayogataḥ // 1.206
paramārthaikatānatve śabdānām anibandhanā / na syāt pravṛttir artheṣu darśanāntarabhediṣu // 1.207
atītājātayor vā api na ca syād anṛtārthatā / vācaḥ kasyāścid ity eṣā bauddhārthaviṣayā matā // 1.208
śabdārthāpahnave sādhye dharmādhāranirākṛteḥ / na sādhyaḥ samudāyaḥ syāt siddho dharmaś ca kevalaḥ // 1.209
sadasatpakṣabhedena śabdārthānapavādibhiḥ / vastv eva cintyate hy atra pratibaddhaḥ phalodayaḥ // 1.210
arthakriyāsamarthasya vicāraiḥ kiṃ tadarthinām / ṣaṇḍhasya rūpavairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣayā // 1.211
śabdārthaḥ kalpanājñānaviṣayatvena kalpitaḥ / dharmo vastvāśrayāsiddhir asya ukto nyāyavādinā // 1.212
nāntarīyakatā abhāvāc śabdānāṃ vastubhiḥ saha / na arthasiddhis tatas te hi vaktrabhiprāyasūcakāḥ // 1.213
sambaddhānuguṇopāyaṃ puruṣārthābhidhāyakam / parīkṣādhikṛtaṃ vākyam ato 'nadhikṛtaṃ param // 1.214
pratyakṣeṇa anumānena dvividhena apy abādhakam / dṛṣṭādṛṣṭārthayor asya avisaṃvādas tadarthayoḥ // 1.215
āptavādāvisaṃvādasāmānyād anumānatā / buddher agatyā abhihitā parokṣe 'py asya gocare // 1.216
heyopādeyatattvasya sa upāyasya prasiddhitaḥ / pradhānārthāvisaṃvādād anumānaṃ paratra vā // 1.217
puruṣātiśayāpekṣaṃ yathārtham apare viduḥ / iṣṭo 'yam arthaḥ śakyeta jñātuṃ so 'tiśayo yadi // 1.218
ayam evaṃ na vā ity anyadoṣānirdoṣatā api vā / durlabhatvāt pramāṇānāṃ durbodhā ity apare viduḥ // 1.219
sarveṣāṃ savipakṣatvān nirhrāsātiśayaśritām / sa ātmībhāvāt tadabhyāsād dhīyeran āśravāḥ kvacit // 1.220
nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ / na bādhā yatnavattve 'pi buddhes tatpakṣapātataḥ // 1.221
sarvāsāṃ doṣajātīnāṃ jātiḥ satkāyadarśanāt / sā avidyā tatra tatsnehas tasmād dveṣādisambhavaḥ // 1.222
moho nidānaṃ doṣāṇām ata eva abhidhīyate / satkāyadṛṣṭir anyatra tatprahāṇe prahāṇataḥ // 1.223
girāṃ mithyātvahetūnāṃ doṣāṇāṃ puruṣāśrayāt / apauruṣeyaṃ satyārtham iti kecit pracakṣate // 1.224
girāṃ satyārthahetūnāṃ guṇānāṃ puruṣāśrayāt / apauruṣeyaṃ mithyārthaṃ kiṃ na ity anye pracakṣate // 1.225
arthajñāpanahetur hi saṃketaḥ puruṣāśrayaḥ / girām apauruṣeyatve 'py ato mithyātvasambhavaḥ // 1.226
sambandhāpauruṣeyatve syāt pratītir asaṃvidaḥ / saṃketāt tadabhivyaktāv asamarthānyakalpanā // 1.227
girām ekārthaniyame na syād arthāntare gatiḥ / anekārthābhisambandhe viruddhavyaktisambhavaḥ // 1.228
apauruṣeyatāyāś ca vyarthā syāt parikalpanā / vācyaś ca hetur bhinnānāṃ sambandhasya vyavasthiteḥ // 1.229
asaṃskāryatayā pumbhiḥ sarvathā syān nirarthatā / saṃskāropagame mukhyaṃ gajasnānam idaṃ bhavet // 1.230
sambandhinām anityatvān na sambandhe 'sti nityatā / arthair ataḥ sa śabdānāṃ saṃskāryaḥ puruṣair dhiyā // 1.231
arthair eva saha utpāde na svabhāvaviparyayaḥ / śabdeṣu yuktaḥ sambandhe na ayaṃ doṣo vikalpite // 1.232
nityatvād āśrayāpāye 'py anāśo yadi jātivat / nityeṣv āśrayasāmarthyaṃ kiṃ yena iṣṭaḥ sa āśrayaḥ // 1.233
jñānotpādanahetūnāṃ sambandhāt sahakāriṇām / tadutpādanayogyatvena utpattir vyaktir iṣyate // 1.234
ghaṭādiṣv api yuktijñair aviśeṣe 'vikāriṇām / vyañjakaiḥ svaiḥ kutaḥ ko 'rtho vyaktās tais te yato matāḥ // 1.235
sambandhasya ca vastutve syād bhedād buddhicitratā / tābhyām abhede tāv eva na ato 'nyā vastuno gatiḥ // 1.236
bhinnatvād vasturūpasya sambandhaḥ kalpanākṛtaḥ / saddravyaṃ syāt parādhīnaṃ sambandho 'nyasya vā katham // 1.237
varṇā nirarthakāḥ santaḥ padādi parikalpitam / avastuni kathaṃ vṛttiḥ sambandhasya asya vastunaḥ // 1.238
apauruṣeyatā api iṣṭā kartṝṇām asmṛteḥ kila / santy asya apy anuvaktāra iti dhig vyāpakaṃ tamaḥ // 1.239
yathā ayam anyato 'śrutvā na imaṃ varṇapadakramam / vaktuṃ samarthaḥ puruṣas tathā anyo 'pi iti kaścana // 1.240
anyo vā racito granthaḥ sampradāyād ṛte paraiḥ / dṛṣṭaḥ ko 'bhihito yena so 'py evaṃ na anumīyate // 1.241
yajjātīyo yataḥ siddhaḥ sa tasmād agnikāṣṭhavat / adṛṣṭahetur anyo 'py aviśiṣṭaḥ sampratīyate // 1.242
tatra apradarśya ye bhedaṃ kāryasāmānyadarśanāt / hetavaḥ pravitanyante sarve te vyabhicāriṇaḥ // 1.243
sarvathā anāditā sidhyed evaṃ na apuruṣāśrayaḥ / tasmād apauruṣeyatve syād anyo 'py anarāśrayaḥ // 1.244
mlecchādivyavahārāṇāṃ nāstikyavacasām api / anāditvāt tathābhāvaḥ pūrvasaṃskārasantateḥ // 1.245
sati vā vedavākyānām eva apauruṣeyatve / arthasaṃskārabhedānāṃ darśanāt saṃśayaḥ punaḥ // 1.246
anyāviśeṣād varṇānāṃ sādhane kiṃ phalaṃ bhavet / vākyaṃ na bhinnaṃ varṇebhyo vidyate 'nupalambhanāt // 1.247
anekāvayavātmatve pṛthak teṣāṃ nirarthatā / atadrūpe ca tādrūpyaṃ kalpitaṃ siṃhatādivat // 1.248
pratyekaṃ sā arthakatve 'pi mithyānekatvakalpanā / ekāvayavagatyā ca vākyārthapratipad bhavet // 1.249
sakṛc śrutau ca sarveṣāṃ kālabhedo na yujyate / ekatve 'pi hy abhinnasya kramaśo gatyasambhavāt // 1.250
anityaṃ yatnasambhūtaṃ pauruṣeyaṃ kathaṃ na tat / nityopalabdhir nityatve 'py anāvaraṇasambhavāt // 1.251
aśrutir vikalatvāc cet kasyacit sahakāriṇaḥ / kāmam anyapratīkṣā astu niyamas tu virudhyate // 1.252
sarvatra anupalambhaḥ syāt teṣām avyāpitā yadi / sarveṣām upalambhaḥ syād yugapad vyāpitā yadi // 1.253
saṃskṛtasya upalambhe ca kaḥ saṃskartā avikāriṇaḥ / indriyasya hi saṃskāraḥ śṛṇuyān nikhilaṃ ca tat // 1.254
saṃskārabhedād bhinnatvād ekārthaniyamo yadi / anekaśabdasaṃghāte śrutiḥ kalakale katham // 1.255
dhvanayaḥ kevalaṃ tatra śrūyante cen na vācakāḥ / dhvanibhyo bhinnam asti iti śraddhā iyaṃ atibahv idam // 1.256
sthiteṣv anyeṣu śabdeṣu śrūyate vācakaḥ katham / kathaṃ vā śaktiniyamād bhinnadhvanigatir bhavet // 1.257
dhvanayaḥ sammatā yais te doṣaiḥ kair apy avācakāḥ / dhvanibhir vyajyamāne 'smin vācake 'pi kathaṃ na te // 1.258
varṇānupūrvī vākyaṃ cen na varṇānām abhedataḥ / teṣāṃ ca na vyavasthānaṃ kramāntaravirodhataḥ // 1.259
deśakālakramābhāvo vyāptinityatvavarṇanāt / anityāvyāpitāyāṃ ca doṣaḥ prāg eva kīrtitaḥ // 1.260
vyaktikramo 'pi vākyaṃ na nityavyaktinirākṛtaḥ / vyāpārād eva tatsiddheḥ karaṇānāṃ ca kāryatā // 1.261
svajñānena anyadhīhetuḥ siddhe 'rthe vyañjako mataḥ / yathā dīpo 'nyathā vā api ko viśeṣo 'sya kārakāt // 1.262
karaṇānāṃ samagrāṇāṃ vyāpārād upalabdhitaḥ / niyamena ca kāryatvaṃ vyañjake tadasambhavāt // 1.263
tadrūpāvaraṇānāṃ ca vyaktis te vigamo yadi / abhāve karaṇagrāmasāmarthyaṃ kiṃ nu tad bhavet // 1.264
śabdāviśeṣād anyeṣām api vyaktiḥ prasajyate / tathā abhyupagame sarvakāraṇānāṃ nirarthatā // 1.265
sādhanaṃ pratyabhijñānaṃ satprayogādi yan matam / anudāharaṇaṃ sarvabhāvānāṃ kṣaṇabhaṅgataḥ // 1.266
dūṣyaḥ kuhetur anyo 'pi buddher apuruṣāśraye / bādhā abhyupetapratyakṣapratītānumitaiḥ samam // 1.267
ānupūrvyāś ca varṇebhyo bhedaḥ sphoṭena cintitaḥ / kalpanāropitā sā syāt kathaṃ vā apuruṣāśrayā // 1.268
sattāmātrānubandhitvān nāśasya anityatā dhvaneḥ / agner arthāntarotpattau bhavet kāṣṭhasya darśanam // 1.269
avināśāt sa eva asya vināśa iti cet katham / anyo 'nyasya vināśo 'stu kāṣṭhaṃ kasmān na dṛśyate // 1.270
tatparigrahataś cen na tena anāvaraṇaṃ yataḥ / vināśasya vināśitvaṃ syād utpattes tataḥ punaḥ // 1.271
kāṣṭhasya darśanaṃ hantṛghāte caitrāpunarbhavaḥ / yathā atra apy evam iti ced dhantur na amaraṇatvataḥ // 1.272
ananyatve 'pi nāśasya syān nāśaḥ kāṣṭham eva tu / tasya sattvād ahetutvaṃ na ato 'nyā vidyate gatiḥ // 1.273
ahetutve 'pi nāśasya nityatvād bhāvanāśayoḥ / sahabhāvaprasaṅgaś ced asato nityatā kutaḥ // 1.274
asattve 'bhāvanāśitvaprasaṅgo 'pi na yujyate / yasmād bhāvasya nāśena na vināśanam iṣyate // 1.275
naśyan bhāvo 'parāpekṣa iti tajjñāpanāya sā / avasthā ahetur uktā asyā bhedam āropya cetasā // 1.276
svato 'pi bhāve 'bhāvasya vikalpaś ced ayaṃ samaḥ / na tasya kiṃcid bhavati na bhavaty eva kevalam // 1.277
bhāve hy eṣa vikalpaḥ syād vidher vastvanurodhataḥ / na bhāvo bhavati ity uktam abhāvo bhavati ity api // 1.278
apekṣyeta paraḥ kāryaṃ yadi vidyata kiṃcana / yad akiṃcitkaraṃ vastu kiṃ kenacid apekṣyate // 1.279
etena ahetukatve 'pi hy abhūtvā nāśabhāvataḥ / sattānāśitvadoṣasya pratyākhyātaṃ prasañjanam // 1.280
yathā keṣāṃcid eva iṣṭaḥ pratigho janmināṃ tathā / nāśaḥ svabhāvo bhāvānāṃ na anutpattimatāṃ yadi // 1.281
svabhāvaniyamād hetoḥ svabhāvaniyamaḥ phale / na anitye rūpabhedo 'sti bhedakānām abhāvataḥ // 1.282
pratyākhyeyā ata eva eṣāṃ sambandhasya api nityatā / sambandhadoṣaiḥ prāg uktaiḥ śabdaśaktiś ca dūṣitā // 1.283
na apauruṣeyam ity eva yathā arthajñānasādhanam / dṛṣṭo 'nyathā api vahnyādir aduṣṭaḥ puruṣāgasā // 1.284
na jñānahetutā eva syāt tasminn akṛtake mate / nityebhyo 'vastusāmarthyān na hi janma asti kasyacit // 1.285
vikalpavāsanodbhūtāḥ samāropitagocarāḥ / jāyante buddhayas tatra kevalaṃ na arthagocarāḥ // 1.286
mithyātvaṃ kṛtakeṣv eva dṛṣṭam ity akṛtaṃ vacaḥ / satyārthaṃ vyatirekasya virodhivyāpanād yadi // 1.287
hetāv asambhave 'nukte bhāvas tasya api śaṅkyate / viruddhānāṃ padārthānām api vyāpakadarśanāt // 1.288
na asattāsiddhir ity uktaṃ sarvato 'nupalambhanāt / asiddhāyām asattāyāṃ sandigdhā vyatirekitā // 1.289
anvayo vyatireko vā sattvaṃ vā sādhyadharmiṇi / tanniścayaphalair jñānaiḥ sidhyanti yadi sādhanam // 1.290
yatra sādhyavipakṣasya varṇyate vyatirekitā / sa eva asya sapakṣaḥ syāt sarvo hetur ato 'nvayī // 1.291
samayatve hi mantrāṇāṃ kasyacit kāryasādhanam / atha api bhāvaśaktiḥ syād anyatra apy aviśeṣataḥ // 1.292
kramasya arthāntaratvaṃ ca pūrvam eva nirākṛtam / nityaṃ tadarthasiddhiḥ syād asāmarthyam apekṣaṇe // 1.293
sarvasya sādhanaṃ te syur bhāvaśaktir yad īdṛśī / prayoktṛbhedāpekṣā ca na asaṃskāryasya yujyate // 1.294
saṃskāryasya api bhāvasya vastubhedo hi bhedakaḥ / prayoktṛbhedān niyamaḥ śaktau na samaye bhavet // 1.295
anādheyaviśeṣāṇāṃ kiṃ kurvāṇaḥ prayojakaḥ / prayogo yady abhivyaktiḥ sā prāg eva nirākṛtā // 1.296
vyaktiś ca buddhiḥ sā yasmāt sa phalair yadi yujyate / syāc śrotaḥ phalasambandho vaktā hi vyaktikāraṇam // 1.297
anabhivyaktaśabdānāṃ karaṇānāṃ prayojanam / manojapo vā vyarthaḥ syāc śabdo hi śrotragocaraḥ // 1.298
te tathā syus tadarthā ced asiddhaṃ kalpanānvayāt // 1.299
svasāmānyasvabhāvānām ekabhāvavivakṣayā / ukteḥ samayakārāṇām avirodho na vastuni // 1.300
ānupūrvyām asatyāṃ syāt saro rasa iti śrutau / na kāryabheda iti ced asti sā puruṣāśrayā // 1.301
yo yadvarṇasamutthānajñānajāj jñānato dhvaniḥ / jāyate tadupādhiḥ sa śrutyā samavasīyate // 1.302
tajjñānajanitajñānaḥ sa śrutāv apaṭuśrutiḥ / apekṣya tatsmṛtiṃ paścād ādhatte smṛtim ātmani // 1.303
ity eṣā pauruṣeyy eva taddhetugrāhicetasām / kāryakāraṇatā varṇeṣv ānupūrvī iti kathyat // 1.304
anyad eva tato rūpaṃ tad varṇānāṃ padaṃ padam / kartṛsaṃskārato bhinnaṃ sahitaṃ kāryabhedakṛt // 1.305
sā ca ānupūrvī varṇānāṃ pravṛttā racanākṛtaḥ / icchā aviruddhasiddhīnāṃ sthitakramavirodhataḥ // 1.306
kāryakāraṇatāsiddheḥ puṃsāṃ varṇakramasya ca / sarvo varṇakramaḥ pumbhyo dahanendhanayuktivat // 1.307
asādhāraṇatā siddhā mantrākhyakramakāriṇām / puṃsāṃ jñānaprabhāvābhyām anyeṣāṃ tadabhāvataḥ // 1.308
ye 'pi tantravidaḥ kecin mantrān kāṃścana kurvate / prabhuprabhāvas teṣāṃ sa taduktanyāyavṛttitaḥ // 1.309
kṛtakāḥ pauruṣeyāś ca vācyā mantrāḥ phalepsunā / aśaktisādhanaṃ puṃsām anena eva nirākṛtam // 1.310
buddhīndriyoktipuṃstvādi sādhanaṃ yat tu varṇyate / pramāṇābhaṃ yathārthā asti na hi śeṣavato gatiḥ // 1.311
artho 'yaṃ na ayam artho na iti śabdā vadanti na / kalpyo 'yam arthaḥ puruṣais te ca rāgādisaṃyutāḥ // 1.312
tatra ekas tattvavin na anya iti bhedaś ca kiṃkṛtaḥ / tadvat puṃstve katham api jñānī kaścit kathaṃ na vaḥ // 1.313
yasya pramāṇasaṃvādi vacanaṃ so 'rthavid yadi / na hy atyantaparokṣeṣu pramāṇasya asti sambhavaḥ // 1.314
yasya pramāṇasaṃvādi vacanaṃ tatkṛtaṃ vacaḥ / sa āgama iti prāptaṃ nirarthā apauruṣeyatā // 1.315
yady atyantaparokṣe 'rthe 'nāgamajñānasambhavaḥ / atīndriyārthavit kaścid asti ity abhimataṃ bhavet // 1.316
svayaṃ rāgādimān na arthaṃ vetti vedasya na anyataḥ / na vedayati vedo 'pi vedārthasya kuto gatiḥ // 1.317
tena agnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti śrutau / khādec śvamāṃsam ity eṣa na artha ity atra kā pramā // 1.318
prasiddho lokavādaś cet tatra ko 'tīndriyārthadṛk / anekārtheṣu śabdeṣu yena artho 'yaṃ vivecitaḥ // 1.319
svargorvaśyādiśabdaś ca dṛṣṭo 'rūḍhārthavācakaḥ / śabdāntareṣu tādṛkṣu tādṛśy eva astu kalpanā // 1.320
prasiddhiś ca nṛṇāṃ vādaḥ pramāṇaṃ sa ca na iṣyate / tataś ca bhūyo 'rthagatiḥ kim etad dviṣṭakāmitam // 1.321
atha prasiddhim ullaṅghya kalpane na nibandhanam / prasiddher apramāṇatvāt tadgrahe kiṃ nibandhanam // 1.322
utpāditā prasiddhyā eva śaṅkā śabdārthaniścaye / yasmān nānārthavṛttitvaṃ śabdānāṃ tatra dṛśyate // 1.323
anyathā asambhavābhāvān nānāśakteḥ svayaṃ dhvaneḥ / avaśyaṃ śaṅkayā bhāvyaṃ niyāmakam apaśyatām // 1.324
eṣa sthāṇur ayaṃ mārga iti vakti iti kaścana / anyaḥ svayaṃ bravīmi iti tayor bhedaḥ parikṣyatām // 1.325
sarvatra yogyasya ekārthadyotane niyamaḥ kutaḥ / jñātā vā atīndriyāḥ kena vivakṣāvacanād ṛte // 1.326
vivakṣā niyame hetuḥ saṃketas tatprakāśanaḥ / apauruṣeye sā na asti tasya sā ekārthatā kutaḥ // 1.327
svabhāvaniyame 'nyatra na yojyeta tayā punaḥ / saṃketaś ca nirarthaḥ syād vyaktau ca niyamaḥ kutaḥ // 1.328
yatra svātantryam icchāyā niyamo nāma tatra kaḥ / dyotayet tena saṃketo na iṣṭām eva asya yogyatām // 1.329
yasmāt kila īdṛśaṃ satyaṃ yathā agniḥ śītanodanaḥ / vākyaṃ vedaikadeśatvād anyad apy aparo 'bravīt // 1.330
rasavat tulyarūpatvād ekabhāṇḍe ca pākavat / śeṣavad vyabhicāritvāt kṣiptaṃ nyāyavidā īdṛśam // 1.331
aindriyān viṣamaṃ hetuṃ bhāvānāṃ viṣamāṃ sthitim // 1.332
nivṛttiṃ ca pramāṇābhyām anyad vā vyastagocaram / viruddham āgamāpekṣeṇa anumānena vā vadat // 1.333
virodham asamādhāya śāstrārthaṃ ca apradarśya saḥ / satyārthaṃ pratijānāno jayed dhārṣṭyena bandhakīm // 1.334
sidhyed pramāṇaṃ yady evam apramāṇam atha iha kim / na hy ekaṃ na asti satyārthaṃ puruṣe bahubhāṣiṇi // 1.335
na ayaṃ svabhāvaḥ kāryaṃ vā vastūnāṃ vaktari dhvaniḥ / na ca tadvyatiriktasya vidyate 'vyabhicāritā // 1.336
pravṛttir vācakānāṃ ca vācyadṛṣṭikṛtā iti cet / parasparaviruddhārthā katham ekatra sā bhavet // 1.337
vastubhir na āgamās tena kathaṃcin nāntarīyakāḥ / pratipattuḥ prasidhyanti kutas tebhyo 'rthaniścayaḥ // 1.338
tasmān na tannivṛttyā api bhāvābhāvaḥ prasidhyati / tena asaṃniścayaphalā anupalabdhir na sidhyate // 1.339
vedaprāmāṇyaṃ kasyacit kartṛvādaḥ snāne dharmecchā jātivādāvalepaḥ / santāpārambhaḥ pāpahānāya ca iti dhvastaprajñāne pañca liṅgāni jāḍye // 1.340
pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyāsthitiḥ / avisaṃvādanaṃ śabde 'py abhiprāyanivedanād  // 2.1
vaktṛvyāpāraviṣayo yo 'rtho buddhau prakāśate / prāmāṇyaṃ tatra śabdasya nārthatattvanibandhanam  // 2.2
gṛhītagrahaṇān neṣṭaṃ sāṃvṛtaṃ dhīpramāṇatā / pravṛttes tatpradhānatvād dheyopādeyavastuni  // 2.3
viṣayākārabhedāc ca dhiyo'dhigamabhedataḥ / bhāvād evāsya tadbhāve svarūpasya svato gatiḥ  // 2.4
prāmāṇyaṃ vyavahāreṇa śāstraṃ mohanivartanam / ajñātārthaprakāśo vā svarūpādhigateḥ paraṃ  // 2.5
prāptaṃ sāmānyavijñānam avijñāte svalakṣaṇe / yaj jñānam ity abhiprāyāt svalakṣaṇavicārataḥ  // 2.6
tadvat pramāṇaṃ bhagavān abhūtavinivṛttaye / bhūtoktiḥ sādhanāpekṣā tato yuktā pramāṇatā  // 2.7
nityaṃ pramāṇaṃ naivāsti prāmāṇyād vastusaṃgateḥ / jñeyānityatayā tasyā adhrauvyāt kramajanmanaḥ  // 2.8
nityād utpattiviśleṣād apekṣāyā ayogataḥ / kathaṃcin nopakāryatvād anitye 'py apramāṇatā  // 2.9
sthitvā pravṛttisaṃsthānaviśeṣārthakriyādiṣu / iṣṭasiddhir asiddhir vā dṛṣṭānte saṃśayo 'thavā  // 2.10
siddhaṃ yādṛg adhiṣṭhātṛbhāvābhāvānuvṛttimat / saṃniveśādi tad yuktaṃ tasmād yad anumīyate  // 2.11
vastubhede prasiddhasya śabdasāmānyād abhedinaḥ / na yuktānumitiḥ pāṇḍudravyādivad dhutāśane  // 2.12
anyathā kumbhakāreṇa mṛdvikārasya kasyacid / ghaṭādeḥ karaṇāt sidhyed valmīkasyāpi tatkṛtiḥ  // 2.13
sādhyenānugamāt kārye sāmānyenāpi sādhane / saṃbandhibhedād bhedoktidoṣaḥ kāryasamo mataḥ  // 2.14
jātyantare prasiddhasya śabdasāmānyadarśanāt / na yuktaṃ sādhanaṃ gotvāc chaśādīnāṃ viṣāṇivat  // 2.15
vivakṣāparatantratvān na śabdāḥ santi kutra vā / tadbhāvād arthasiddhau tu sarvaṃ sarvasya sidhyati  // 2.16
etena kāpilādīnām acaitanyādi cintitam / anityādeś ca caitanyaṃ maraṇāt tvagapohataḥ  // 2.17
vastusvarūpe 'siddhe 'yaṃ nyāyaḥ siddhe viśeṣaṇam / abādhakam asiddhāv apy ākāśāśrayavad dhvaneḥ  // 2.18
asiddhāv api śabdasya siddhe vastuni sidhyati / aulūkyasya yathā bauddhenoktaṃ mūrtyādisādhanam  // 2.19
tasyaiva vyabhicārādau śabde 'py avyabhicāriṇī / doṣavat sādhanaṃ jñeyaṃ vastuno vastusiddhitaḥ  // 2.20
yathā tat kāraṇaṃ vastu tathaiva tadakāraṇam / yadā tat kāraṇaṃ kena mataṃ neṣṭam akāraṇam  // 2.21
śāstrauṣadhābhisaṃbandhāc caitrasya vraṇarohaṇe / asaṃbaddhasya kiṃ sthāṇoḥ kāraṇatvaṃ na kalpyate  // 2.22
svabhāvabhedena vinā vyāpāro 'pi na yujyate / nityasyāvyatirekitvāt sāmarthyaṃ ca duranvayam  // 2.23
yeṣu satsu bhavaty eva yat tebhyo 'nyasya kalpane / taddhetutvena sarvatra hetūnām anavasthitiḥ  // 2.24
svabhāvapariṇāmena hetur aṅkurajanmani / bhūmyādis tasya saṃskāre tadviśeṣasya darśanāt  // 2.25
yathā viśeṣeṇa vinā viṣayendriyasaṃhatiḥ / buddher hetus tathedaṃ cen na tatrāpi viśeṣataḥ  // 2.26
pṛthak pṛthag aśaktānāṃ svabhāvātiśaye 'sati / saṃhatāv apy asāmarthyaṃ syāt siddho 'tiśayas tataḥ  // 2.27
tasmāt pṛthag aśakteṣu yeṣu saṃbhāvyate guṇaḥ / saṃhatau hetutā teṣāṃ neśvarāder abhedataḥ  // 2.28
prāmāṇyaṃ ca parokṣārthajñānaṃ tat sādhanasya ca / abhāvān nāsty anuṣṭhānam iti kecit pracakṣate  // 2.29
jñānavān mṛgyate kaścit taduktapratipattaye / ajñopadeśakaraṇe vipralambhanaśaṅkibhiḥ  // 2.30
tasmād anuṣṭheyagataṃ jñānam asya vicāryatām / kīṭasaṃkhyāparijñānaṃ tasya naḥ kvopayujyate  // 2.31
heyopādeyatattvasya hānyupāyasya vedakaḥ / yaḥ pramāṇam asāv iṣṭo na tu sarvasya vedakaḥ  // 2.32
dūraṃ paśyatu vā mā vā tattvam iṣṭaṃ tu paśyatu / pramāṇaṃ dūradarśī ced eta gṛdhrānupāsmahe  // 2.33
sādhanaṃ karuṇābhyāsāt sā buddher dehasaṃśrayāt / asiddho 'bhyāsa iti cen nāśrayapratiṣedhataḥ  // 2.34
prāṇāpānendriyadhiyāṃ dehād eva na kevalāt / svajātinirapekṣāṇāṃ janma janmaparigrahe  // 2.35
atiprasaṅgād yad dṛṣṭaṃ pratisaṃdhānaśaktimat / kim āsīt tasya yan nāsti paścān yena na saṃdhimat  // 2.36
na sa kaścit pṛthivyāder aṃśo yatra na jantavaḥ / saṃsvedajādyā jāyante sarvaṃ bījātmakaṃ tataḥ  // 2.37
tat svajātyanapekṣāṇām akṣādīnāṃ samudbhave / pariṇāmo yathaikasya syāt sarvasyāviśeṣataḥ  // 2.38
pratyekam upadhāte 'pi nendriyāṇāṃ mano mateḥ / upaghāto 'sti bhaṅge 'syās teṣāṃ bhaṅgaś ca dṛśyate  // 2.39
tasmāt sthityāśrayo buddher buddhim eva samāśritaḥ / kaścin nimittam akṣāṇāṃ tasmād akṣāṇi buddhitaḥ  // 2.40
yādṛśyākṣepikā sāsīt paścād apy astu tādṛśī / tajjñānair upakāryatvād uktaṃ kāyāśritaṃ manaḥ  // 2.41
yady apy akṣair vinā buddhir na tāny api tayā vinā / tathāpy anyonyahetutvaṃ tato 'py anyonyahetuke  // 2.42
nākramāt kramiṇo bhāvo nāpy apekṣāviśeṣiṇaḥ / kramād bhavantī dhīḥ kāyāt kramaṃ tasyāpi śaṃsati  // 2.43
pratikṣaṇam apūrvasya pūrvaḥ pūrvaḥ kṣaṇo bhavet / tasya hetur ato hetur dṛṣṭa evāstu sarvadā  // 2.44
cittāntarasya saṃdhāne ko virodho 'ntyacetasaḥ / tadvad apy arthataś cittam asaṃdhānaṃ kuto matam  // 2.45
asiddhārthaḥ pramāṇena kiṃ siddhānto 'nugamyate / hetor vaikalyatas tac cet kiṃ tad evātra noditam  // 2.46
taddhīvad grahaṇaprāpter manojñānaṃ na sendriyāt / jñānotpādanasāmarthyabhedān na sakalād api  // 2.47
acetanatvān nānyasmād dhetvabhedāt sahasthitiḥ / akṣavad rūparasavad arthadvāreṇa vikriyā  // 2.48
sattopakāriṇī yasya nityaṃ tadanubandhataḥ / sa hetuḥ saptamī tasmād utpādād iti cocyate  // 2.49
astūpakārako vāpi kadācic cittasaṃtateḥ / vahnyādivad ghaṭādīnāṃ vinivṛttir na tāvatā  // 2.50
anivṛttiprasaṅgaś ca dehe tiṣṭhati cetasaḥ / tadbhāvabhāvād vaśyatvāt prāṇāpānau tato na tat  // 2.51
preraṇākarṣaṇe vāyoḥ prayatnena vinā kutaḥ / nirhrāsātiśayāpattir nirhrāsātiśayāt tayoḥ  // 2.52
tulyaḥ prasaṅgo 'pi tayor na tulyaṃ cittakāraṇe / sthityāvedhakam anyac ca yataḥ kāraṇam iṣyate  // 2.53
na doṣair viguṇo deho hetur vartyādivad yadi / mṛte śamīkṛte doṣe punar ujjīvanaṃ bhavet  // 2.54
nivṛtte 'py anale kāṣṭhavikārāvinivṛttivat / tasyānivṛttir iti cen na cikitsāprayogataḥ  // 2.55
apunarbhāvataḥ kiṃcid vikārajananaṃ kvacit / kiṃcit viparyayād agnir yathā kāṣṭhasuvarṇayoḥ  // 2.56
ādyasyānyo 'py asaṃhāryaḥ pratyāneyas tu yat kṛtaḥ / vikāraḥ syāt punarbhāvaḥ tasya hemni kharatvavat  // 2.57
durlabhatvāt samādhātur asādhyaṃ kiṃcid īritam / āyuḥ kṣayād vā doṣe tu kevale nāsty asādhyatā  // 2.58
mṛte viṣādisaṃhārāt tad daṃśac chedato 'pi vā / vikārahetor vigame sa nocchvas iti kiṃ punaḥ  // 2.59
upādānāvikāreṇa nopādeyasya vikriyā / kartuṃ śakyāvikāreṇa mṛdaḥ kuṇḍādino yathā  // 2.60
avikṛtya hi yad vastu yaḥ padārtho vikāryate / upādānaṃ na tat tasya yuktaṃ gogavayādivat  // 2.61
cetaḥ śarīrayor evaṃ taddhetoḥ kāryajanmanaḥ / sahakārāt sahasthānam agnitāmradravatvavat  // 2.62
anāśrayāt sadasator nāśrayaḥ sthitikāraṇam / sataś ced āśrayo nāsyāḥ sthātur avyatirekataḥ  // 2.63
vyatireke 'pi taddhetus tena bhāvasya kiṃ kṛtam / avināśaprasaṅgaḥ sa nāśahetor mato yadi  // 2.64
tulyaḥ prasaṅgas tatrāpi kiṃ punaḥ sthitihetunā / ānāśakāgamāt sthānaṃ tataś ced vastudharmatā  // 2.65
nāśasya satyabādho 'sāv iti kiṃ sthitihetunā / yathā jalāder ādhāra iti cet tulyam atra ca  // 2.66
pratikṣaṇavināśe hi bhāvānāṃ bhāvasaṃtateḥ / tathotpatteḥ sahetutvād āśrayo 'yuktam anyathā  // 2.67
syād ādhāro jalādīnāṃ gamanapratibandhataḥ / agatīnāṃ kim ādhārair guṇasāmānyakarmaṇām  // 2.68
etena samavāyaś ca samavāyī ca kāraṇam / vyavasthitatvaṃ jātyāder nirastam anapāśrayāt  // 2.69
parato bhāvanāśaś cet tasya kiṃ sthitihetunā / sa vinaśyed vināpy anyair na śaktāḥ sthitihetavaḥ  // 2.70
sthitimān sāśrayaḥ sarvaḥ sarvotpattau ca sāśrayaḥ / tasmāt sarvasya bhāvasya na vināśaḥ kadācana  // 2.71
svayaṃ vinaśvarātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ / svayaṃ na naśvarātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ  // 2.72
buddhivyāpārabhedena nirhrāsātiśayāv api / prajñāder bhavato dehanirhrāsātiśayau vinā  // 2.73
idaṃ dīpaprabhādīnām āśritānāṃ na vidyate / syāt tato 'pi viśeṣo 'sya na citte 'nupakāriṇi  // 2.74
rāgādivṛddhiḥ puṣṭyādeḥ kadācit sukhaduḥkhajā / tayoś ca dhātusāmyāder antararthasya saṃnidheḥ  // 2.75
etena saṃnipātādeḥ smṛtibhraṃśādayo gatāḥ / vikārayati dhīr evābhyantararthaviśeṣajā  // 2.76
śārdūlaśoṇitādīnāṃ saṃtānātiśaye kvacit / mohādayaḥ saṃbhavanti śravaṇekṣaṇato yathā  // 2.77
tasmāt svasyaiva saṃskāraṃ niyamenānuvartate / tan nāntarīyakaṃ cittam ataś cittasamāśritam // 2.78
yathā śrutādisaṃskāraḥ kṛtaś cetasi cetasi / kālena vyajyate 'bhedāt syād dehe 'pi tato guṇaḥ  // 2.79
ananyasattvaneyasya hīnasthānaparigrahaḥ / ātmasnehavato duḥkhasukhatyāgāptivāñchayā  // 2.80
duḥkhe viparyāsamatis tṛṣṇā cābandhakāraṇam / janmino yasya te na sto na sa janmādhigacchati  // 2.81
gatyāgatī na dṛṣṭe ced indriyāṇām apāṭavāt / adṛṣṭir mandanetrasya tanudhūmāgatir yathā  // 2.82
tanutvān mūrtam api tu kiṃcit kvacid aśaktimat / jalavat sūtavad dhemni nādṛṣṭer asad eva vā  // 2.83
pāṇyādikampe sarvasya kampaprāpter virodhinaḥ / ekasmin karmaṇo 'yogāt syāt pṛthak siddhir anyathā  // 2.84
ekasya cāvṛttau sarvasyāvṛttiḥ syād anāvṛttau / dṛśyeta rakte caikasmin rāgo 'raktasya vā gatiḥ  // 2.85
nāsty ekasamudāyo 'smād anekatve 'pi pūrvavat / aviśeṣād aṇutvāc ca na gatiś cen na sidhyati  // 2.86
aviśeṣo viśiṣṭānām aindriyatvam ato 'naṇuḥ / etenāvaraṇādīnām abhāvaś ca nirākṛtaḥ  // 2.87
kathaṃ vā sūtahemādimiśraṃ taptopalādi vā / dṛśyaṃ pṛthag aśaktānām akṣādīnāṃ gatiḥ katham  // 2.88
saṃyogāc cet samāno 'tra prasaṅgo hemasūtayoḥ / dṛśyaḥ saṃyoga iti cet kuto 'dṛṣṭāśraye gatiḥ  // 2.89
rasarūpādiyogaś ca viruddha upacārataḥ / iṣṭaś ced buddhibhedo 'stu paṅktir dīrgheti vā katham  // 2.90
saṃkhyāsaṃyogakarmāder api tadvat svarūpataḥ / abhilāpāc ca bhedena rūpaṃ buddhau na bhāsate  // 2.91
śabdajñāne vikalpena vastubhedānusāriṇā / guṇādiṣv iva kalpyārthe naṣṭājāteṣu vā yathā  // 2.92
mato yady upacāro 'tra sa iṣṭo yan nibandhanaḥ / sa eva sarvabhāveṣu hetuḥ kiṃ neṣyate tayoḥ  // 2.93
upacāro na sarvatra yadi bhinnaviśeṣaṇam / mukhyam ity eva ca kuto 'bhinne bhinnārthateti cet  // 2.94
anarthāntarahetutve 'py aparyāyaḥ sitādiṣu / saṃkhyādiyoginaḥ śabdās tatrāpy arthāntaraṃ yadi  // 2.95
guṇadravyāviśeṣaḥ syād bhinno vyāvṛttibhedataḥ / syād anarthāntarārthatve 'py akarmādravyaśabdavat  // 2.96
vyatirekīva yac cāpi sūcyate bhāvavācibhiḥ / saṃkhyāditadvataḥ śabdais taddharmāntarabhedakam  // 2.97
śrutis tanmātrajijñāsor na vā kṣiptākhilā parā / bhinnaṃ dharmam ivācaṣṭe yogo 'ṅgulyā iti kvacit  // 2.98
yuktāṅgulīti sarveṣām ākṣepād dharmivācinī / khyātaikārthābhidhāne 'pi tathā vihitasaṃsthitiḥ  // 2.99
rūpādiśaktibhedānām anākṣepeṇa vartate / tatsamānaphalāhetuvyavacchede ghaṭaśrutiḥ  // 2.100
ato na rūpaṃ ghaṭa ity ekādhikaraṇā śrutiḥ / bhedo 'yam īdṛśo jātisamudāyābhidāyinoḥ  // 2.101
rūpādayo ghaṭasyeti tatsāmānyopasarjanāḥ / tacchaktibhedāḥ khyāpyante vācyo 'nyo 'py anayā diśā  // 2.102
hetutve ca samastānām ekāṅgavikale 'pi na / pratyekam api sāmarthye yugapad bahusaṃbhavaḥ  // 2.103
nānekatvasya tulyatvāt prāṇāpānau niyāmakau / ekatve 'pi bahuvyaktis taddhetor nityasaṃnidheḥ  // 2.104
nānekahetur iti cen nāviśeṣāt kramād api / naikaprāṇe 'py anekārthagrahaṇān niyamas tataḥ  // 2.105
ekayānekavijñāne buddhyāstu sakṛd eva tat / avirodhāt krameṇāpi mā bhūt tadaviśeṣataḥ  // 2.106
bahavaḥ kṣaṇikāḥ prāṇā asvajātīyakāḥ kila / tādṛśām eva cittānāṃ kalpyante yadi kāraṇam  // 2.107
kramavantaḥ kathaṃ te syuḥ kramavad dhetunā vinā / pūrvasvajātihetutve na syād ādyasya saṃbhavaḥ  // 2.108
tad dhetus tādṛśo nāsti sati vānekatā dhruvam / prāṇānāṃ bhinnadeśatvāt sakṛj janma dhiyāmataḥ  // 2.109
yady ekakāliko 'neko 'py ekacaitanyakāraṇam / ekasyāpi na vaikalye syān mandaśvasitādiṣu  // 2.110
atha hetur yathābhāvaṃ jñāne 'pi syād viśiṣṭatā / na hi tat tasya kāryaṃ yady asya bhedān na bhidyate  // 2.111
vijñānaṃ śaktiniyamād ekam ekasya kāraṇam / anyārthāsaktiviguṇe jñāne 'narthāntaragrahāt  // 2.112
śarīrāt sakṛd utpannā dhīḥ svajātyā niyamyate / parataś cet samarthasya dehasya viratiḥ kutaḥ  // 2.113
anāśrayān nivṛtte syāc charīre cetasaḥ sthitiḥ / kevalasyeti cec cittasaṃtānaṃ sthitikāraṇam  // 2.114
taddhetuvṛttilābhāya nāṅgatāṃ yadi gacchati / hetur dehāntarotpattau pañcāyatanam aihikam  // 2.115
tadaṅgabhāvahetutvaniṣedhe 'nupalambhanam / aniścayakaraṃ proktam indriyādy api śeṣavat  // 2.116
dṛṣṭā ca śaktiḥ pūrveṣām indriyāṇāṃ svajātiṣu / vikāradarśanāt siddham aparāparajanma ca  // 2.117
śarīrād yadi tajjanma prasaṅgaḥ pūrvavad bhavet / cittāc cet tata evāstu janma dehāntarasya ca  // 2.118
tasmān na hetuvaikalyāt sarveṣām antyacetasām / asaṃdhir īdṛśaṃ tena śeṣavat sādhanaṃ matam  // 2.119
abhyāsena viśeṣe 'pi laṅghanodakatāpavat / svabhāvātikramo mā bhūd iti ced āhitaḥ sa cet  // 2.120
punar yatnam apekṣeta yadi syāc cāsthirāśrayaḥ / viśeṣo naiva bardheta svabhāvaś ca na tādṛśaḥ  // 2.121
tatropayuktaśaktīnāṃ viśeṣānuttarān prati / sādhanānām asāmarthyān nityaṃ cānāśrayasthiteḥ  // 2.122
viśeṣasyāsvabhāvatvād vṛddhāv apy āhito yadā / nāpekṣeta punar yatnaṃ yatno 'nyaḥ syād viśeṣakṛt  // 2.123
kāṣṭhapāradahemāder agnyāder iva cetasi / abhyāsajāḥ pravartante svarasena kṛpādayaḥ  // 2.124
tasmāt sa teṣām utpannaḥ svabhāvo jāyate guṇaḥ / taduttarottaro yatno viśeṣasya vidhāyakaḥ  // 2.125
yasmāc ca tulyajātīyapūrvabījapravṛddhayaḥ / kṛpādibuddhayas tāsāṃ saty abhyāse kutaḥ sthitiḥ  // 2.126
na caivaṃ laṅghanād eva laṅghanaṃ balayatnayoḥ / taddhetvoḥ sthitaśaktitvāl laṅghanasya sthitātmatā  // 2.127
tasyādau dehavaiguṇyāt paścād vadavilaṅghanaṃ / śanair yatnena vaiguṇye niraste svabale sthitiḥ  // 2.128
kṛpā svabījaprabhavā svabījaprabhavair na cet / vipakṣair bādhyate cet te prayāty atyantasātmatām  // 2.129
tathā hi mūlam abhyāsaḥ pūrvaḥ pūrvaḥ parasya tu / kṛpāvairāgyabodhādeś cittadharmasya pāṭave  // 2.130
kṛpātmakatvam abhyāsād ghṛṇāvairāgyarāgavat / dayāvān duḥkhahānārtham upāyeṣv abhiyujyate // 2.131
parokṣopeyataddhetos tadākhyānaṃ hi duṣkaram / yuktyāgamābhyāṃ vimṛśan duḥkhahetuṃ parīkṣate // 2.132
tasyānityādirūpaṃ ca duḥkhasyaiva viśeṣaṇaiḥ / yatas tathā sthite hetau nivṛttir neti paśyati // 2.133
phalasya hetor hānārthaṃ tadvipakṣaṃ parīkṣate / sādhyate tadvipakṣo 'pi heto rūpāvabodhataḥ // 2.134
ātmātmīyagrahakṛtaḥ snehaḥ saṃskāragocaraḥ / hetur virodhi nairātmyadarśanaṃ tasya bādhakam // 2.135
bahuśo bahudhopāyaṃ kālena bahunāsya ca / gacchanty abhyasyatas tatra guṇadoṣāḥ prakāśatām // 2.136
buddheś ca pāṭavād dhetor vāsanātaḥ prahīyate / padārthavṛtteḥ khaṅgāder viśeṣo 'yaṃ mahāmuneḥ // 2.137
upāyābhyāsa evāyaṃ tādarthyāc chāsanaṃ matam / niṣpatteḥ prathamaṃ bhāvād dhetur uktam idaṃ dvayam // 2.138
hetoḥ prahāṇaṃ triguṇaṃ sugatatvam aniśrayāt / duḥkhasya śastaṃ nairātmyadṛṣṭes tad yuktito 'pi vā // 2.139
punar āvṛttir ity uktau janmadoṣasamudbhavau / ātmadarśanabījasya hānād apunar āgamaḥ // 2.140
tadbhūtabhinnātmatayāśeṣam akleśanirjaram / kāyavāgbuddhivaiguṇyaṃ mārgoktyapaṭutāpi vā // 2.141
aśeṣahānam abhyāsād uktyāder doṣasaṃkṣayaḥ / nety eke vyatireko 'sya saṃdigdhāvyabhicāryataḥ // 2.142
akṣayitvaṃ ca doṣāṇāṃ nityatvād anupāyataḥ / upāyasyāparijñānād iti vā parikalpayet // 2.143
hetumattvād viruddhasya hetor abhyāsataḥ kṣayāt / hetusvabhāvajñānena tajjñānam api sādhyate // 2.144
tāyaḥ svadṛṣṭamārgoktir vaiphalyād vakti nānṛtam / dayālutvāt parārthaṃ ca sarvārambhābhiyogataḥ // 2.145
tataḥ pramāṇaṃ tāyo vā catuḥsatyaprakāśanam / duḥkhaṃ saṃsāriṇaḥ skandhā rāgādeḥ pāṭavekṣaṇāt // 2.146
abhyāsān na yadṛcchāto 'hetor janmavirodhataḥ / vyabhicārān na vātādidharmaḥ prakṛtisaṃkarāt // 2.147
adoṣaś cet tadanyo 'pi dharmaḥ kiṃ tasya nekṣyate / na sarvadharmaḥ sarveṣāṃ samarāgaprasaṅgataḥ // 2.148
rūpādivad adoṣaś cet tulyaṃ tatrāpi codanam / ādhipatyaṃ viśiṣṭānāṃ yadi tatra na karmaṇām // 2.149
viśeṣe 'pi ca doṣānām aviśeṣād asiddhatā / na vikārād vikāreṇa sarveṣāṃ na ca sarvajāḥ // 2.150
kāraṇe vardhamāne ca kāryahānir na yujyate / tāpādiṣv iva rāgāder vikāro 'pi sukhādijaḥ // 2.151
vaiṣamyajena duḥkhena rāgasyānudbhavo yadi / vācyaṃ kenodbhavaḥ sāmyān madavṛddhiḥ smaras tataḥ // 2.152
rāgī viṣam adoṣo 'pi dṛṣṭaḥ sāmye 'pi nāparaḥ / kṣayād asṛksruto 'py anye naikastrīniyato madaḥ // 2.153
te naikasyāṃ na tīvraḥ syād aṅgarūpādy apīti cet / na sarveṣām anekāntān na cāpy aniyato bhavet // 2.154
aguṇagrāhiṇo 'pi syād aṅgaṃ so 'pi guṇagrahaḥ / yadi sarvā guṇagrāhī syād dhetor aviśeṣataḥ // 2.155
yad avastho mato rāgī na dveṣī syāc ca tādṛśaḥ / tayor asamarūpatvān niyamaś cātra nekṣyate // 2.156
sajātivāsanābhedapratibaddhapravṛttayaḥ / yasya rāgādayas tasya naite doṣāḥ prasaṅginaḥ // 2.157
etena bhūtadharmatvaṃ niṣiddhaṃ niśrayasya ca / niṣedhān na pṛthivyādiniśritā dhavalādayaḥ // 2.158
tadupādāya śabdaś ca hetvarthaḥ svāśrayeṇa ca / avinirbhāgavartitvād āśrayāyuktam anyathā // 2.159
madādiśakter iva ced vinirbhāgo na vastunaḥ / śaktir arthāntaraṃ vastu naśyen nāśritam āśraye // 2.160
tiṣṭhaty avikale yāti tattulyaṃ cen na bhedataḥ / bhūtacetanayor bhinnapratibhāsāvabodhataḥ // 2.161
āvikāraṃ ca kāyasya tulyarūpaṃ bhaven manaḥ / rūpādivad vikalpasya kaivārthaparatantratā // 2.162
anapekṣya yadā kāyaṃ vāsanābodhakāraṇam / jñānaṃ syāt kasyacit kiṃcit kadācit tena kiṃcana // 2.163
avijñānasya vijñānānupādānāc ca sidhyati / vijñānaśaktisaṃbandhād iṣṭaś cet sarvavastunaḥ // 2.164
etat sāṃkhyapaśoḥ ko 'nyaḥ salajjo vaktum īhate / adṛṣṭapūrvam astīti tṛṇāgre kariṇāṃ śatam // 2.165
yad rūpaṃ dṛśyatāṃ yātaṃ tad rūpaṃ prāṅ na dṛśyate / śatadhā viprakīrṇe 'pi hetau tad vidyate katham // 2.166
rāgādyaniyamo 'pūrvaprādur bhāve prasajyate / bhūtātmatānatikrānteḥ sarvo rāgādimān yadi // 2.167
sarvaḥ samānarāgaḥ syād bhūtātiśayato na cet / bhūtānāṃ prāṇitābhede 'py ayaṃ bhedo yad āśrayaḥ // 2.168
tan nirhrāsātiśayavat tad bhāvāt tāni hāpayet / na ced bhede 'pi rāgādihetutulyātmatākṣayaḥ // 2.169
sarvatra rāgaḥ sadṛśaḥ syād dhetoḥ sadṛśātmanaḥ / na hi gopratyayasyāsti samānārthabhuvaḥ kvacit // 2.170
tāratamyaṃ pṛthivyādau prāṇitāder ihāpi vā / auṣṇyasya tāratamye 'pi nānuṣṇo 'gniḥ kadācana // 2.171
tathehāpīti cen nāgner auṣṇyād bhedaniṣedhataḥ / tāratamyānubhavino yasyānyasya sato guṇāḥ // 2.172
te kvacit pratihanyante tadbhede dhavalādivat / rūpādivan na niyamas teṣāṃ bhūtāvibhāgataḥ // 2.173
tattulyaṃ cen na rāgādeḥ sahotpattiprasaṅgataḥ / vikalpyaviṣayatvāc ca viṣayā na niyāmakāḥ // 2.174
sabhāgahetuvirahād rāgāder niyamo na vā / sarvadā sarvabuddhīnāṃ janma vā hetusaṃnidheḥ // 2.175
kadācid upalambhāt tad adhruvaṃ doṣaniśrayāt / duḥkhaṃ hetuvaśatvāc ca na cātmā nāpy adhiṣṭhitam // 2.176
nākāraṇam adhiṣṭhātā nityaṃ vā janakaṃ katham / tasmād anekam ekasmād bhinnakālaṃ na jāyate // 2.177
kāryānutpādato 'nyeṣu saṃgateṣv api hetuṣu / hetvantarānumānaṃ syān naitan nityeṣu vidyate // 2.178
kādācitkatayā siddhā duḥkhasyāsya sahetutā / nityaṃ sattvam asattvaṃ vāhetor anyānapekṣaṇāt // 2.179
taikṣṇyādīnāṃ yathā nāsti kāraṇaṃ kaṇḍakādiṣu / tathākāraṇam etat syād iti kecit pracakṣate // 2.180
saty eva yasmin yaj janma vikāre vāpi vikriyā / tat tasya kāraṇaṃ prāhus tat teṣām api vidyate // 2.181
sparśasya rūpahetutvād darśane 'sti nimittatā / nityānāṃ pratiṣedhena neśvarādeś ca saṃbhavaḥ // 2.182
asāmarthyād ato hetur bhavavāñchāparigrahaḥ / yasmād deśaviśeṣasya tat prāptyāśākṛto nṛṇām // 2.183
sā bhavec chāptyanāptīcchoḥ pravṛttiḥ sukhaduḥkhayoḥ / yato 'pi prāṇinaḥ kāmavibhavecche ca te mate // 2.184
sarvatra cātmasnehasya hetutvāt saṃpravartate / asukhe sukhasaṃjñasya tasmāt tṛṣṇā bhavāśrayaḥ // 2.185
viraktajanmādṛṣṭer ity ācāryāḥ saṃpracakṣate / adeharāgādṛṣṭeś ca dehād rāgasamudbhavaḥ // 2.186
nimittopagamād iṣṭam upādānaṃ tu vāryate / imān tu yuktiman vicchan bādhate svamataṃ svayam // 2.187
janmanā sahabhāvaś cet jātānāṃ rāgadarśanāt / sabhāgajāteḥ prāk siddhiḥ kāraṇatve 'pi noditam // 2.188
ajñānam uktā tṛṣṇaiva saṃtānapreraṇād bhave / ānantaryān na karmāpi sati tasminn asaṃbhavāt // 2.189
tad anātyantikaṃ hetoḥ pratibandhādisaṃbhavāt / saṃsāritvād anirmokṣo neṣṭatvād aprasiddhitaḥ // 2.190
yāvad ātmani na premṇo hāniḥ sa paritasyati / tāvad duḥkhitam āropya na ca svastho 'vatiṣṭhate // 2.191
mithyādhyāropahānārthaṃ yatno 'saty api moktari / avasthāvītarāgāṇāṃ dayayā karmaṇāpi vā // 2.192
ākṣipte 'vinivṛttīṣṭeḥ sahakārikṣayād alam / nākṣeptum aparaṃ karma bhavatṛṣṇāvilaṅghinām // 2.193
duḥkhajñāne 'viruddhasya pūrvasaṃskāravāhinī / vastudharmodayotpattir na sā sattvānurodhinī // 2.194
ātmāntarasamāropād rāgo dharme 'tadātmake / duḥkhasaṃtānasaṃsparśamātreṇaiva dayodayaḥ // 2.195
mohaś ca mūlaṃ doṣāṇāṃ sa ca sattvagraho vinā / tenādyahetau na dveṣo na doṣo 'taḥ kṛpā matā // 2.196
nāmuktiḥ pūrvasaṃskārakṣaye 'nyāpratisaṃdhitaḥ / akṣīṇaśaktiḥ saṃskāro yeṣāṃ tiṣṭhanti te 'naghāḥ // 2.197
mandatvāt karuṇāyāś ca na yatnaḥ sthāpane mahān / tiṣṭhanty eva parādhīnāḥ yeṣāṃ tu mahatī kṛpā // 2.198
satkāyadṛṣṭer vigamād ādya evābhavo bhavet / mārge cet sahajāhāner na hānau vā bhavaḥ kutaḥ // 2.199
sukhī bhave 'yaṃ duḥkhī vā mā bhūvam iti tṛṣyataḥ / yaivāham iti dhīḥ saiva sahajaṃ sattvadarśanam // 2.200
na hy apaśyann aham iti snihyaty ātmani kaścana / na cātmani vinā premṇā sukhakāmo 'bhidhāvati // 2.201
duḥkhotpādasya hetutvaṃ bandho nityasya tat kutaḥ / aduḥkhotpādahetutvaṃ mokṣo nityasya tat kutaḥ // 2.202
anityatvena yo 'vācyaḥ sa hetur na hi kasyacit / bandhamokṣāv avācye 'pi na vidyete kathaṃ ca na // 2.203
nityaṃ tam āhur vidvāṃso yaḥ svabhāvo na naśyati / tyaktvemāṃ hrepaṇīṃ dṛṣṭim ato nityaḥ sa ucyatām // 2.204
ukto mārgas tad abhyāsād āśrayaḥ parivartate / sātmye 'pi doṣabhāvaś cen mārgavan nāvibhutvataḥ // 2.205
viṣayagrahaṇaṃ dharmo vijñānasya yathāsti saḥ / gṛhyate so 'sya janako vidyamānātmaneti ca // 2.206
eṣā prakṛtir asyās tan nimittāntarataḥ skhalat / vyāvṛttau pratyayāpekṣam adṛḍhaṃ sarpabuddhivat // 2.207
prabhāsvaram idaṃ cittaṃ prakṛtyāgantavo malāḥ / tatprāg apy asamarthānāṃ paścāc chaktiḥ kva tanmaye // 2.208
nālaṃ praroḍhum atyantaṃ syandinyām agnivad bhuvi / bādhakotpattisāmarthyagarbhe śakto 'pi vastuni // 2.209
nirupadravabhūtārthasvabhāvasya viparyayaiḥ / na bādhā yatnavattve 'pi buddhes tat pakṣapātataḥ // 2.210
ātmagrahaikayonitvāt kāryakāraṇabhāvataḥ / rāgapratighayor bādhā bhede 'pi na parasparam // 2.211
mohāvirodhān maitryāder nātyantaṃ doṣanigrahaḥ / tanmūlāś ca malāḥ sarve sa ca satkāyadarśanam // 2.212
vidyāyāḥ pratipakṣatvāc caittatvenopalabdhitaḥ / mithyopalabdhir ajñānayukteś cānyad ayuktimat // 2.213
vyākhyeyo 'tra virodho yas tadvirodhāc ca tanmayaiḥ / virodhaḥ śūnyatādṛṣṭeḥ sarvadoṣaiḥ prasidhyati // 2.214
nākṣayaḥ prāṇidharmatvād rūpādivad asiddhitaḥ / saṃbandhe pratipakṣasya tyāgasaṃsarjanād api // 2.215
na kāṭhinyavad utpattiḥ punar doṣavirodhinaḥ / sātmatvenānapāyatvād anekāntāc ca bhasmavat // 2.216
yaḥ paśyaty ātmānaṃ tatrāham iti śāśvataḥ snehaḥ / snehāt sukheṣu tṛṣyati tṛṣṇā doṣāṃ sthirī kurute // 2.217
guṇadarśī paritṛṣyan mameti tat sādhanāny upādatte / tenātmābhiniveśo yāvat tāvat sa saṃsāre // 2.218
ātmani sati parasaṃjñā svaparavibhāgāt parigrahadveṣau / anayoḥ saṃpratibaddhāḥ sarve doṣāḥ prajāyante // 2.219
niyamenātmani snihyaṃs tadīye na virajyate / na cāsty ātmani nirdoṣe snehāpagamakāraṇam // 2.220
snehaḥ sadoṣa iti cet tataḥ kiṃ tasya varjanam / adūṣite 'sya viṣaye na śakyaṃ tasya varjanam // 2.221
prahāṇir icchādveṣāder guṇadoṣānubandhinaḥ / tayor adṛṣṭir viṣaye na tu bāhyeṣu yaḥ kramaḥ // 2.222
na hi snehaguṇāt snehaḥ kiṃ tv arthaguṇadarśanāt / kāraṇe 'vikale tasmin kāryaṃ kena nivāryate // 2.223
kā vā sadoṣatā dṛṣṭā snehe duḥkhasamāśrayaḥ / tathāpi na virāgo 'tra svatvadṛṣṭer yathātmani // 2.224
na tair vinā duḥkhahetur ātmā cet te 'pi tādṛśāḥ / nirdoṣaṃ dvayam apy evaṃ vairāgyaṃ na dvayos tataḥ // 2.225
duḥkhabhāvanayāsyāc ced ahidaṣṭāṅgahānivat / ātmīyabuddhihānyātra tyāgo na tu viparyaye // 2.226
upabhogāśrayatvena gṛhīteṣv indriyādiṣu / svatvadhīḥ kena vāryeta vairāgyaṃ tatra tat kutaḥ // 2.227
pratyakṣam eva sarvasya keśādiṣu kalevarāt / cyuteṣu sā ghṛṇā buddhir jāyate 'nyatra saspṛhā // 2.228
samavāyādisaṃbandhajanitā tatra hi svadhīḥ / saṃbandhaḥ sa tathaiveti dṛṣṭāv api na hīyate // 2.229
samavāyādyabhāve 'pi sarvatrāsty upakāritā / duḥkhopakārān na bhaved aṅgulyām iva cet svadhīḥ // 2.230
na hy ekāntena tad duḥkhaṃ bhūyasā saviṣānnavat / viśiṣṭasukhasaṃgāt syāt tadviruddhe virāgitā // 2.231
kiṃcit parityajet saukhyaṃ viśiṣṭasukhatṛṣṇayā / nairātmye tu yathālābham ātmasnehāt pravartate // 2.232
alābhe mattakāśinyā dṛṣṭā tiryakṣu kāmitā / yasyātmā vallabhaḥ tasya sa nāśaṃ katham icchati // 2.233
nivṛttasarvānubhavavyavahāraguṇāśrayam / icchet prema kathaṃ premṇaḥ prakṛtir na hi tādṛśī // 2.234
sarvathātmagrahaḥ sneham ātmani draḍhayaty alam / ātmīyasnehabījaṃ tat tadavasthaṃ vyavasthitam // 2.235
yatne 'py ātmīyavairāgyaṃ guṇaleśasamāśrayāt / vṛttimān pratibadhnāti tad doṣān saṃvṛṇoti ca // 2.236
ātmany api virāgaś cen nedānīṃ yo virajyate / tyajaty asau yathātmānaṃ vyarthāto duḥkhabhāvanā // 2.237
duḥkhabhāvanayāpy eṣa duḥkham eva vibhāvayet / pratyakṣaṃ pūrvam api tat tathāpi na virāgavān // 2.238
yady apy ekatra doṣeṇa tat kṣaṇaṃ calitā matiḥ / viraktau naiva tatrāpi kāmīva vanitāntare // 2.239
tyājyopādeyabhede hi saktir yaivaikabhāvinī / sā bījaṃ sarvasaktīnāṃ paryāyeṇa samudbhave // 2.240
nirdoṣaviṣayaḥ sneho nirdoṣaḥ sādhanāni ca / etāvad eva ca jagat kvedānīṃ sa virajyate // 2.241
sadoṣatāpi cet tatra tasya tatrātmany api sā samā / tatrāviraktas taddoṣe kvedānīṃ sa virajyate // 2.242
guṇadarśanasaṃbhūtaṃ snehaṃ bādhitadoṣadṛk / sa cendriyādau na tv evaṃ bālāder api darśanāt // 2.243
doṣavaty api sadbhāvāt svabhāvād guṇavaty api / anyatrātmīyatāyāṃ vā vyatītādau vihānitaḥ // 2.244
tata eva ca nātmīyabuddher api guṇekṣaṇam / kāraṇaṃ hīyate sāpi tasmān nāguṇadarśanāt // 2.245
api cāsad guṇāropaḥ snehāt tatra hi dṛśyate / tasmāt tat kāraṇā bādhī vidhis taṃ bādhate katham // 2.246
parāparaprārthanāto vināśotpattibuddhitaḥ / indriyādeḥ pṛthag bhūtam ātmānaṃ vetty ayaṃ janaḥ // 2.247
tasmān naikatvadṛṣṭyāpi snehaḥ snihyan sa ātmani / upalambhāntaraṅgeṣu prakṛtyaivānurajyate // 2.248
pratyutpannā tu yo duḥkhān nirvedo dveṣa īdṛśaḥ / na vairāgyaṃ tadāpy asya sneho 'vasthāntar eṣaṇāt // 2.249
dveṣasya duḥkhayonitvāt sa tāvan mātrasaṃsthitiḥ / tasmin nivṛtte prakṛtiṃ svām eva bhajate punaḥ // 2.250
audāsīnyaṃ tu sarvatra hānopādānahānitaḥ / vāsīcandanakalpānāṃ vairāgyaṃ nāma kathyate // 2.251
saṃskāraduḥkhatāṃ matvā kathitā duḥkhabhāvanā / sā ca naḥ pratyayotpattiḥ sā nairātmyadṛgāśrayaḥ // 2.252
yuktis tu śūnyatādṛṣṭes tadarthāḥ śeṣabhāvanāḥ / anityāt prāha tenaiva duḥkhaṃ duḥkhān nirātmatām // 2.253
aviraktaś ca tṛṣṇāvān sarvārambhasamāśritaḥ / so 'muktaḥ kleśakarmabhyāṃ saṃsārī nāma tādṛśaḥ // 2.254
ātmīyam eva yo necched bhoktāpy asya na vidyate / ātmāpi na tadā tasya kriyābhogau hi lakṣaṇam // 2.255
tasmād anādisaṃtānatulyajātīyabījikām / utkhātamūlāṃ kuruta sattvadṛṣṭiṃ mumukṣavaḥ // 2.256
āgamasya tathā bhāvanibandhanam apaśyatām / muktim āgamamātreṇa vadan na paritoṣakṛt // 2.257
nālaṃ bījādisaṃsiddho vidhiḥ puṃsām ajanmane / tailābhyaṅgāgnidāhāder api muktiprasaṅgataḥ // 2.258
prāg guror lāghavāt paścān na pāpaharaṇaṃ kṛtam / mā bhūd gauravam evāsya na pāpaṃ gurvamūrtitaḥ // 2.259
mithyājñānatadudbhūtatarṣasaṃcetanāvaśāt / hīnasthānagatir janma tena tac chin na jāyate // 2.260
tayor eva hi sāmarthyaṃ jātau tanmātrabhavataḥ / te cetane svayaṃ karmety akhaṇḍaṃ janmakāraṇam // 2.261
gatipratītyoḥ kāraṇānyāśrayas tāny adṛṣṭataḥ / adṛṣṭanāśād agatis tat saṃskāro na cetanā // 2.262
sāmarthyaṃ karaṇotpatter bhāvābhāvānuvṛttitaḥ / dṛṣṭaṃ buddher na cānyasya tāni santi na santi kim // 2.263
dhāraṇapreraṇakṣobhanirodhāś cetanāvaśāḥ / na syus teṣām asāmarthye tasya dīkṣādyanantaram // 2.264
atha buddhes tadābhāvān na syuḥ saṃdhīyate malaiḥ / buddhes teṣām asāmarthye jīvato 'pi syur akṣamāḥ // 2.265
nirhrāsātiśayāt puṣṭau pratipakṣasvapakṣayoḥ / doṣāḥ svabījasaṃtānā dīkṣite 'py anivāritāḥ // 2.266
nityasya nirapekṣatvāt kramotpattir virudhyate / kriyāyām akriyāyāṃ ca kriyā ca sadṛśātmanaḥ // 2.267
aikyaṃ ca hetuphalayor vyatireke tatas tayoḥ / kartṛbhoktṛtvahāniḥ syāt sāmarthyaṃ ca na sidhyati // 2.268
anyasmaraṇabhogādiprasaṅgāś ca na bādhakāḥ / asmṛteḥ kasyacit tena hy anubhūteḥ smṛtodbhavaḥ // 2.269
sthiraṃ sukhaṃ mamāhaṃ cety ādi satyacatuṣṭaye / abhūtān ṣoḍaśākārān āropya paritṛṣyati // 2.270
tatraiva tadviruddhātmatattvākārānurodhinī / hanti sānucarāṃ tṛṣṇāṃ samyagdṛṣṭiḥ subhāvitā // 2.271
trihetor nodbhavaḥ karmadehayoḥ sthitayor api / ekābhāvād vinā bījaṃ nāṅkurasyeva janmanaḥ // 2.272
asaṃbhavād vipakṣasya na hāniḥ karmadehayoḥ / aśakyatvāc ca tṛṣṇāyāṃ sthitāyāṃ punar udbhavāt // 2.273
dvayakṣayārthaṃ yatne ca vyarthaḥ karmakṣaye śramaḥ / phalavaicitryadṛṣṭeś ca śaktibhedo 'numīyate // 2.274
karmaṇāṃ tāpasaṃkleśān naikarūpāt tataḥ kṣayaḥ / phalaṃ kathaṃcit tajjanyam alpaṃ syān na vijātimat // 2.275
athāpi tapasaḥ śaktyā śaktisaṃkarasaṃkṣayaiḥ / kleśāt kutaścid dhīyetāśeṣam akleśaleśataḥ // 2.276
yadīṣṭam aparaṃ kleśāt tat tapaḥ kleśa eva cet / tat karmaphalam ity asmān na śakteḥ saṃkarādikam // 2.277
utpitsudoṣanirghātādye 'pi doṣavirodhinaḥ / tajje karmaṇi śaktāḥ syuḥ kṛtahāniḥ kathaṃ bhavet // 2.278
doṣā na karmaṇo duṣṭaḥ karoti na viparyayāt / mithāvikalpena vinā nābhilāṣaḥ sukhād api // 2.279
tāyāt tattvasthirāśeṣaviśeṣajñānasādhanam / bodhārthatvād gamer bāhyaśaikṣāśaikṣādhikas tataḥ // 2.280
parārthajñānaghaṭanaṃ tasmāt tac chāsanaṃ dayā / tataḥ parārthatantratvaṃ siddhārthasyāvirāmataḥ // 2.281
dayayā śreya ācaṣṭe jñānāt satyaṃ sasādhanam / tac cābhiyogavān vaktuṃ yatas tasmāt pramāṇatā // 2.282
upadeśatathābhāvastutis tad upadeśataḥ / pramāṇatattvasiddhyartham anumāne 'py avāraṇāt // 2.283
prayogadarśanād vāsya yat kiṃcid udayātmakam / nirodhadharmakaṃ sarvaṃ tad ity ādāv anekadhā // 2.284
anumānāśrayo liṅgam avinābhāvalakṣaṇam / vyāptipradarśanād dhetoḥ sādhyenoktaṃ ca tat sphuṭam  // 2.285
mānaṃ dvividhaṃ viṣayadvaividhyāc chaktyaśaktitaḥ / arthakriyāyāṃ keśādir nārtho 'narthādhimokṣataḥ // 3.1
sadṛśāsadṛśatvāc ca viṣayāviṣayatvataḥ / śabdasyānyanimittānāṃ bhāve dhīsadasattvataḥ // 3.2
arthakriyāsamarthaṃ yat tad atra paramārthasat / anyat saṃvṛtisat proktaṃ te svasāmānyalakṣaṇe // 3.3
aśaktaṃ sarvam iti ced bījāder aṅkurādiṣu / dṛṣṭā śaktir matā sā cet saṃvṛtyāstu yathā tathā // 3.4
sāsti sarvatra ced buddher nānvayavyatirekayoḥ / sāmānyalakṣaṇe 'dṛṣṭeś cakṣūrūpādibuddhivat // 3.5
etena samayābhogādyantaraṅgānurodhataḥ / ghaṭotkṣepaṇasāmānyasaṃkhyādiṣu dhiyo gatāḥ // 3.6
keśādayo na sāmānyam anarthābhiniveśataḥ / jñeyatvena grahād doṣo nābhāveṣu prasajyate // 3.7
teṣām api tathābhāve 'pratiṣedhāt sphuṭābhatā / jñānarūpatayārthatvāt keśādīti matiḥ punaḥ // 3.8
sāmānyaviṣayā keśapratibhāsam anarthakam / jñānarūpatayārthatve sāmānye cet prasajyate // 3.9
tatheṣṭatvād adoṣo 'rtharūpatvena samānatā / sarvatra samarūpatvāt tadvyāvṛttisamāśrayāt // 3.10
tad avastv abhidheyatvāt sāphalyād akṣasaṃhateḥ / nāmādivacane vaktṛśrotṛvācyānubandhini // 3.11
asaṃbandhini nāmādāv arthe syād apravartanam / sārūpyād bhrāntito vṛttir arthe cet syān na sarvadā // 3.12
deśabhrāntiś ca na jñāne tulyam utpattito dhiyaḥ / tathāvidhāyā anyatra tan nānupagamād dhiyaḥ // 3.13
bāhyārthapratibhāsāyā upāye vāpramāṇatā / vijñānavyatiriktasya vyatirekāprasiddhitaḥ // 3.14
sarvajñānārthavattvāc cet svapnādāv anyathekṣaṇāt / ayuktaṃ na ca saṃskārān nīlādipratibhāsataḥ // 3.15
nīlādy apratighātān na jñānaṃ tad yogyadeśakaiḥ / ajñātasya svayaṃ jñānān nāmādy etena varṇitam // 3.16
saiveṣṭārthavatī kena cakṣurādimatir matā / arthasāmarthyadṛṣṭeś ced anyat prāptam anarthakam // 3.17
apravṛttir asaṃbandhe 'py arthasaṃbandhavad yadi / atītānāgataṃ vācyaṃ na syād arthena tatkṣayāt // 3.18
sāmānyagrahaṇāc chabdād aprasaṅgo mato yadi / tan na kevalasāmānyāgrahaṇād grahaṇe 'pi vā // 3.19
atatsamānatāvyaktī tena nityopalambhanam / nityatvāc ca yadi vyaktir vyakteḥ pratyakṣatāṃ prati // 3.20
ātmani jñānajanane yac chaktaṃ śaktam eva tat / athāśaktaṃ kadācic ced aśaktaṃ sarvadaiva tat // 3.21
tasya śaktir aśaktir vā yā svabhāvena saṃsthitā / nityatvād acikitsyasya kas tāṃ kṣapayituṃ kṣamaḥ // 3.22
tac ca sāmānyavijñānam anurundhan vibhāvyate / nīlādyākāraleśo yaḥ sa tasmin kena nirmitaḥ // 3.23
pratyakṣapratyayārthatvān nākṣāṇāṃ vyarthateti cet / saivaikarūpāc chabdāder bhinnābhāsā matiḥ kutaḥ // 3.24
na jātir jātimad vyaktirūpaṃ yenāparāśrayam / siddhaṃ pṛthak cet kāryatvaṃ hy apekṣety abhidhīyate // 3.25
niṣpatter aparādhīnam api kāryaṃ svahetutaḥ / saṃbadhyate kalpanayā kim akāryaṃ kathaṃcana // 3.26
anyatve tad asaṃbaddhaṃ siddhāto niḥsvabhāvatā / jātiprasaṅgo 'bhāvasya nāpekṣābhāvatas tayoḥ // 3.27
tasmād arūpā rūpāṇām āśrayeṇopakalpitā / tadviśeṣāvagāhārthair jātiḥ śabdaiḥ prakāśyate // 3.28
tasyāṃ rūpāvabhāso yas tattvenārthasya vā grahaḥ / bhrāntiḥ sānādikālīnadarśanābhyāsanirmitā // 3.29
arthānāṃ yac ca sāmānyam anyavyāvṛttilakṣaṇam / yanniṣṭhās ta ime śabdā na rūpaṃ tasya kiṃcana // 3.30
sāmānyabuddhau sāmānyenārūpāyām apīkṣaṇāt / arthabhrāntir apīṣyeta sāmānyaṃ sāpy abhiplavāt // 3.31
artharūpatayā tattvenābhāvāc ca na rūpiṇī / niḥsvabhāvatayāvācyaṃ kutaścid vacanān matam // 3.32
yadi vastu na vastūnām avācyatvaṃ kathaṃcana / naiva vācyam upādānabhedād bhedopacārataḥ // 3.33
atītānāgate 'py arthe sāmānyavinibandhanāḥ / śrutayo niviśante sad asaddharmaḥ kathaṃ bhavet // 3.34
upacārāt tad iṣṭaṃ ced vartamānaghaṭasya kā / pratyāsattir abhāvena yā paṭādau na vidyate // 3.35
buddher askhalitā vṛttir mukhyāropitayoḥ sadā / siṃhe māṇavake ceti ghoṣaṇāpy asti laukikī // 3.36
yatra rūḍhyāsadartho 'pi janaiḥ śabdo niveśitaḥ / sa mukhyas tatra tatsāmyād gauṇo 'nyatra skhaladgatiḥ // 3.37
yathā bhāve 'py abhāvākhyāṃ yathākalpanam eva vā / kuryād aśakte śakte vā pradhānādiśrutiṃ janaḥ // 3.38
śabdebhyo yādṛśī buddhir naṣṭe 'naṣṭe 'pi dṛśyate / tādṛśy eva sadarthānāṃ naitac chrotrādicetasām // 3.39
sāmānyamātragrahaṇāt sāmānyaṃ cetasor dvayoḥ / tasyāpi kevalasya prāg grahaṇaṃ vinivāritam // 3.40
parasparaviśiṣṭānām aviśiṣṭaṃ kathaṃ bhavet / rūpaṃ dvirūpatāyāṃ vā tad vastv ekaṃ kathaṃ bhavet // 3.41
tābhyāṃ tad anyad eva syād yadi rūpaṃ samaṃ tayoḥ / tayor iti na saṃbandho vyāvṛttis tu na duṣyate // 3.42
tasmāt samānataivāsmin sāmānye 'vastulakṣaṇam / kāryaṃ cet tad anekaṃ syān naśvaraṃ ca na tan matam // 3.43
vastumātrānubandhitvād vināśasya na nityatā / asaṃbandhaś ca jātīnām akāryatvād arūpatā // 3.44
yac ca vastubalāj jñānaṃ jāyate tad apekṣate / na saṃketaṃ na sāmānyabuddhiṣv etad vibhāvyate // 3.45
yāpy abhedānugā buddhiḥ kācid vastudvayekṣaṇe / saṃketena vinā sārthapratyāsattinibandhanā // 3.46
pratyāsattir vinā jātyā yatheṣṭā cakṣurādiṣu / jñānakāryeṣu jātir vā yayānveti vibhāgataḥ // 3.47
kathaṃcid api vijñāne tadrūpānavabhāsataḥ / yadi nāmendriyāṇāṃ syād draṣṭā bhāseta tadvapuḥ // 3.48
rūpavattvān na jātīnāṃ kevalānām adarśanāt / vyaktigrahe ca tacchabdarūpād anyan na dṛśyate // 3.49
jñānamātrārthakaraṇe 'py ayogyam ata eva tat / tad ayogyatayārūpaṃ tad dhy avastuṣu lakṣaṇam // 3.50
yathoktaviparītaṃ yat tat svalakṣaṇam iṣyate / sāmānyaṃ trividhaṃ tac ca bhāvābhāvobhayāśrayāt // 3.51
yadi bhāvāśrayaṃ jñānaṃ bhāve bhāvānubandhataḥ / noktottaratvād dṛṣṭatvād atītādiṣu cānyathā // 3.52
bhāvadharmatvahāniś ced bhāvagrahaṇapūrvakam / tajjñānam ity adoṣo 'yaṃ meyaṃ tv ekaṃ svalakṣaṇam // 3.53
tasmād arthakriyāsiddheḥ sadasattāvicāraṇāt / tasya svapararūpābhyāṃ gater meyadvayaṃ matam // 3.54
ayathābhiniveśena dvitīyā bhrāntir iṣyate / gatiś cet pararūpeṇa na ca bhrānteḥ pramāṇatā // 3.55
abhiprāyāvisaṃvādād api bhrānteḥ pramāṇatā / gatir apy anyathā dṛṣṭā pakṣaś cāyaṃ kṛtottaraḥ // 3.56
maṇipradīpaprabhayor maṇibuddhyābhidhāvataḥ / mithyājñānāviśeṣe 'pi viśeṣo 'rthakriyāṃ prati // 3.57
yathā tathāyathārthatve 'py anumānatadābhayoḥ / arthakriyānurodhena pramāṇatvaṃ vyavasthitam // 3.58
buddhir yatrārthasāmarthyād anvayavyatirekiṇī / tasya svatantraṃ grahaṇam ato 'nyad vastv atīndriyam // 3.59
tasyādṛṣṭātmarūpasya gater anyo 'rtha āśrayaḥ / tadāśrayeṇa saṃbandhī yadi syād gamakas tadā // 3.60
gamakānugasāmānyarūpeṇaiva tadā gatiḥ / tasmāt sarvaḥ parokṣo 'rtho viśeṣeṇa na gamyate // 3.61
yā ca saṃbandhino dharmād gatir dharmiṇi jāyate / sānumānaṃ parokṣāṇām ekāntenaiva sādhanam // 3.62
na pratyakṣaparokṣābhyāṃ meyasyānyasya saṃbhavaḥ / tasmāt prameyadvitvena pramāṇadvitvam iṣyate // 3.63
tryekasaṃkhyānirāso vā prameyadvayadarśanāt / ekam evāprameyatvād asataś cen mataṃ ca naḥ // 3.64
anekānto 'prameyatve hy abhāvasyāpi niścayāt / tanniścayapramāṇaṃ vā dvitīyaṃ nākṣajā matiḥ // 3.65
abhāve 'rthabalāj jāter arthaśaktyanapekṣaṇe / vyavadhānādibhāve 'pi jāyetendriyajā matiḥ // 3.66
abhāve vinivṛtteś cet pratyakṣasyaiva niścayaḥ / viruddhaṃ saiva vā liṅgam anvayavyatirekiṇī // 3.67
siddhaṃ ca paracaitanyapratipatteḥ pramādvayam / vyāhārādau pravṛtteś ca siddhas tadbhāvaniścayaḥ // 3.68
pramāṇam avisaṃvādāt tad kvacid vyabhicārataḥ / nāśvāsa iti cel liṅgaṃ durdṛṣṭer etad īdṛśam // 3.69
yataḥ kadācit siddhāsya pratītir vastunaḥ kvacit / tad avaśyaṃ tato jātaṃ tatsvabhāvo 'pi vā bhavet // 3.70
svanimittāt svabhāvād vā vinā nārthasya saṃbhavaḥ / yac ca rūpaṃ tayor dṛṣṭaṃ tad evānyatra lakṣaṇam // 3.71
svabhāve svanimitte vā dṛśye darśanahetuṣu / anyeṣu satsv adṛśye ca sattā vā tadvataḥ katham // 3.72
aprāmāṇye ca sāmānyabuddhes tallopa āgataḥ / pretyabhāvavad akṣaiś cet paryāyeṇa pratīyate // 3.73
tac ca nendriyaśaktyādāv akṣabuddher asaṃbhavāt / abhāvapratipattau syād buddher janmānimittikam // 3.74
svalakṣaṇe ca pratyakṣam avikalpatayā vinā / vikalpena na sāmānyagrahas tasmiṃs tato 'numā // 3.75
prameyaniyame varṇānityatā na pratīyate / pramāṇam anyat tadbuddhir vinā liṅgena saṃbhavāt // 3.76
viśeṣadṛṣṭe liṅgasya saṃbandhasyāprasiddhitaḥ / tat pramāṇāntaraṃ meyabahutvād bahutāpi vā // 3.77
pramāṇānām anekasya vṛtter ekatra vā yathā / viśeṣadṛṣṭer ekatrisaṃkhyāpoho na vā bhavet // 3.78
viṣayāniyamād anyaprameyasya ca saṃbhavāt / yojanād varṇasāmānye nāyaṃ doṣaḥ prasajyate // 3.79
nāvasturūpaṃ tasyaiva tathāsiddhe prasādhanāt / anyatra nānyasiddhiś cen na tasyaiva prasiddhitaḥ // 3.80
yo hi bhāvo yathābhūtaḥ sa tādṛgliṅgacetasaḥ / hetus tajjā tathābhūte tasmād vastuni liṅgidhīḥ // 3.81
liṅgaliṅgidhiyor evaṃ pāraṃparyeṇa vastuni / pratibandhāt tadābhāsaśūnyayor apy avañcanam // 3.82
tadrūpādhyavasāyāc ca tayos tadrūpaśūnyayoḥ / tadrūpāvañcakatve 'pi kṛtā bhrāntivyavasthitiḥ // 3.83
tasmād vastuni boddhavye vyāpakaṃ vyāpyacetasaḥ / nimittaṃ tat svabhāvo vā kāraṇaṃ tac ca taddhiyaḥ // 3.84
pratiṣedhas tu sarvatra sādhyate 'nupalambhataḥ / siddhiṃ pramāṇair vadatām arthād eva viparyayāt // 3.85
dṛṣṭā viruddhadharmoktis tasya tatkāraṇasya vā / niṣedhe yāpi tasyaiva sāpramāṇatvasūcanā // 3.86
anyathaikasya dharmasya svabhāvoktyā parasya tat / nāstitvaṃ kena gamyeta virodhāc ced asāv api // 3.87
siddhaḥ kenāsahasthānād iti cet tat kuto matam / dṛśyasya darśanābhāvād iti cet sāpramāṇatā // 3.88
tasmāt svaśabdenoktāpi sābhāvasya prasādhikā / yasyāpramāṇaṃ sāvācyo niṣedhas tena sarvathā // 3.89
etena tadviruddhārthakāryoktir upavarṇitā / prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatrārtho na bhidyate // 3.90
viruddhaṃ tac ca sopāyam avidhāyāpidhāya ca / pramāṇoktir niṣedhe yā na sā nyāyānusāriṇī // 3.91
uktyādeḥ sarvavitpretyabhāvādipratiṣedhavat / atīndriyāṇām arthānāṃ virodhasyāprasiddhitaḥ // 3.92
bādhyabādhakabhāvaḥ kaḥ syātāṃ yady uktisaṃvidau / tādṛśo 'nupalabdheś ced ucyatāṃ saiva sādhanam // 3.93
aniścayakaraṃ proktam īdṛkṣānupalambhanam / tan nātyantaparokṣeṣu sadasattāviniścayau // 3.94
bhinno 'bhinno 'pi vā dharmaḥ sa viruddhaḥ prayujyate / yathāgnir ahime sādhye sattā vā janmabādhanī // 3.95
yathā vastv eva vastūnāṃ sādhane sādhanaṃ matam / tathā vastv eva vastūnāṃ svanivṛttau nivartakam // 3.96
etena kalpanānyasto yatra kvacana saṃbhavāt / dharmaḥ pakṣasapakṣānyataratvādir apoditaḥ // 3.97
tatrāpi vyāpako dharmo nivṛtter gamako mataḥ / vyāpyasya svanivṛttiś cet paricchinnā kathaṃcana // 3.98
yadapramāṇatābhāve liṅgaṃ tasyaiva kathyate / tad atyantavimūḍhārtham āgopālam asaṃvṛteḥ // 3.99
etāvan niścayaphalam abhāve 'nupalambhanam / tac ca hetau svabhāve vādṛśye dṛśyatayā mate // 3.100
anumānād anityāder grahaṇe 'yaṃ kramo mataḥ / prāmāṇyam eva nānyatra gṛhītagrahaṇān matam // 3.101
nānyāsyānityatā bhāvāt pūrvasiddhaḥ sa caindriyāt / nānekarūpo vācyo 'sau vācyo dharmo vikalpajaḥ // 3.102
sāmānyāśrayasaṃsiddhau sāmānyaṃ siddham eva tat / tadasiddhau tathāsyaiva hy anumānaṃ prasiddhaye // 3.103
kvacit tad aparijñānaṃ sadṛśāparasaṃbhavāt / bhrānter apaśyato bhedaṃ māyāgolakabhedavat // 3.104
tathā hy aliṅgam ābālam asaṃśliṣṭottarodayam / paśyan paricchinatty eva dīpādi nāśinaṃ janaḥ // 3.105
bhāvasvabhāvabhūtāyām api śaktau phale 'dṛśaḥ / anānantaryato moho viniścetur apāṭavāt // 3.106
tasyaiva vinivṛttyartham anumānopavarṇanam / vyavasyantīkṣaṇād eva sarvākārān mahādhiyaḥ // 3.107
vyāvṛtteḥ sarvatas tasmin vyāvṛttivinibandhanāḥ / buddhayo 'rthe pravartante 'bhinne bhinnāśrayā iva // 3.108
yathācodanam ākhyāś ca so 'sati bhrāntikāraṇe / pratibhāḥ pratisaṃdhatte svānurūpāḥ svabhāvataḥ // 3.109
siddho 'trāpy athavā dhvaṃso liṅgād anupalambhanāt / prāg bhūtvā hy abhavan bhāvo 'nitya ity abhidhīyate // 3.110
yasyobhayāntavyavadhisattāsaṃbandhavācinī / anityatāśrutis tena tāv antāv iti kau smṛtau // 3.111
prāk paścād apy abhāvaś cet sa evānityatā na kim / ṣaṣṭhyādyayogād iti ced antayoḥ sa kathaṃ bhavet // 3.112
sattāsaṃbandhayor dhrauvyād antābhyāṃ na viśeṣaṇam / aviśeṣaṇam eva syād antau cet kāryakāraṇe // 3.113
asaṃbandhān na bhāvasya prāgabhāvaṃ sa vāñchati / tadupādhisamākhyāne te 'py asya ca na sidhyataḥ // 3.114
sattāsvakāraṇāśleṣakaraṇāt kāraṇaṃ kila / sā sattā sa ca saṃbandho nityau kāryam atheha kim // 3.115
yasyābhāvaḥ kriyetāsau na bhāvaḥ prāgabhāvavān / saṃbandhānabhyupagamān nityaṃ viśvam idaṃ tataḥ // 3.116
tasmād anarthāskandinyo 'bhinnārthābhimateṣv api / śabdeṣu vācyabhedinyo vyatirekāspadaṃ dhiyaḥ // 3.117
viśeṣapratyabhijñānaṃ na pratikṣaṇabhedataḥ / na vā viśeṣaviṣayaṃ dṛṣṭasāmyena tadgrahāt // 3.118
nidarśanaṃ tad eveti sāmānyāgrahaṇaṃ yadi / nidarśanatvāt siddhasya pramāṇenāsya kiṃ punaḥ // 3.119
vismṛtatvād adoṣaś cet tata evānidarśanam / dṛṣṭe tadbhāvasiddhiś cet pramāṇād anyavastuni // 3.120
tattvārope viparyāsas tatsiddher apramāṇatā / pratyakṣetarayor aikyād ekasiddhir dvayor api // 3.121
saṃdhīyamānaṃ cānyena vyavasāyaṃ smṛtiṃ viduḥ / taccihnāpekṣaṇān no cet smṛtir na vyabhicārataḥ // 3.122
pratyakṣaṃ kalpanāpoḍhaṃ pratyakṣeṇaiva sidhyati / pratyātmavedyaḥ sarveṣāṃ vikalpo nāmasaṃśrayaḥ // 3.123
saṃhṛtya sarvataś cintāṃ stimitenāntarātmanā / sthito 'pi cakṣuṣā rūpam īkṣate sākṣajā matiḥ // 3.124
punar vikalpayan kiṃcid āsīn me kalpanedṛśī / iti vetti na pūrvoktāvasthāyām indriyād gatau // 3.125
ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacin nānyatra dṛśyate / na tasmād bhinnam asty anyat sāmānyaṃ buddhyabhedataḥ // 3.126
tasmād viśeṣaviṣayā sarvaivendriyajā matiḥ / na viśeṣeṣu śabdānāṃ pravṛttāv asti saṃbhavaḥ // 3.127
ananvayād viśeṣāṇāṃ saṃketasyāpravṛttitaḥ / viṣayo yaś ca śabdānāṃ saṃyojyeta sa eva taiḥ // 3.128
asyedam iti saṃbandhe yāv arthau pratibhāsinau / tayor eva hi saṃbandho na tadendriyagocaraḥ // 3.129
viśadapratibhāsasya tadārthasyāvibhāvanāt / vijñānābhāsabhedo hi padārthānāṃ viśeṣakaḥ // 3.130
cakṣuṣo 'rthāvabhāse 'pi yaṃ paro 'syeti śaṃsati / sa eva yojyate śabdair na khalv indriyagocaraḥ // 3.131
avyāpṛtendriyasyānyavāṅmātreṇāvibhāvanāt / na cānuditasaṃbandhaḥ svayaṃ jñānaprasaṅgataḥ // 3.132
manasor yugapadvṛtteḥ savikalpāvikalpayoḥ / vimūḍho laghuvṛtter vā tayor aikyaṃ vyavasyati // 3.133
vikalpavyavadhānena vicchinnaṃ darśanaṃ bhavet / iti ced bhinnajātīyavikalpe 'nyasya vā katham // 3.134
alātadṛṣṭivad bhāvapakṣaś ced balavān mataḥ / anyatrāpi samānaṃ tad varṇayor vā sakṛcchrutiḥ // 3.135
sakṛtsaṃgatasarvārtheṣv indriyeṣv iha satsv api / pañcabhir vyavadhāne 'pi bhāty avyavahiteva yā // 3.136
sā matir nāma paryantakṣaṇikajñānamiśraṇāt / vicchinnābheti tac citraṃ tasmāt santu sakṛd dhiyaḥ // 3.137
pratibhāsāviśeṣaś ca sāntarānantare katham / śuddhe manovikalpe ca na kramagrahaṇaṃ bhavet // 3.138
yo 'grahaḥ saṃgate 'py arthe kvacid āsaktacetasaḥ / saktyānyotpattivaiguṇyāc codyaṃ caitad dvayor api // 3.139
śīghravṛtter alātāder anvayapratighātinī / cakrabhrāntiṃ dṛśā dhatte na dṛśāṃ ghaṭanena sā // 3.140
kecid indriyajatvāder bāladhīvad akalpanām / āhur bālāvikalpe ca hetuṃ saṃketamandatām // 3.141
teṣāṃ pratyakṣam eva syād bālānām avikalpanāt / saṃketopāyavigamāt paścād api bhaven na saḥ // 3.142
mano 'vyutpannasaṃketam asti tena sa cen mataḥ / evam indriyaje 'pi syāc cheṣavac cedam īdṛśam // 3.143
yad eva sādhanaṃ bāle tad evātrāpi kathyatām / sāmyād akṣadhiyām uktam anenānubhavādikam // 3.144
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca saṃbandhaṃ laukikīṃ sthitim / gṛhītvā saṃkalayyaitat tathā pratyeti nānyathā // 3.145
yathā daṇḍini jātyāder vivekenānirūpaṇāt / tadvatā yojanā nāsti kalpanāpy atra nāsty ataḥ // 3.146
yady apy anvayivijñānaṃ śabdavyaktyavabhāsi tat / varṇākṛtyakṣarākāraśūnyaṃ gotvaṃ hi varṇyate // 3.147
samānatve 'pi tasyaiva nekṣaṇaṃ netragocaram / pratibhāsadvayābhāvād buddher bhedaś ca durlabhaḥ // 3.148
samavāyāgrahād akṣaiḥ saṃbandhādarśanaṃ sthitam / paṭas tantuṣv ihetyādiśabdāś ceme svayaṃ kṛtāḥ // 3.149
śṛṅgaṃ gavīti loke syāc chṛṅge gaur ity alaukikam / gavākhyapariśiṣṭāṅgavicchedānupalambhanāt // 3.150
tais tantubhir iyaṃ śāṭīty uttaraṃ kāryam ucyate / tantusaṃskārasaṃbhūtaṃ naikakālaṃ kathaṃcana // 3.151
kāraṇāropataḥ kaścid ekāpoddhārato 'pi vā / tantvākhyāṃ vartayet kārye darśayann āśrayaṃ śruteḥ // 3.152
upakāryopakāritvaṃ vicchedādṛṣṭir eva vā / mukhyaṃ yad askhalajjñānam ādisaṃketagocaraḥ // 3.153
anumānaṃ ca jātyādau vastuno nāsti bhedini / sarvatra vyapadeśo hi daṇḍyāder api sāṃvṛtāt // 3.154
vastuprāsādamālādiśabdāś cānyānapekṣiṇaḥ / geho yady api saṃyogas tanmālā kiṃ nu tad bhavet // 3.155
jātiś ced geha eko 'pi mālety ucyeta vṛkṣavat / mālābahutve tacchabdaḥ kathaṃ jāter ajātitaḥ // 3.156
mālādau ca mahattvādir iṣṭo yaś caupacārikaḥ / mukhyāviśiṣṭavijñānagrāhyatvān naupacārikaḥ // 3.157
ananyahetutā tulyā sā mukhyābhimateṣv api / padārthaśabdaḥ kaṃ hetum anyaṃ ṣaṭsu samīkṣate // 3.158
yo yathā rūḍhitaḥ siddhas tatsāmyād yas tathocyate / mukhyo gauṇaś ca bhāveṣv apy abhāvasyopacārataḥ // 3.159
saṃketānvayinī rūḍhir vaktur icchānvayī ca saḥ / kriyate vyavahārārthaṃ chandaḥśabdāṃśanāmavat // 3.160
vastudharmatayaivārthās tādṛgvijñānakāraṇam / bhede 'pi yatra tajjñānaṃ tāṃs tathā pratipadyate // 3.161
jñānāny api tathā bhede 'bhedapratyavamarśane / ity atatkāryaviśleṣasyānvayo naikavastunaḥ // 3.162
vastūnāṃ vidyate tasmāt tanniṣṭhā vastuni śrutiḥ / bāhyaśaktivyavacchedaniṣṭhābhāve 'pi tacchrutiḥ // 3.163
vikalpapratibimbeṣu tanniṣṭheṣu nibadhyate / tato 'nyāpohaniṣṭhatvād uktānyāpohakṛc chrutiḥ // 3.164
vyatirekīva yaj jñāne bhāty arthapratibimbakam / śabdāt tad api nārthātmā bhrāntiḥ sā vāsanodbhavā // 3.165
tasyābhidhāne śrutibhir arthe ko 'ṃśo 'vagamyate / tasyāgatau ca saṃketakriyā vyarthā tadarthikā // 3.166
śabdo 'rthāṃśaṃ kam āheti tatrānyāpoha ucyate / ākāraḥ sa ca nārthe 'sti taṃ vadann arthabhāk katham // 3.167
śabdasyānvayinaḥ kāryam arthenānvayinā sa ca / ananvayī dhiyo 'bhedād darśanābhyāsanirmitaḥ // 3.168
tadrūpāropagatyānyavyāvṛttādhigateḥ punaḥ / śabdārtho 'rthaḥ sa eveti vacane na virudhyate // 3.169
mithyāvabhāsino vaite pratyayāḥ śabdanirmitāḥ / anuyāntīmam arthāṃśam iti cāpohakṛc chrutiḥ // 3.170
tasmāt saṃketakāle 'pi nirdiṣṭārthena saṃyutaḥ / svapratītiphalenānyāpohaḥ saṃbadhyate śrutau // 3.171
anyatrādṛṣṭyapekṣatvāt kvacit taddṛṣṭyapekṣaṇāt / śrutau saṃbadhyate 'poho naitad vastuni yujyate // 3.172
tasmāj jātyāditadyogā nārthe teṣu ca na śrutiḥ / saṃyojyate 'nyavyāvṛttau śabdānām eva yojanāt // 3.173
saṃketasmaraṇopāyaṃ dṛṣṭasaṃkalanātmakam / pūrvāparaparāmarśaśūnye tac cākṣuṣe katham // 3.174
anyatra gatacitto 'pi cakṣuṣā rūpam īkṣate / tatsaṃketāgrahas tatra spaṣṭas tajjā ca kalpanā // 3.175
jāyante kalpanās tatra yatra śabdo niveśitaḥ / tenecchātaḥ pravarteran nekṣeran bāhyam akṣajāḥ // 3.176
rūpaṃ rūpam itīkṣeta taddhiyaṃ kim itīkṣate / asti cānubhavas tasyāḥ so 'vikalpaḥ kathaṃ bhavet // 3.177
tasyaivānubhave dṛṣṭaṃ na vikalpadvayaṃ sakṛt / etena tulyakālānyavijñānānubhavo gataḥ // 3.178
smṛtir bhaved atīte ca sāgṛhīte kathaṃ bhavet / syāc cānyadhīparicchedābhinnarūpā svabuddhidhīḥ // 3.179
atītam apadṛṣṭāntam aliṅgaṃ cārthavedanam / siddhaṃ tat kena tasmin hi na pratyakṣaṃ na laiṅgikam // 3.180
tatsvarūpāvabhāsinyā buddhyānantarayā yadi / rūpādir iva gṛhyeta na syāt tatpūrvadhīgrahaḥ // 3.181
so 'vikalpaḥ svaviṣayo vijñānānubhavo yathā / aśakyasamayaṃ tadvad anyad apy avikalpakam // 3.182
sāmānyavācinaḥ śabdās tadekārthā ca kalpanā / abhāve nirvikalpasya viśeṣādhigamaḥ katham // 3.183
asti cen nirvikalpaṃ ca kiṃcit tattulyahetukam / sarvaṃ tathaiva hetor hi bhedād bhedaḥ phalātmanām // 3.184
anapekṣitabāhyārthā yojanā samayasmṛteḥ / tathānapekṣya samayaṃ vastuśaktyaiva netradhīḥ // 3.185
saṃketasmaraṇāpekṣaṃ rūpaṃ yady akṣacetasi / anapekṣya na cec chaktaṃ syāt smṛtāv eva liṅgavat // 3.186
tasyās tatsaṃgamotpatter akṣadhīḥ syāt smṛter na vā / tataḥ kālāntare 'pi syāt kvacid vyākṣepasaṃbhavāt // 3.187
krameṇobhayahetuś cet prāg eva syād abhedataḥ / anyo 'kṣabuddhihetuś cet smṛtis tatrāpy anarthikā // 3.188
yathāsamitasiddhyartham iṣyate samayasmṛtiḥ / bhedaś cāsamito grāhyaḥ smṛtis tatra kim arthikā // 3.189
sāmānyamātragrahaṇe bhedāpekṣā na yujyate / tasmāc cakṣuś ca rūpaṃ ca pratītyodeti netradhīḥ // 3.190
sākṣāc cet jñānajanane samartho viṣayo 'kṣavat / atha kasmād dvayādhīnajanma tat tena nocyate // 3.191
samīkṣya gamakatvaṃ hi vyapadeśo niyujyate / tac cākṣavyapadeśe 'sti taddharmaś ca niyojyatām // 3.192
tato liṅgasvabhāvo 'tra vyapadeśe niyojyatām / nivartate vyāpakasya svabhāvasya nivṛttitaḥ // 3.193
saṃcitaḥ samudāyaḥ sa sāmānyaṃ tatra cākṣadhīḥ / sāmānyabuddhiś cāvaśyaṃ vikalpenānubadhyate // 3.194
arthāntarābhisaṃbandhāj jāyante ye 'ṇavo 'pare / uktās te saṃcitās te hi nimittaṃ jñānajanmanaḥ // 3.195
aṇūnāṃ sa viśeṣaś ca nāntareṇāparān aṇūn / tad ekāniyamāj jñānam uktaṃ sāmānyagocaram // 3.196
athaikāyatanatve 'pi nānekaṃ gṛhyate sakṛt / sakṛd grahāvabhāsaḥ kiṃ viyukteṣu tilādiṣu // 3.197
pratyuktaṃ lāghavaṃ cātra teṣv eva kramapātiṣu / kiṃ nākramagrahas tulyakālāḥ sarvāś ca buddhayaḥ // 3.198
kāścit tāsv akramābhāsāḥ kramavatyo 'parāś ca kim / sarvārthagrahaṇe tasmād akramo 'yaṃ prasajyate // 3.199
naikaṃ citrapataṃgādi rūpaṃ vā dṛśyate katham / citraṃ tad ekam iti ced idaṃ citrataraṃ tataḥ // 3.200
naikaṃ svabhāvaṃ citraṃ hi maṇirūpaṃ yathaiva tat / nīlādipravibhāgaś ca tulyaś citrapaṭādiṣu // 3.201
tatrāvayavarūpaṃ cet kevalaṃ dṛśyate tathā / nīlādīni nirasyānyac citraṃ citraṃ yad īkṣase // 3.202
tulyārthākārakālatvenopalakṣitayor dhiyoḥ / nānārthā kramavaty ekā kim ekārthākramāparā // 3.203
vaiśvarūpyād dhiyām eva bhāvānāṃ viśvarūpatā / tac ced anaṅgaṃ keneyaṃ siddhā bhedavyavasthitiḥ // 3.204
vijātīnām anārambhān nālekhyādau vicitradhīḥ / arūpatvān na saṃyogaś citro bhakteś ca nāśrayaḥ // 3.205
pratyekam avicitratvād gṛhīteṣu krameṇa ca / na citradhīsaṃkalanam anekasyaikayāgrahāt // 3.206
nānārthaikā bhavet tasmāt siddhāto 'py avikalpikā / vikalpayann apy ekārthaṃ yato 'nyad api paśyati // 3.207
citrāvabhāseṣv artheṣu yady ekatvaṃ na yujyate / saiva tāvat kathaṃ buddhir ekā citrāvabhāsinī // 3.208
idaṃ vastubalāyātaṃ yad vadanti vipaścitaḥ / yathā yathārthāś cintyante viśīryante tathā tathā // 3.209
kiṃ syāt sā citrataikasyāṃ na syāt tasyāṃ matāv api / yadīdaṃ svayam arthānāṃ rocate tatra ke vayaṃ // 3.210
tasmān nārtheṣu na jñāne sthūlābhāsas tadātmanaḥ / ekatra pratiṣiddhatvād bahuṣv api na saṃbhavaḥ // 3.211
paricchedo 'ntar anyo 'yaṃ bhāgo bahir iva sthitaḥ / jñānasyābhedino bhedapratibhāso hy upaplavaḥ // 3.212
tatraikasyāpy abhāvena dvayam apy avahīyate / tasmāt tad eva tasyāpi tattvaṃ yā dvayaśūnyatā // 3.213
tadbhedāśrayiṇī ceyaṃ bhāvānāṃ bhedasaṃsthitiḥ / tadupaplavabhāve ca teṣāṃ bhedo 'py upaplavaḥ // 3.214
na grāhyagrāhakākārabāhyam asti ca lakṣaṇam / ato lakṣaṇaśūnyatvān niḥsvabhāvāḥ prakāśitāḥ // 3.215
vyāpāropādhikaṃ sarvaṃ skandhādīnāṃ viśeṣataḥ / lakṣaṇaṃ sa ca tattvaṃ na tenāpy ete vilakṣaṇāḥ // 3.216
yathāsvaṃpratyayāpekṣād avidyopaplutātmanām / vijñaptir vitathākārā jāyate timirādivat // 3.217
asaṃviditatattvā ca sā sarvāparadarśanaiḥ / asaṃbhavād vinā teṣāṃ grāhyagrāhakaviplavaiḥ // 3.218
tadupekṣitatattvārthaiḥ kṛtvā gajanimīlanam / kevalaṃ lokabuddhyaiva bāhyacintā pratanyate // 3.219
nīlādiś citravijñāne jñānopādhir ananyabhāk / aśakyadarśanas taṃ hi pataty arthe vivecayan // 3.220
yad yathā bhāsate jñānaṃ tat tathaivānubhūyate / iti nāmaikabhāvaḥ syāc citrākārasya cetasi // 3.221
paṭādirūpasyaikatve tathā syād avivekitā / vivekīni nirasyānyadāviveki ca nekṣyate // 3.222
ko vā virodho bahavaḥ saṃjātātiśayāḥ sakṛt / bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddher yadi nāmendriyādivat // 3.223
hetubhāvād ṛte nānyā grāhyatā nāma kācana / tatra buddhir yadākārā tasyās tad grāhyam ucyate // 3.224
kathaṃ vāvayavī grāhyaḥ sakṛt svāvayavaiḥ saha / na hi gopratyayo dṛṣṭaḥ sāsnādīnām adarśane // 3.225
guṇapradhānādhigamaḥ sahāpy abhimato yadi / saṃpūrṇāṅgo na gṛhyeta sakṛn nāpi guṇādimān // 3.226
vivakṣāparatantratvād viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ / yad aṅgabhāvenopāttaṃ tat tenaiva hi gṛhyate // 3.227
svato vastvantarābhedād guṇāder bhedakasya ca / agrahād ekabuddhiḥ syāt paśyato 'pi parāparam // 3.228
guṇādibhedagrahaṇān nānātvapratipad yadi / astu nāma tathāpy eṣāṃ bhavet saṃbandhisaṃkaraḥ // 3.229
śabdādīnām anekatvāt siddho 'nekagrahaḥ sakṛt / saṃniveśagrahāyogād agrahe saṃniveśinām // 3.230
sarvato vinivṛttasya vinivṛttir yato yataḥ / tadbhedonnītabhedā sā dharmiṇo 'nekarūpatā // 3.231
te kalpitā rūpabhedā nirvikalpasya cetasaḥ / na vicitrasya citrābhāḥ kādācitkasya gocaraḥ // 3.232
yady apy asti sitatvādi yādṛg indriyagocaraḥ / na so 'bhidhīyate śabdair jñānayo rūpabhedataḥ // 3.233
ekārthatve 'pi buddhīnāṃ nānāśrayatayā sa cet / śrotrādicittānīdānīṃ bhinnārthānīti tat kutaḥ // 3.234
jāto nāmāśrayo 'nyonyaś cetasāṃ tasya vastunaḥ / ekasyaiva kuto rūpaṃ bhinnākārāvabhāsi tat // 3.235
vṛtter dṛśyāparāmarśenābhidhānavikalpayoḥ / darśanāt pratyabhijñānaṃ gavādīnāṃ nivāritam // 3.236
anvayāc cānumānaṃ yad abhidhānavikalpayoḥ / dṛśye gavādau jātyādes tad apy etena dūṣitam // 3.237
darśanāny eva bhinnāny apy ekāṃ kurvanti kalpanām / pratyabhijñānasaṃkhyātāṃ svabhāveneti varṇitam // 3.238
pūrvānubhūtagrahaṇe mānasasyāpramāṇatā / adṛṣṭagrahaṇe 'ndhāder api syād arthadarśanam // 3.239
kṣaṇikatvād atītasya darśane ca na saṃbhavaḥ / vācyam akṣaṇikatve syāl lakṣaṇaṃ saviśeṣaṇam // 3.240
niṣpāditakriye kaṃcid viśeṣam asamādadhat / karmaṇy aindriyam anyad vā sādhanaṃ kim itīṣyate // 3.241
sakṛdbhāvaś ca sarvāsāṃ dhiyāṃ tadbhāvajanmanām / anyair akāryabhedasya tadapekṣāvirodhataḥ // 3.242
tasmād indriyavijñānānantarapratyayodbhavam / mano 'nyam eva gṛhṇāti viṣayaṃ nāndhadṛk tataḥ // 3.243
svārthānvayārthāpekṣaiva hetur indriyajā matiḥ / tato 'nyagrahaṇe 'py asya niyatagrāhyatā matā // 3.244
tadatulyakriyākālaḥ katham svajñānakālikaḥ / sahakāri bhaved artha iti ced akṣacetasaḥ // 3.245
asataḥ prāg asāmarthyāt paścād vānupayogataḥ / prāgbhāvaḥ sarvahetūnāṃ nāto 'rthaḥ svadhiyā saha // 3.246
bhinnakālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ / hetutvam eva yuktijñā jñānākārārpaṇakṣamam // 3.247
kāryaṃ hy anekahetutve 'py anukurvad udeti yat / tat tenārpitatadrūpaṃ gṛhītam iti cocyate // 3.248
aśakyasamayo hy ātmā sukhādīnām ananyabhāk / teṣām ataḥ svasaṃvittir nābhijalpānuṣaṅgiṇī // 3.249
avedakāḥ parasyāpi te svarūpaṃ kathaṃ viduḥ / ekārthāśrayiṇā vedyā vijñāneneti kecana // 3.250
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ / tat sukhādi kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam // 3.251
sārthe satīndriye yogye yathāsvam api cetasi / dṛṣṭaṃ janma sukhādīnāṃ tattulyaṃ manasām api // 3.252
asatsu satsu caiteṣu na janmājanma vā kvacit / dṛṣṭaṃ sukhāder buddher vā tat tato nānyataś ca te // 3.253
sukhaduḥkhādibhedaś ca teṣām eva viśeṣataḥ / tasyā eva yathā buddher māndyapāṭavasaṃśayāḥ // 3.254
yasyārthasya nipātena te jātā dhīsukhādayaḥ / muktvā taṃ pratipadyeta sukhādīn eva sā katham // 3.255
avicchinnā na bhāseta tatsaṃvittiḥ kramagrahe / tallāghavāc cet tattulyam ity asaṃvedanaṃ na kim // 3.256
na caikayā dvayajñānaṃ niyamād akṣacetasaḥ / sukhādyabhāve 'py arthāc ca jātes tacchaktyasiddhitaḥ // 3.257
pṛthak pṛthak ca sāmarthye dvayor nīlādivat sukham / gṛhyeta kevalaṃ tasya taddhetvartham agṛhṇataḥ // 3.258
na hi saṃvedanaṃ yuktam arthenaiva sahagrahe / kiṃ sāmarthyaṃ sukhādīnāṃ neṣṭā dhīr yat tadudbhavā // 3.259
vinārthena sukhādīnāṃ vedane cakṣurādibhiḥ / rūpādiḥ stryādibhedo 'kṣṇā na gṛhyeta kadācana // 3.260
na hi saty antaraṅge 'rthe śakte dhīr bāhyadarśanī / arthagrahe sukhādīnāṃ tajjānāṃ syād avedanam // 3.261
dhiyor yugapadutpattau tattadviṣayasaṃbhavāt / sukhaduḥkhavidau syātāṃ sakṛd arthasya saṃbhave // 3.262
saty āntare 'py upādāne jñāne duḥkhādisaṃbhavaḥ / nopādānaṃ viruddhasya tac caikam iti cen matam // 3.263
tad ajñānasya vijñānaṃ kenopādānakāraṇam / ādhipatyaṃ tu kurvīta tad viruddhe 'pi dṛśyate // 3.264
akṣṇor yathaika āloko naktaṃcaratadanyayoḥ / rūpadarśanavaiguṇyāvaiguṇye kurute sakṛt // 3.265
tasmāt sukhādayo 'rthānāṃ svasaṃkrāntāvabhāsinām / vedakāḥ svātmanaś caiṣām arthebhyo janma kevalam // 3.266
arthātmā svātmabhūto hi teṣāṃ tair anubhūyate / tenārthānubhavakhyātir ālambas tu tadābhatā // 3.267
kaścid bahiḥsthitān eva sukhādīn apracetanān / grāhyān āha na tasyāpi sakṛd yukto dvayagrahaḥ // 3.268
sukhādyabhinnarūpatvān nīlādeś cet sakṛdgrahaḥ / bhinnāvabhāsinor grāhyaṃ cetasos tad abhedi kim // 3.269
tasyāviśeṣe bāhyasya bhāvanātāratamyataḥ / tāratamyaṃ ca buddhau syān na prītiparitāpayoḥ // 3.270
sukhādyātmatayā buddher api yady avirodhitā / sa idānīṃ kathaṃ bāhyaḥ sukhādyātmeti gamyate // 3.271
agrāhyagrāhakatvāc ced bhinnajātīyayoḥ pumān / agrāhakaḥ syāt sarvasya tato hīyeta bhoktṛtā // 3.272
kāryakāraṇatānena pratyuktākāryakāraṇe / grāhyagrāhakatābhāvād bhāve 'nyatrāpi sā bhavet // 3.273
tasmāt ta āntarā eva saṃvedyatvāc ca cetanāḥ / saṃvedanaṃ na yadrūpaṃ na hi tat tasya vedanam // 3.274
atatsvabhāvo 'nubhavo bauddhāṃs tān samavaiti cet / muktvādhyakṣasmṛtākārāṃ saṃvittiṃ buddhir atra kā // 3.275
tāṃs tān arthān upādāya sukhaduḥkhādivedanam / ekam āvirbhavad dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tv anyad antarā // 3.276
saṃsargād avibhāgaś ced ayogolakavahnivat / bhedābhedavyavasthaivam ucchinnā sarvavastuṣu // 3.277
abhinnavedanasyaikye yan naivaṃ tad vibhedavat / sidhyed asādhanatve 'sya na siddhaṃ bhedasādhanam // 3.278
bhinnābhaḥ sitaduḥkhādir abhinno buddhivedane / abhinnābhe vibhinne ced bhedābhedau kim āśrayau // 3.279
tiraskṛtānāṃ paṭunāpy ekadā bhedadarśanāt / pravāhe vittibhedānāṃ siddhā bhedavyavasthitiḥ // 3.280
prāg uktaṃ yogināṃ jñānaṃ teṣāṃ tad bhāvanāmayam / vidhūtakalpanājālaṃ spaṣṭam evāvabhāsate // 3.281
kāmaśokabhayonmādacaurasvapnādyupaplutāḥ / abhūtān api paśyanti purato 'vasthitān iva // 3.282
na vikalpānubaddhasya spaṣṭārthapratibhāsitā / svapne 'pi smaryate smārtaṃ na ca tat tādṛgarthavat // 3.283
aśubhāpṛthivīkṛtsnādy abhūtam api varṇyate / spaṣṭābhaṃ nirvikalpaṃ ca bhāvanābalanirmitam // 3.284
tasmād bhūtam abhūtaṃ vā yad yad evābhibhāvyate / bhāvanāpariniṣpattau tat sphuṭākalpadhīphalam // 3.285
tatra pramāṇaṃ saṃvādi yat prāṅnirṇītavastuvat / tad bhāvanājaṃ pratyakṣam iṣṭaṃ śeṣā upaplavāḥ // 3.286
śabdārthagrāhi yad yatra taj jñānaṃ tatra kalpanā / svarūpaṃ ca na śabdārthas tatrādhyakṣam ato 'khilam // 3.287
trividhaṃ kalpanājñānam āśrayopaplavodbhavam / avikalpakam ekaṃ ca pratyakṣābhaṃ caturvidham // 3.288
anakṣajatvasiddhyartham ukte dve bhrāntidarśanāt / siddhānumādivacanaṃ sādhanāyaiva pūrvayoḥ // 3.289
saṃketasaṃśrayānyārthasamāropavikalpane / pratyakṣāsannavṛttitvāt kadācid bhrāntikāraṇam // 3.290
yathaiveyaṃ parokṣārthakalpanā smaraṇādikā / samayāpekṣiṇī nārthaṃ pratyakṣam adhyavasyati // 3.291
tathānubhūtasmaraṇam antareṇa ghaṭādiṣu / na pratyayo 'nuyaṃs tac ca pratyakṣāt parihīyate // 3.292
apavādaś caturtho 'tra tenoktam upaghātajam / kevalaṃ tatra timiram upaghātopalakṣaṇam // 3.293
mānasaṃ tad apīty eke teṣāṃ grantho virudhyate / nīladvicandrādidhiyāṃ hetur akṣāṇy apīty ayam // 3.294
pāraṃparyeṇa hetuś ced indriyajñānagocare / vicāryamāṇe prastāvo mānasasyeha kīdṛśaḥ // 3.295
kiṃ vaindriyaṃ yad akṣāṇāṃ bhāvābhāvānurodhi cet / tat tulyaṃ vikriyāvac cet saiveyaṃ kiṃ niṣidhyate // 3.296
sarpādibhrāntivac cāsyāḥ syād akṣavikṛtāv api / nivṛttir na nivarteta nivṛtte 'py akṣaviplave // 3.297
kadācid anyasaṃtāne tathaivārpyeta vācakaiḥ / dṛṣṭasmṛtim apekṣeta na bhāseta parisphuṭam // 3.298
suptasya jāgrato vāpi yaiva dhīḥ sphuṭabhāsinī / sā nirvikalpobhayathāpy anyathaiva vikalpikā // 3.299
tasmāt tasyāvikalpe 'pi prāmāṇyaṃ pratiṣidhyate / visaṃvādāt tadarthaṃ ca pratyakṣābhaṃ dvidhoditam // 3.300
kriyāsādhanam ity eva sarvaṃ sarvasya karmaṇaḥ / sādhanaṃ na hi tat tasyāḥ sādhanaṃ yā kriyā yataḥ // 3.301
tatrānubhavamātreṇa jñānasya sadṛśātmanaḥ / bhāvyaṃ tenātmanā yena pratikarma vibhajyate // 3.302
anātmabhūto bhedo 'sya vidyamāno 'pi hetuṣu / bhinne karmaṇy abhinnasya na bhedena niyāmakaḥ // 3.303
tasmād yato 'syātmabhedād asyādhigatir ity ayam / kriyāyāḥ karmaniyamaḥ siddhā sā tatprasādhanā // 3.304
arthena ghaṭayaty enāṃ na hi muktvārtharūpatām / anyaḥ svabhedāj jñānasya bhedako 'pi kathaṃcana // 3.305
tasmāt prameyādhigateḥ sādhanaṃ meyarūpatā / sādhane 'nyatra tatkarmasaṃbandho na prasidhyati // 3.306
sā ca tasyātmabhūtaiva tena nārthāntaraṃ phalam / dadhānaṃ tac ca tām ātmany arthādhigamanātmanā // 3.307
savyāpāram ivābhāti vyāpāreṇa svakarmaṇi / tadvaśāt tadvyavasthānād akārakam api svayam // 3.308
yathā phalasya hetūnāṃ sadṛśātmatayodbhavāt / heturūpagraho loke 'kriyāvattve 'pi kathyate // 3.309
ālocanākṣasaṃbandhaviśeṣaṇadhiyām ataḥ / neṣṭaṃ prāmāṇyam eteṣāṃ vyavadhānāt kriyāṃ prati // 3.310
sarveṣām upayoge 'pi kārakāṇāṃ kriyāṃ prati / yad antyaṃ bhedakaṃ tasyās tat sādhakatamaṃ matam // 3.311
sarvasāmānyahetutvād akṣāṇām asti nedṛśam / tadbhede 'pi hy atadrūpasyāsyedam iti tat kutaḥ // 3.312
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ viśeṣaṇadhiyāṃ punaḥ / atādrūpye na bhedo 'pi tadvad anyadhiyo 'pi vā // 3.313
neṣṭo viṣayabhedo 'pi kriyāsādhanayor dvayoḥ / ekārthatve dvayaṃ vyarthaṃ na ca syāt kramabhāvitā // 3.314
sādhyasādhanatābhāvaḥ sakṛdbhāve dhiyo 'ṃśayoḥ / tadvyavasthāśrayatvena sādhyasādhanasaṃsthitiḥ // 3.315
sarvātmanāpi saṃbaddhaṃ kaiścid evāvagamyate / dharmaiḥ sa niyamo na syāt saṃbandhasyāviśeṣataḥ // 3.316
tadabhede 'pi bhedo 'yaṃ yasmāt tasya pramāṇatā / saṃskārāc ced atādrūpye na tasyāpy avyavasthiteḥ // 3.317
kriyākaraṇayor aikyavirodha iti ced asat / dharmabhedābhyupagamād vastv abhinnam itīṣyate // 3.318
evaṃprakārā sarvaiva kriyākārakasaṃsthitiḥ / bhāveṣu bhinnābhimateṣv apy āropeṇa vṛttitaḥ // 3.319
kārthasaṃvid yad evedaṃ pratyakṣaṃ prativedanam / tadarthavedanaṃ kena tādrūpyād vyabhicāri tat // 3.320
atha so 'nubhavaḥ kvāsya tad evedaṃ vicāryate / sarūpayanti tat kena sthūlābhāsaṃ ca te 'ṇavaḥ // 3.321
tan nārtharūpatā tasya satyāṃ vā vyabhicāriṇī / tatsaṃvedanabhāvasya na samarthā prasādhane // 3.322
tatsārūpyatadutpattī yadi saṃvedyalakṣaṇam / saṃvedyaṃ syāt samānārthaṃ vijñānaṃ samanantaram // 3.323
idaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vedam iti yatrāvasāyadhīḥ / sa tasyānubhavaḥ saiva pratyāsattir vicāryate // 3.324
dṛśyadarśanayor yena tasya tad darśanaṃ matam / tayoḥ saṃbandham āśritya draṣṭur eṣa viniścayaḥ // 3.325
ātmā sa tasyānubhavaḥ sa ca nānyasya kasyacit / pratyakṣaprativedyatvam api tasya tadātmatā // 3.326
nānyo 'nubhāvyas tenāsti tasya nānubhavo paraḥ / tasyāpi tulyacodyatvāt svayaṃ saiva prakāśate // 3.327
nīlādirūpas tasyāsau svabhāvo 'nubhavaś ca saḥ / nīlādyanubhavaḥ khyātaḥ svarūpānubhavo 'pi san // 3.328
prakāśamānas tādātmyāt svarūpasya prakāśakaḥ / yathā prakāśo 'bhimatas tathā dhīr ātmavedinī // 3.329
tasyāś cārthāntare vedye durghaṭau vedyavedakau / avedyavedakākārā yathā bhrāntair nirīkṣyate // 3.330
vibhaktalakṣaṇagrāhyagrāhakākāraviplavā / tathākṛtavyavastheyaṃ keśādijñānabhedavat // 3.331
yadā tadā na saṃcodyagrāhyagrāhakalakṣaṇā / tadānyasaṃvido 'bhāvāt svasaṃvit phalam iṣyate // 3.332
yadi bāhyo 'nubhūyeta ko doṣo naiva kaścana / idam eva kim uktaṃ syāt sa bāhyo 'rtho 'nubhūyate // 3.333
yadi buddhis tadākārā sāsty ākāraviśeṣiṇī / sā bāhyād anyato veti vicāram idam arhati // 3.334
darśanopādhirahitasyāgrahāt tadgrahe grahāt / darśanaṃ nīlanirbhāsaṃ nārtho bāhyo 'sti kevalam // 3.335
kasyacit kiṃcid evāntarvāsanāyāḥ prabodhakam / tato dhiyāṃ viniyamo na bāhyārthavyapekṣayā // 3.336
tasmād dvirūpam asty ekaṃ yad evam anubhūyate / smaryate cobhayākārasyāsya saṃvedanaṃ phalam // 3.337
yadā niṣpannatadbhāva iṣṭo 'niṣṭo 'pi vā paraḥ / vijñaptihetur viṣayas tasyāś cānubhavas tathā // 3.338
yadā saviṣayaṃ jñānaṃ jñānāṃśe 'rthavyavasthiteḥ / tadā ya ātmānubhavaḥ sa evārthaviniścayaḥ // 3.339
yadīṣṭākāra ātmā 'syā anyathā vānubhūyate / iṣṭo 'niṣṭo 'pi vā tena bhavaty arthaḥ praveditaḥ // 3.340
vidyamāne 'pi bāhye 'rthe yathānubhavam eva saḥ / niścitātmā svarūpeṇa nānekātmatvadoṣataḥ // 3.341
abhyupāye 'pi bhedena na syād anubhavo dvayoḥ / adṛṣṭāvaraṇān no cen na nāmārthavaśā gatiḥ // 3.342
tam anekātmakaṃ bhāvam ekātmatvena darśayet / tad adṛṣṭaṃ kathaṃ nāma bhaved arthasya darśakam // 3.343
iṣṭāniṣṭāvabhāsinyaḥ kalpanā nākṣadhīr yadi / ariṣṭādāv asaṃdhānaṃ dṛṣṭaṃ tatrāpi cetasām // 3.344
tasmāt prameye bāhye 'pi yuktaṃ svānubhavaḥ phalam / yataḥ svabhāvo 'sya yathā tathaivārthaviniścayaḥ // 3.345
tadārthābhāsataivāsya pramāṇaṃ na tu sann api / grāhakātmāparārthatvād bāhyeṣv artheṣv apekṣyate // 3.346
yasmād yathā niviṣṭo 'sāv arthātmā pratyaye tathā / niścīyate niviṣṭo 'sāv evam ity ātmasaṃvidaḥ // 3.347
ity arthasaṃvit saiveṣṭā yato 'rthātmā na dṛśyate / tasyā buddhiniveśyārthaḥ sādhanaṃ tasya sā kriyā // 3.348
yathā niviśate so 'rtho yataḥ sā prathate tathā / arthasthites tadātmatvāt svavid apy arthavin matā // 3.349
tasmād viṣayabhedo 'pi na svasaṃvedanaṃ phalam / uktaṃ svabhāvacintāyāṃ tādātmyād arthasaṃvidaḥ // 3.350
tathāvabhāsamānasya tādṛśo 'nyādṛśo 'pi vā / jñānasya hetur artho 'pīty arthasyeṣṭā prameyatā // 3.351
yathā kathaṃcin tasyārtharūpaṃ muktvāvabhāsinaḥ / arthagrahaḥ kathaṃ satyaṃ na jāne 'ham apīdṛśam // 3.352
avibhāgo 'pi buddhyātmā viparyāsitadarśanaiḥ / grāhyagrāhakasaṃvittibhedavān iva lakṣyate // 3.353
mantrādyupaplutākṣāṇāṃ yathā mṛcchakalādayaḥ / anyathaivāvabhāsante tadrūparahitā api // 3.354
tathaivādarśanāt teṣām anupaplutacakṣuṣām / dūre yathā vā maruṣu mahān alpo 'pi dṛśyate // 3.355
yathānudarśanaṃ ceyaṃ meyamānaphalasthitiḥ / kriyate 'vidyamānāpi grāhyagrāhakasaṃvidām // 3.356
anyathaikasya bhāvasya nānārūpāvabhāsinaḥ / satyaṃ kathaṃ syur ākārās tadekatvasya hānitaḥ // 3.357
anyasyānyatvahāneś ca nābhedo 'rūpadarśanāt / rūpābhedaṃ hi paśyantī dhīr abhedaṃ vyavasyati // 3.358
bhāvā yena nirūpyante tadrūpaṃ nāsti tattvataḥ / yasmād ekam anekaṃ vā rūpaṃ teṣāṃ na vidyate // 3.359
sādharmyadarśanāl loke bhrāntir nāmopajāyate / atadātmani tādātmyavyavasāyena neha tat // 3.360
adarśanāj jagaty asminn ekasyāpi tadātmanaḥ / astīyam api yā tv antarupaplavasamudbhavā // 3.361
doṣodbhavā prakṛtyā sā vitathapratibhāsinī / anapekṣitasādharmyadṛgādis taimirādivat // 3.362
tatra buddheḥ paricchedo grāhakākārasammataḥ / tādātmyād ātmavit tasya sa tasyāḥ sādhanaṃ tataḥ // 3.363
tatrātmaviṣaye māne yathā rāgādivedanam / iyaṃ sarvatra saṃyojyā mānameyaphalasthitiḥ // 3.364
tatrāpy anubhavātmatvāt te yogyāḥ svātmasaṃvidi / iti sā yogyatā mānam ātmā meyaḥ phalaṃ svavit // 3.365
grāhakākārasaṃkhyātā paricchedātmatātmani / sā yogyateti ca proktaṃ pramāṇaṃ svātmavedanam // 3.366
sarvam eva hi vijñānaṃ viṣayebhyaḥ samudbhavat / tadanyasyāpi hetutve kathaṃcid viṣayākṛti // 3.367
yathaivāhārakālāder hetutve 'patyajanmani / pitros tadekasyākāraṃ dhatte nānyasya kasyacit // 3.368
taddhetutvena tulye 'pi tadanyair viṣaye matam / viṣayatvaṃ tadaṃśena tadabhāve na tad bhavet // 3.369
anarthākāraśaṅkā syād apy arthavati cetasi / atītārthagrahe siddhe dvirūpatvātmavedane // 3.370
nīlādyābhāsabheditvān nārtho jātir atadvatī / sā cānityā na jātiḥ syān nityā vā janikā katham // 3.371
nāmādikaṃ niṣiddhaṃ prāṅ nāyam arthavatāṃ kramaḥ / icchāmātrānubandhitvād arthaśaktir na sidhyati // 3.372
smṛtiś cedṛgvidhaṃ jñānaṃ tasyāś cānubhavād bhavaḥ / sa cārthākārarahitaḥ sedānīṃ tadvatī katham // 3.373
nārthād bhāvas tadābhāvāt syāt tathānubhave 'pi saḥ / ākāraḥ sa ca nārthasya spaṣṭākāravivekataḥ // 3.374
vyatiriktaṃ tadākāraṃ pratīyād aparas tathā / nityam ātmani saṃbandhe pratīyāt kathitaṃ ca na // 3.375
ekaikenābhisaṃbandhe pratisaṃdhir na yujyate / ekārthābhiniveśātmā pravaktṛśrotṛcetasoḥ // 3.376
tadekavyavahāraś cet sādṛśyād atadābhayoḥ / bhinnātmārthaḥ kathaṃ grāhyas tadā syād dhīr anarthikā // 3.377
tac cānubhavavijñānam ubhayāṃśāvalambinā / ekākāraviśeṣeṇa tajjñānenānubadhyate // 3.378
anyathā hy atadākāraṃ kathaṃ jñāne 'dhirohati / ekākārottaraṃ jñānaṃ tathā hy uttaram uttaram // 3.379
tasyārtharūpeṇākārāv ātmākāraś ca kaścana / dvitīyasya tṛtīyena jñānena hi vivicyate // 3.380
arthakāryatayā jñānasmṛtāv arthasmṛter yadi / bhrāntyā saṃkalanaṃ jyotirmanaskāre 'pi sā bhavet // 3.381
sarveṣām api kāryāṇāṃ kāraṇaiḥ syāt tathā grahaḥ / kulālādivivekena na smaryeta ghaṭas tataḥ // 3.382
yasmād atiśayāj jñānam arthasaṃsargabhājanam / sārūpyāt tat kim anyat syād dṛṣṭeś ca yamalādiṣu // 3.383
ādyānubhayarūpatve hy ekarūpe vyavasthitam / dvitīyaṃ vyatiricyeta na parāmarśacetasā // 3.384
arthasaṃkalanāśleṣā dhīr dvitīyāvalambate / nīlādirūpeṇa dhiyaṃ bhāsamānāṃ puras tataḥ // 3.385
anyathā hy ādyam evaikaṃ saṃyojyetārthasaṃbhavāt / jñānaṃ nādṛṣṭasaṃbandhaṃ pūrvārthenottarottaram // 3.386
sakṛt saṃvedyamānasya niyamena dhiyā saha / viṣayasya tato 'nyatvaṃ kenākāreṇa sidhyati // 3.387
bhedaś ca bhrāntivijñānair dṛśyetendāv ivādvaye / saṃvittiniyamo nāsti bhinnayor nīlapītayoḥ // 3.388
nārtho 'saṃvedanaḥ kaścid anarthaṃ vāpi vedanam / dṛṣṭaṃ saṃvedyamānaṃ tat tayor nāsti vivekitā // 3.389
tasmād arthasya durvāraṃ jñānakālāvabhāsinaḥ / jñānād avyatirekitvaṃ hetubhedānumā bhavet // 3.390
abhāvād akṣabuddhīnāṃ satsv apy anyeṣu hetuṣu / niyamaṃ yadi na brūyāt pratyayāt samanantarāt // 3.391
bījād aṅkurajanmāgner dhūmāt siddhir itīdṛśī / bāhyārthāśrayiṇī yāpi kārakajñāpakasthitiḥ // 3.392
sāpi tadrūpanirbhāsās tathāniyatasaṃgamāḥ / buddhir āśritya kalpyeta yadi kiṃ vā virudhyate // 3.393
anagnijanyo dhūmaḥ syāt tat kāryāt kāraṇe gatiḥ / na syāt kāraṇatāyāṃ vā kuta ekāntato gatiḥ // 3.394
tatrāpi dhūmābhāsā dhīḥ prabodhapaṭuvāsanām / gamayed agninirbhāsāṃ dhiyam eva na pāvakam // 3.395
tadyogyavāsanāgarbha eva dhūmāvabhāsinīm / vyanakti cittasaṃtāno dhiyaṃ dhūmo 'gnitas tataḥ // 3.396
asty eṣa viduṣāṃ vādo bāhyaṃ tv āśritya varṇyate / dvairūpyaṃ sahasaṃvittiniyamāt tac ca sidhyati // 3.397
jñānam indriyabhedena paṭumandāvilādikām / pratibhāsabhidām arthe bibhrad ekatra dṛśyate // 3.398
arthasyābhinnarūpatvād ekarūpaṃ bhaven manaḥ / sarvaṃ tadartham arthāc cet tasya nāsti tadābhatā // 3.399
arthāśrayeṇodbhavatas tadrūpam anukurvataḥ / tasya kenacid aṃśena parato 'pi bhidā bhavet // 3.400
tathā hy āśritya pitaraṃ tadrūpo 'pi sutaḥ pituḥ / bhedaṃ kenacid aṃśena kutaścid avalambate // 3.401
mayūracandrakākāraṃ nīlalohitabhāsvaram / saṃpaśyanti pradīpāder maṇḍalaṃ mandacakṣuṣaḥ // 3.402
tasya tadbāhyarūpatve kā prasannekṣaṇe 'kṣamā / bhūtaṃ paśyaṃś ca taddarśī kathaṃ copahatendriyaḥ // 3.403
śodhitaṃ timireṇāsya vyaktaṃ cakṣur atīndriyam / paśyato 'nyākṣadṛśye 'rthe tad avyaktaṃ kathaṃ punaḥ // 3.404
ālokākṣamanaskārād anyasyaikasya gamyate / śaktir hetus tato nānyo 'hetuś ca viṣayaḥ katham // 3.405
sa eva yadi dhīhetuḥ kiṃ pradīpam apekṣate / dīpamātreṇa dhībhāvād ubhayaṃ nāpi kāraṇam // 3.406
dūrāsannādibhedena vyaktāvyaktaṃ na yujyate / tat syād ālokabhedāc cet tatpidhānāpidhānayoḥ // 3.407
tulyā dṛṣṭir adṛṣṭir vā sūkṣmo 'ṃśas tasya kaścana / ālokena na mandena dṛśyate 'to bhidā yadi // 3.408
ekatve 'rthasya bāhyasya dṛśyādṛśyabhidā kutaḥ / anekatve 'ṇuśo bhinne dṛśyādṛśyabhidā kutaḥ // 3.409
māndyapāṭāvabhedena bhāso buddhibhidā yadi / bhinne 'nyasminn abhinnasya kuto bhedena bhāsanam // 3.410
mandaṃ tad api tejaḥ kim āvṛtter iha sā na kim / tanutvāt tejaso 'py etad asty anyatrāpy atānavam // 3.411
atyāsanne ca suvyaktaṃ tejas tat syād atisphuṭam / tatrāpy adṛṣṭam āśritya bhaved rūpāntaraṃ yadi // 3.412
anyonyāvaraṇaṃ teṣāṃ syāt tejovihatis tataḥ / tatraikam eva dṛśyeta tasyānāvaraṇe sakṛt // 3.413
paśyet sphuṭāsphuṭaṃ rūpam eko 'dṛṣṭena vāraṇe / arthānarthau na yena stas tad adṛṣṭaṃ karoti kim // 3.414
tasmāt saṃvid yathāhetu jāyamānārthasaṃśrayāt / pratibhāsabhidāṃ dhatte śeṣāḥ kumatidurnayāḥ // 3.415
jñānaśabdapradīpānāṃ pratyakṣasyetarasya vā / janakatvena pūrveṣāṃ kṣaṇikānāṃ vināśataḥ // 3.416
vyaktiḥ kuto 'satāṃ jñānād anyasyānupakāriṇaḥ / vyaktau vyajyeta sarvo 'rthas taddhetor niyamo yadi // 3.417
naiṣāpi kalpanā jñāne jñānaṃ tv arthāvabhāsataḥ / taṃ vyanaktīti kathyeta tadabhāve 'pi tatkṛtam // 3.418
nākārayati cānyo 'rtho 'nupakārāt sahoditaḥ / vyakto nākārayañ jñānaṃ svākāreṇa kathaṃ bhavet // 3.419
vajropalādir apy arthaḥ sthiraḥ so 'nyānapekṣaṇāt / sakṛt sarvasya janayej jñānāni jagataḥ svayam // 3.420
kramād bhavanti tāny asya sahakāryupakārataḥ / āhuḥ pratikṣaṇaṃ bhedaṃ sa doṣo 'trāpi pūrvavat // 3.421
saṃvedanasya tādātmye na vivādo 'sti kasyacit / tasyārtharūpatāsiddhā sāpi sidhyati saṃsmṛteḥ // 3.422
bhedenānanubhūte 'sminn avibhakte svagocaraiḥ / evam etan na khalv evam iti sā syān na bhedinī // 3.423
na cānubhavamātreṇa kaścid bhedo vivecakaḥ / vivekinī na cāspaṣṭabhede dhīr yamalādivat // 3.424
dvairūpyasādhanenāpi prāyaḥ siddhaṃ svavedanam / svarūpabhūtābhāsasya tadā saṃvedanekṣaṇāt // 3.425
dhiyā tadrūpayā jñāne niruddhe 'nubhavaḥ kutaḥ / svaṃ ca rūpaṃ na sā vettīty utsanno 'nubhavo 'khilaḥ // 3.426
bahir mukhaṃ ca tajjñānaṃ bhāty arthapratibhāsavat / buddheś ca grāhikā buddhir nityam antarmukhātmani // 3.427
yo yasya viṣayābhāsas taṃ vetti na tad ity api / prāptaṃ kā saṃvid anyāsti tādrūpyād iti cen matam // 3.428
prāptaṃ saṃvedanaṃ sarvasadṛśānāṃ parasparam / buddhiḥ sarūpā tadvic cet nedānīṃ vit sarūpikā // 3.429
svayaṃ so 'nubhavas tasyā na sa sārūpyakāraṇaḥ / kriyākarmavyavasthāyās tal loke syān nibandhanam // 3.430
svabhāvabhūtatadrūpasaṃvid āropaviplavāt / nīlāder anubhūtākhyā nānubhūteḥ parātmanaḥ // 3.431
dhiyo nīlādirūpatve bāhyo 'rthaḥ kiṃpramāṇakaḥ / dhiyo 'nīlādirūpatve sa tasyānubhavaḥ katham // 3.432
yadā saṃvedanātmatvaṃ na sārūpyanibandhanam / siddhaṃ tat svata evāsya kim arthenopanīyate // 3.433
sarvātmanā hi sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet / sāmye kenacid aṃśena syāt sarvaṃ sarvavedanam // 3.434
yathā nīlādirūpatvān nīlādyanubhavo mataḥ / tathānubhavarūpatvāt tasyāpy anubhavo bhavet // 3.435
nānubhūto 'nubhava ity arthavat tadviniścayaḥ / tasmād adoṣa iti cet nārthe 'py asty eṣa sarvadā // 3.436
kasmād vānubhave nāsti sati sattānibandhane / api cedaṃ yad ābhāti dṛśyamāne sitādike // 3.437
puṃsaḥ sitādyabhivyaktirūpaṃ saṃvedanaṃ sphuṭam / tat kiṃ sitādyabhivyakteḥ pararūpam athātmanaḥ // 3.438
pararūpe 'prakāśāyāṃ vyaktau vyaktaṃ kathaṃ sitam / jñānaṃ vyaktir na sā vyaktety avyaktam akhilaṃ jagat // 3.439
vyakter vyaktyantaravyaktāv api doṣaprasaṅgataḥ / dṛṣṭyā vājñātasaṃbandhaṃ viśinaṣṭi tayā katham // 3.440
yasmād dvayor ekagatau na dvitīyasya darśanam / dvayoḥ saṃsṛṣṭayor dṛṣṭau syād dṛṣṭam iti niścayaḥ // 3.441
sarūpaṃ darśanaṃ yasya dṛśyate 'nyena cetasā / dṛṣṭākhyā tatra cet siddhaṃ sārūpye 'sya svavedanam // 3.442
athātmarūpaṃ no vetti pararūpasya vit katham / sārūpyād vedanākhyā ca prāg eva pratipāditā // 3.443
dṛṣṭayor eva sārūpyagraho 'rthaṃ ca na dṛṣṭavān / prāk kathaṃ darśanenāsya sārūpyaṃ so 'dhyavasyati // 3.444
sārūpyam api necched yaḥ tasya nobhayadarśanam / tadārtho jñānam iti ca jñāte ceti gatā kathā // 3.445
atha svarūpaṃ sā tarhi svayam eva prakāśate / yat tasyām aprakāśāyām arthaḥ syād aprakāśitaḥ // 3.446
etenānātmavitpakṣe sarvārthādarśanena ye / apratyakṣāṃ dhiyaṃ prāhus te 'pi nirvarṇitottarāḥ // 3.447
āśrayālambanābhyāsabhedād bhinnapravṛttayaḥ / sukhaduḥkhābhilāṣādibhedā buddhaya eva tāḥ // 3.448
pratyakṣās tadviviktaṃ ca nānyat kiṃcid vibhāvyate / yat tajjñānaṃ paro 'py enāṃ bhuñjītānyena vid yadi // 3.449
tajjā tatpratibhāsā vā yadi dhīr vetti nāparā / ālambamānasyānyasyāpy asty avaśyam idaṃ dvayam // 3.450
atha notpadyate tasmān na ca tatpratibhāsinī / sā dhīr nirviṣayā prāptā sāmānyaṃ ca tadagrahe // 3.451
na gṛhyata iti proktaṃ na ca tad vastu kiṃcana / tasmād arthāvabhāso 'sau nānyas tasyā dhiyas tataḥ // 3.452
siddhe pratyakṣabhāvātmavidau gṛhṇāti tān punaḥ / nādhyakṣam iti ced eṣa kuto bhedaḥ samarthayoḥ // 3.453
adṛṣṭaikārthayogādeḥ saṃvido niyamo yadi / sarvathānyo na gṛhṇīyāt saṃvidbhedo 'py apoditaḥ // 3.454
yeṣāṃ ca yogino 'nyasya pratyakṣeṇa sukhādikam / vidanti tulyānubhavās tadvat te 'pi syur āturāḥ // 3.455
viṣayendriyasaṃpātābhāvāt teṣāṃ tadudbhavam / nodeti duḥkham iti cen na vai duḥkhasamudbhavaḥ // 3.456
duḥkhasya vedanaṃ kiṃ tu duḥkhajñānasamudbhavaḥ / na hi duḥkhādy asaṃvedyaṃ pīḍānugrahakāraṇam // 3.457
bhāsamānaṃ svarūpeṇa pīḍā duḥkhaṃ svayaṃ yadā / na tadālambanaṃ jñānaṃ na tadaivaṃ prasajyate // 3.458
bhinne jñānasya sarvasya tenālambanavedane / arthasārūpyam ālamba ātmā vittiḥ svayaṃ sphuṭaḥ // 3.459
api cādhyakṣatābhāve dhiyaḥ syāl liṅgato gatiḥ / tac cākṣam artho dhīḥ pūrvo manaskāro 'pi vā bhavet // 3.460
kāryakāraṇasāmagryām asyāṃ saṃbandhi nāparam / sāmarthyādarśanāt tatra nendriyaṃ vyabhicārataḥ // 3.461
tathārtho dhīmanaskārau jñānaṃ tau ca na sidhyataḥ / nāprasiddhasya liṅgatvaṃ vyaktir arthasya cen matā // 3.462
liṅgaṃ saiva nanu jñānaṃ vyakto 'rtho 'nena varṇitaḥ / vyaktāv ananubhūtāyāṃ tadvyaktatvāviniścayāt // 3.463
athārthasyaiva kaścit sa viśeṣo vyaktir iṣyate / nānutpādavyayavato viśeṣo 'rthasya kaścana // 3.464
tadiṣṭau vā pratijñānaṃ kṣaṇabhaṅgaḥ prasajyate / sa ca jñāto 'thavājñāto bhavej jñātasya liṅgatā // 3.465
yadi jñāne 'paricchinne jñāto 'sāv iti tat kutaḥ / jñātatvenāparicchinnam api tad gamakaṃ katham // 3.466
adṛṣṭadṛṣṭayo 'nyena dṛṣṭā dṛṣṭā na hi kvacit / viśeṣaḥ so 'nyadṛṣṭāv apy astīti syāt svadhīgatiḥ // 3.467
tasmād anumitir buddheḥ svadharmanirapekṣiṇaḥ / kevalān nārthadharmāt kaḥ svadharmaḥ svadhiyo 'paraḥ // 3.468
yaḥ pratyakṣo dhiyo hetuḥ tulyakāraṇajanmanaḥ / tasya bhedaḥ kuto buddher vyabhicāry anyajaś ca saḥ // 3.469
rūpādīn pañca viṣayān indriyāṇy upalambhanam / muktvā na kāryam aparaṃ tasyāḥ samupalabhyate // 3.470
tatrātyakṣaṃ dvayaṃ pañcasv artheṣv eko 'pi nekṣyate / rūpadarśanato jāto yo 'nyathā vyastasaṃbhavaḥ // 3.471
yad evam apratītaṃ tal liṅgam ity atilaukikam / vidyamāne 'pi liṅge tāṃ tena sārdham apaśyataḥ // 3.472
kathaṃ pratītir liṅgaṃ hi nādṛṣṭasya prakāśakam / tata evāsya liṅgāt prāk prasiddher upavarṇane // 3.473
dṛṣṭāntāntarasādhyatvaṃ tasyāpīty anavasthitiḥ / ity arthasya dhiyaḥ siddhir nārthāt tasyāḥ kathaṃcana // 3.474
tadaprasiddhāv arthasya svayam evāprasiddhitaḥ / pratyakṣāṃ ca dhiyaṃ dṛṣṭvā tasyāś ceṣṭābhidhādikam // 3.475
paracittānumānaṃ ca na syād ātmany adarśanāt / saṃbandhasya manobuddhāv arthaliṅgāprasiddhitaḥ // 3.476
prakāśitā kathaṃ vā syād buddhir buddhyantareṇa vaḥ / aprakāśātmanoḥ sāmyād vyaṅgyavyañjakatā kutaḥ // 3.477
viṣayasya kathaṃ vyaktiḥ prakāśe rūpasaṃkramāt / sa ca prakāśas tadrūpaḥ svayam eva prakāśate // 3.478
tathābhyupagame buddher buddhau buddhiḥ svavedikā / siddhānyathā tulyadharmā viṣayo 'pi dhiyā saha // 3.479
iti prakāśarūpā naḥ svayaṃ dhīḥ saṃprakāśate / anyo 'syāṃ rūpasaṃkrāntyā prakāśaḥ san prakāśate // 3.480
sādṛśye 'pi hi dhīr anyā prakāśyā na tayā matā / svayaṃ prakāśanād arthas tadrūpeṇa prakāśate // 3.481
yathā pradīpayor dīpaghaṭayoś ca tadāśrayaḥ / vyaṅgyavyañjakabhāvena vyavahāraḥ pratanyate // 3.482
viṣayendriyamātreṇa na dṛṣṭam iti niścayaḥ / tasmād yato 'yaṃ tasyāpi vācyam anyasya darśanam // 3.483
smṛter apy ātmavit siddhā jñānasyānyena vedane / dīrghādigrahaṇaṃ na syād bahumātrānavasthiteḥ // 3.484
avasthitāv akramāyāṃ sakṛdābhāsanān matau / varṇaḥ syād akramo 'dīrghaḥ kramavān akramāṃ katham // 3.485
upakuryād asaṃśliṣyan varṇabhāgaḥ parasparam / āntyaṃ pūrvasthitāv ūrdhvaṃ vardhamāno dhvanir bhavet // 3.486
akrameṇa grahād ante kramavaddhīś ca no bhavet / dhiyaḥ svayaṃ ca na sthānaṃ tadūrdhvaviṣayāsthiteḥ // 3.487
sthāne svayaṃ na naśyet sā paścād apy aviśeṣataḥ / doṣo 'yaṃ sakṛdutpannākramavarṇasthitāv api // 3.488
sakṛd yatnodbhavād vyarthaḥ syād yatnaś cottarottaraḥ / vyaktāv apy eṣa varṇānāṃ doṣaḥ samanuṣajyate // 3.489
anekayā tadgrahaṇe yāntyā dhīḥ sānubhūyate / na dīrghagrāhikā sā ca tan na syād dīrghadhīsmṛtiḥ // 3.490
pṛthak pṛthak ca buddhīnāṃ saṃvittau taddhvaniśruteḥ / avicchinnābhatā na syād ghaṭanaṃ ca nirākṛtam // 3.491
vicchinnaṃ śṛṇvato 'py asya yady avicchinnavibhramaḥ / hrasvadvayoccāraṇe 'pi syād avicchinnavibhramaḥ // 3.492
vicchinne darśane cākṣād avicchinnādhiropaṇam / nākṣāt sarvākṣabuddhīnāṃ vitathatvaprasaṅgataḥ // 3.493
sarvāntyo 'pi hi varṇātmā nimeṣatulitasthitiḥ / sa ca kramād anekāṇusaṃbandhena nitiṣṭhati // 3.494
ekāṇvatyayakālaś ca kālo 'lpīyān kṣaṇo mataḥ / buddhiś ca kṣaṇikā tasmāt kramād varṇān prapadyate // 3.495
iti varṇeṣu rūpādāv avicchinnāvabhāsinī / vicchinnāpy anyayā buddhiḥ sarvā syād vitathārthikā // 3.496
ghaṭanaṃ yac ca bhāvānām anyatrendriyavibhramāt / bhedālakṣaṇavibhrāntaṃ smaraṇaṃ tad vikalpakam // 3.497
tasya spaṣṭāvabhāsitvaṃ jalpasaṃsargiṇaḥ kutaḥ / nākṣagrāhye 'sti śabdānāṃ yojaneti vivecitam // 3.498
vicchinnaṃ paśyato 'py akṣair ghaṭayed yadi kalpanā / arthasya tatsaṃvitteś ca satataṃ bhāsamānayoḥ // 3.499
bādhake 'sati sannyāye vicchinna iti tat kutaḥ / buddhīnāṃ śaktiniyamād iti cet sa kuto mataḥ // 3.500
yugapadbuddhyadṛṣṭeś cet tad evedaṃ vicāryate / tāsāṃ samānajātīye sāmarthyaniyamo bhavet // 3.501
tathā hi samyak lakṣyante vikalpāḥ kramabhāvinaḥ / etena yaḥ samakṣe 'rthe pratyabhijñānakalpanām // 3.502
spaṣṭāvabhāsāṃ pratyakṣāṃ kalpayet so 'pi vāritaḥ / keśagolakadīpādāv api spaṣṭāvabhāsanāt // 3.503
pratītabhede 'py adhyakṣā dhīḥ kathaṃ tādṛśī bhavet / tasmān na pratyabhijñānād varṇādyekatvaniścayaḥ // 3.504
pūrvānubhūtasmaraṇāt taddharmāropaṇād vinā / sa evāyam iti jñānaṃ nāsti tac cākṣaje kutaḥ // 3.505
na cārthajñānasaṃvittyor yugapatsaṃbhavo yataḥ / lakṣyate pratibhāso vā nārthārthajñānayoḥ pṛthak // 3.506
na hy arthābhāsi ca jñānam artho bāhyaś ca kevalaḥ / ekākāramatigrāhye bhedābhāvaprasaṅgataḥ // 3.507
sūpalakṣeṇa bhedena yau saṃvittau na lakṣitau / arthārthapratyayau paścāt smaryete tau pṛthak katham // 3.508
krameṇānubhavotpāde 'py arthārthamanasor ayam / pratibhāsasya nānātvacodyadoṣo duruddharaḥ // 3.509
tathā hi nīlādyākāra eka ekaṃ ca vedanam / lakṣyate na tu nīlābhe vedane vedanaṃ param // 3.510
jñānāntareṇānubhavo bhavet tatrāpi ca smṛtiḥ / dṛṣṭā tadvedanaṃ kena tasyāpy anyena ced imām // 3.511
mālāṃ jñānavidāṃ ko 'yaṃ janayaty anubandhinīm / pūrvā dhīḥ saiva cen na syāt saṃcāro viṣayāntare // 3.512
tāṃ grāhyalakṣaṇaprāptām āsannāṃ janikāṃ dhiyam / agṛhītvottaraṃ jñānaṃ gṛhṇīyād aparaṃ katham // 3.513
ātmani jñānajanane svabhāve niyatāṃ ca tām / ko nāmānyo vibadhnīyād bahiraṅgo 'ntaraṅgikām // 3.514
bāhyaḥ saṃnihito 'py arthas tāṃ vibandhuṃ hi na prabhuḥ / dhiyaṃ nānubhavet kaścid anyathārthasya saṃnidhau // 3.515
na cāsaṃnihitārthāsti daśā kācid ato dhiyaḥ / utsannamūlā smṛtir apy utsannety ujjvalaṃ matam // 3.516
atītādivikalpānāṃ yeṣāṃ nārthasya saṃnidhiḥ / saṃcārakāraṇābhāvād utsīded arthacintanam // 3.517
ātmani jñānajanane śaktisaṃkṣayataḥ śanaiḥ / viṣayāntarasaṃcāro yadi saivārthadhīḥ kutaḥ // 3.518
śaktikṣaye pūrvadhiyo na hi dhīḥ prāgdhiyā vinā / anyārthāsaktiviguṇe jñāne jñānodayāgateḥ // 3.519
sakṛd vijātīyajātāv apy ekena paṭīyasā / cittenāhitavaiguṇyād ālayān nānyasaṃbhavaḥ // 3.520
nāpekṣetānyathā sāmyaṃ manovṛtter mano'ntaram / manojñānakramotpattir apy apekṣāprasādhanī // 3.521
ekatvān manaso 'nyasmin saktasyānyāgater yadi / jñānāntarasyānudayo na kadācit sahodayāt // 3.522
samavṛttau ca tulyatvāt sarvadānyāgatir bhavet / janma cātmamanoyogamātrajānāṃ sakṛd bhavet // 3.523
ekaiva cet kriyaikasmāt kiṃ dīpo 'nekadarśanaḥ / krameṇāpi na śaktaṃ syāt paścād apy aviśeṣataḥ // 3.524
anena dehapuruṣāv uktau saṃskārato yadi / niyamaḥ sa kutaḥ paścād buddheś ced astu sammatam // 3.525
na grāhyatānyā jananāj jananaṃ grāhyalakṣaṇam / agrāhyaṃ na hi tejo 'sti na ca saukṣmyādy anaṃśake // 3.526
grāhyatāśaktihāniḥ syān nānyasya jananātmanaḥ / grāhyatāyā na khalv anyaj jananaṃ grāhyalakṣaṇe // 3.527
sākṣān na hy anyathā buddhe rūpādir upakārakaḥ / grāhyatālakṣaṇād anyas tadbhāvaniyamo 'sya kaḥ // 3.528
buddher api tad astīti sāpi tattve vyavasthitā / grāhyupādānasaṃvittī cetaso grāhyalakṣaṇam // 3.529
rūpādeś cetasaś caivam aviśuddhadhiyaṃ prati / grāhyalakṣaṇacinteyam acintyā yogināṃ gatiḥ // 3.530
tatra sūkṣmādibhāvena grāhyam agrāhyatāṃ vrajet / rūpādi buddheḥ kiṃ jātaṃ paścād yat prāṅ na vidyate // 3.531
sati svadhīgrahe tasmād yaivānantarahetutā / cetaso grāhyatā saiva tato nārthāntare gatiḥ // 3.532
nānaikaśaktyabhāve 'pi bhāvo nānaikakāryakṛt / prakṛtyaiveti gaditaṃ nānaikasmān na ced bhavet // 3.533
na kiṃcid ekam ekasmāt sāmagryāḥ sarvasaṃbhavaḥ / ekaṃ syād api sāmagryor ity uktaṃ tad anekakṛt // 3.534
arthaṃ pūrvaṃ ca vijñānaṃ gṛhṇīyād yadi dhīḥ parā / pūrvāparārthabhāsitvāc cintādāv ekacetasi // 3.535
abhilāpadvayaṃ nityaṃ syād dṛṣṭakramam akramam / dvirdvir ekaṃ ca bhāseta bhāsanād ātmatadvidoḥ // 3.536
viṣayāntarasaṃcāre yady antyaṃ nānubhūyate / parānubhūtavat sarvānanubhūtiḥ prasajyate // 3.537
ātmānubhūtaṃ pratyakṣaṃ nānubhūtaṃ parair yadi / ātmānubhūtiḥ sā siddhā kuto yenaivam ucyate // 3.538
vyaktihetvaprasiddhiḥ syān na vyakter vyaktam icchataḥ / vyaktyasiddhāv api vyaktaṃ yadi vyaktam idaṃ jagat // 3.539
parasya pratipādyatvād adṛṣṭo 'pi svayaṃ paraiḥ / dṛṣṭaḥ sādhanam ity eke tat kṣepāyātmadṛgvacaḥ // 4.1
anumāviṣaye neṣṭaṃ parīkṣitaparigrahāt / vācaḥ prāmāṇyam asmin hi nānumānaṃ pravartate // 4.2
bādhanāyāgamasyokteḥ sādhanasya paraṃ prati / so 'pramāṇaṃ tadāsiddhaṃ tatsiddham akhilaṃ tataḥ // 4.3
tadāgamavataḥ siddhaṃ yadi kasya ka āgamaḥ / bādhyamānaḥ pramāṇena sa siddhaḥ katham āgamaḥ // 4.4
tadviruddhābhyupagamas tenaiva ca kathaṃ bhavet / tadanyopagame tasya tyāgāṅgasyāpramāṇatā // 4.5
tat kasmāt sādhanaṃ noktaṃ svapratītir yad udbhavā / yuktyā yayāgamo grāhyo grāhikāsyāpi sā na kim // 4.6
prākṛtasya sataḥ prāg yaiḥ pratipattyakṣasaṃbhavau / sādhanaiḥ sādhanāny arthaśaktijñāne 'sya tāny alam // 4.7
vicchinnānugamā ye ca sāmānyenāpy agocarāḥ / sādhyasādhanacintāsti na teṣv artheṣu kācana // 4.8
puṃsām abhiprāyavaśāt tattvātattvavyavasthitau / luptau hetutadābhāsau tasya vastv asamāśrayāt // 4.9
sann artho jñānasāpekṣo nāsañ jñānena sādhakaḥ / sato 'pi vastv asaṃśliṣṭāsaṃgatyā sadṛśī gatiḥ // 4.10
liṅgaṃ svabhāvaḥ kāryaṃ vā dṛśyādarśanam eva vā / saṃbaddhaṃ vastutaḥ siddhaṃ tad asiddhaṃ kim ātmanaḥ // 4.11
pareṇāpy anyato gantum ayuktaṃ parakalpitaiḥ / prasaṅgo dvayasaṃbandhād ekābhāve 'nyahānaye // 4.12
tadarthagrahaṇaṃ śabdakalpanāropitātmanām / aliṅgatvaprasiddhyartham arthād arthaprasiddhitaḥ // 4.13
kalpanāgamayoḥ kartur icchāmātrānurodhataḥ / vastunaś cānyathābhāvāt kalpitā vyabhicāriṇaḥ // 4.14
arthād arthagateḥ śaktiḥ pakṣahetvabhidhānayoḥ / nārthe tena tayor nāsti svataḥ sādhanasaṃsthitiḥ // 4.15
tat pakṣavacanaṃ vaktur abhiprāyanivedane / pramāṇaṃ saṃśayotpatteḥ tataḥ sākṣān na sādhanam // 4.16
sādhyasyaivābhidhānena pāraṃparyeṇa nāpy alam / śaktasya sūcakaṃ hetuvaco 'śaktam api svayam // 4.17
hetvarthaviṣayatvena tadaśaktoktir īritā / śaktis tasyāpi ced dhetuvacanasya pravartanāt // 4.18
tatsaṃśayena jijñāsor bhavet prakaraṇāśrayaḥ / vipakṣopagame 'py etat tulyam ity anavasthitiḥ // 4.19
antaraṅgaṃ tu sāmarthyaṃ triṣu rūpeṣu saṃsthitam / tatra smṛtisamādhānaṃ tadvacasyeva saṃsthitam // 4.20
akhyāpite hi viṣaye hetuvṛtter asaṃbhavāt / viṣayakhyāpanād eva siddhau cet tasya śaktatā // 4.21
vyāptipūrve vināpy asmāt kṛtakaḥ śabda īdṛśaḥ / sarve 'nityā iti prokte 'py arthāt tan nāśadhīr bhavet // 4.22
anuktāv api pakṣasya siddher apratibandhataḥ / triṣv anyatam arūpasyaivānuktir nyūnatoditā // 4.23
sādhyoktiṃ vā pratijñāṃ sa vadan doṣair na yujyate / sādhanādhikṛter eva hetvābhāsāprasaṅgataḥ // 4.24
aviśeṣoktir apy ekajātīye saṃśayāvahā / anyathā sarvasādhyokteḥ pratijñātvaṃ prasajyate // 4.25
siddhokteḥ sādhanatvāc cet parasyāpi na duṣyate / idānīṃ sādhyanirdeśaḥ sādhanāvayavaḥ katham // 4.26
sābhāsoktyādyupakṣepaparihāraviḍambanā / asaṃbaddhā tathā hy eṣa na nyāya iti sūcitam // 4.27
gamyārthatve 'pi sādhyokter asaṃmohāya lakṣaṇam / tac caturlakṣaṇaṃ rūpanipāteṣu svayaṃ padaiḥ // 4.28
asiddhāsādhanārthoktavādyabhyupagamagrahaḥ / anukto 'pīcchayā vyāptaḥ sādhya ātmārthavan mataḥ // 4.29
sarvānyeṣṭanivṛttāv apy āśaṅkāsthānavāraṇam / vṛttau svayaṃ śruteḥ prāha kṛtā caiṣā tadarthikā // 4.30
viśeṣas tadvyapekṣātaḥ kathito dharmadharmiṇoḥ / anuktāv api vāñchāyā bhavet prakaraṇād gatiḥ // 4.31
ananvayo 'pi dṛṣṭānte doṣas tasya yathoditaḥ / ātmā paraś cet so 'siddha iti tatreṣṭaghātakṛt // 4.32
sādhanaṃ yad vivāde na nyastaṃ tac cen na sādhyate / kiṃ sādhyam anyathāniṣṭaṃ bhaved vaiphalyam eva vā // 4.33
sadvitīyaprayogeṣu niranvayaviruddhate / etena kathite sādhyaṃ sāmānyenātha saṃmatam // 4.34
tad evārthāntarābhāvād dehānāptau na sidhyate / vācyaṃ śūnyaṃ pralapatāṃ tad etaj jāḍyacintitam // 4.35
tulyaṃ nāśe 'pi cec chabdaghaṭabhedena kalpane / na siddhena vināśena tadvataḥ sādhanād dhvaneḥ // 4.36
tathārthāntarabhāve syāt tadvān kumbho 'py anityatā / viśiṣṭā dhvaninānveti no cen nāyogavāraṇāt // 4.37
dvividho hi vyavacchedo viyogāparayogayoḥ / vyavacchedād ayoge tu nānyenānanvayāgamaḥ // 4.38
sāmānyam eva tat sādhyaṃ na ca siddhaprasādhanam / viśiṣṭaṃ dharmiṇā tac ca na niranvayadoṣavat // 4.39
etena dharmidharmābhyāṃ viśiṣṭau dharmadharmiṇau / pratyākhyātau nirākurvan dharmiṇy evam asādhanāt // 4.40
samudāyāpavādo hi na dharmiṇi virudhyate / sādhyaṃ yatas tathā neṣṭaṃ sādhyo dharmo 'tra kevalaḥ // 4.41
ekasya dharmiṇaḥ śāstre nānādharmasthitāv api / sādhyaḥ syād ātmanaiveṣṭa ity upāttā svayaṃ śrutiḥ // 4.42
śāstrābhyupagamād eva sarvādānāt prabādhane / tatraikasyāpi doṣaḥ syād yadi hetupratijñayoḥ // 4.43
śabdanāśe prasādhye syād gandhe bhūguṇatākṣateḥ / hetur viruddho 'prakṛter no ced anyatra sā samā // 4.44
athātra dharmī prakṛtas tatra śāstrārthabādhanam / atha vādīṣṭatāṃ brūyād dharmidharmādisādhanaiḥ // 4.45
kaiścit prakaraṇair icchā bhavet sā gamyate ca taiḥ / balāt taveccheyam iti vyaktam īśvaraceṣṭitam // 4.46
vadan na kāryaliṅgāṃ tāṃ vyabhicāreṇa bādhyate / anāntarīyake cārthe bādhite 'nyasya kā kṣatiḥ // 4.47
uktaṃ ca nāgamāpekṣam anumānaṃ svagocare / siddhaṃ tena susiddhaṃ tan na tadā śāstram īkṣyate // 4.48
vādatyāgas tadā syāc cen na tadānabhyupāyataḥ / upāyo hy abhyupāye 'yam anaṅgaṃ sa tadāpi san // 4.49
tathā viśuddhe viṣayadvaye śāstraparigraham / cikīrṣoḥ sa hi kālaḥ syāt tadā śāstreṇa bādhanam // 4.50
tadvirodhena cintāyās tat siddhārtheṣv ayogataḥ / tṛtīyasthānasaṃkrāntau nyāyaḥ śāstraparigrahaḥ // 4.51
tatrāpi sādhyadharmasya saṃbaddhasyaiva bādhanam / parihāryaṃ na cānyeṣām anavasthāprasaṅgataḥ // 4.52
keneyaṃ sarvacintāsu śāstraṃ grāhyam iti sthitiḥ / kṛtedānīm asiddhāntair grāhyo dhūmena nānalaḥ // 4.53
riktasya jantor jātasya guṇadoṣam apaśyataḥ / vilabdhā bata kenāmī siddhāntaviṣam agrahāḥ // 4.54
yadi sādhana ekatra sarvaṃ śāstraṃ nidarśane / darśayet sādhanaṃ syād ity eṣā lokottarā sthitiḥ // 4.55
asaṃbaddhasya dharmasya kim asiddhau na sidhyati / hetus tatsādhanāyoktaḥ kiṃ duṣṭas tatra sidhyati // 4.56
dharmānanupanīyaiva dṛṣṭānte dharmiṇo 'khilān / vāgdhūmāder jano 'nveti caitanyadahanādikam // 4.57
svabhāvaṃ kāraṇaṃ vārtho 'vyabhicāreṇa sādhayan / kasyacid vādabādhāyāṃ svabhāvān na nivartate // 4.58
prapadyamānaś cānyas taṃ nāntarīyakam īpsitaiḥ / sādhyārthair hetunā tena katham apratipāditaḥ // 4.59
ukto 'nukto 'pi ced dhetur virodho vādino 'tra kim / na hi tasyoktidoṣeṇa sa jātaḥ śāstrabādhanaḥ // 4.60
bādhakasyābhidhānāc ced doṣo yadi vaden na saḥ / kiṃ na bādheta so 'kurvan na yuktaṃ kena duṣyati // 4.61
anyeṣu hetvābhāseṣu sveṣṭasyaivāprasādhanāt / duṣyed vyarthābhidhānena nātra tasya prasādhanāt // 4.62
yadi kiṃcit kvacic chāstre na yuktaṃ pratiṣidhyate / bruvāṇo yuktam apy anyad iti rājakulasthitiḥ // 4.63
sarvān arthān samīkṛtya vaktuṃ śakyaṃ na sādhanam / sarvatra tenotsanne 'yaṃ sādhyasādhanasaṃsthitiḥ // 4.64
viruddhayor ekadharmiṇy ayogād astu bādhanam / viruddhaikāntikenātra tadvad asti virodhitā // 4.65
abādhyabādhakatve 'pi tayoḥ śāstrārthaviplavāt / asaṃbandhe 'pi bādhā cet syāt sarvaṃ sarvabādhakam // 4.66
saṃbandhas tena tatraiva bādhanād asti ced asat / hetoḥ sarvasya cintyatvāt svasādhye guṇadoṣayoḥ // 4.67
nāntarīyakatāsādhye saṃbandhaḥ seha nekṣyate / kevalaṃ śāstrapīḍeha doṣaḥ sānyakṛte samā // 4.68
śāstrābhyupagamāt sādhyaḥ śāstradṛṣṭo khilo yadi / pratijñāsiddhadṛṣṭāntahetuvādaḥ prasajyate // 4.69
uktayoḥ sādhanatvena no ced īpsitavādataḥ / nyāyaprāptaṃ na sādhyatvaṃ vacanād vinivartate // 4.70
anīpsitam asādhyaṃ ced vādinānyo 'py anīpsitaḥ / dharmo 'sādhyas tadāsādhyaṃ bādhamānaṃ virodhi kim // 4.71
pakṣalakṣaṇabāhyārthaḥ svayaṃ śabdo 'py anarthakaḥ / śāstreṣv icchāpravṛttyartho yadi śaṅkā kuto 'nviyam // 4.72
so 'niṣiddhaḥ pramāṇena gṛhṇan kena nivāryate / niṣiddhaś cet pramāṇena vācā kena pravartyate // 4.73
pūrvam apy eṣa siddhāntaṃ svecchayaiva gṛhītavān / kathaṃcid anyaṃ sa punar grahītuṃ labhate na kim // 4.74
dṛṣṭer vipratipattīnām atrākārṣīt svayaṃ śrutim / iṣṭākṣatim asādhyatvam anavasthāṃ ca darśayan // 4.75
samayāhitabhedasya parihāreṇa dharmiṇaḥ / prasiddhasya gṛhītyarthaṃ jagādānyaḥ svayaṃ śrutim // 4.76
vicāraprastuter eva prasiddhaḥ siddha āśrayaḥ / svecchākalpitabhedeṣu padārtheṣv avivādataḥ // 4.77
asādhyatām atha prāha siddhādeśena dharmiṇaḥ / svarūpeṇaiva nirdeśya ity anenaiva tad gatam // 4.78
siddhasādhanarūpeṇa nirdeśasya hi saṃbhave / sādhyatvenaiva nirdeśya itīdaṃ phalavad bhavet // 4.79
anumānasya sāmānyaviṣayatvaṃ ca varṇitam / ihaivaṃ na hy anukte 'pi kiṃcit pakṣe virudhyate // 4.80
kuryāc ced dharmiṇaṃ sādhyaṃ tataḥ kiṃ tan na śakyate / kasmād dhetvanvayābhāvān na ca doṣas tayor ayam // 4.81
uttarāvayavāpekṣo na doṣaḥ pakṣa iṣyate / tathā hetvādidoṣo 'pi pakṣadoṣaḥ prasajyate // 4.82
sarvaiḥ pakṣasya bādhātas tasmāt tanmātraliṅginaḥ / pakṣadoṣā matā nānye pratyakṣādivirodhavat // 4.83
hetvādilakṣaṇair bādhyaṃ muktvā pakṣasya lakṣaṇam / ucyate parihārārtham avyāptivyatirekayoḥ // 4.84
svayaṃ nipātarūpākhyā vyatirekasya bādhikāḥ / sahānirākṛteneṣṭaśrutir avyāptibādhanī // 4.85
sādhyābhyupagamaḥ pakṣalakṣaṇaṃ teṣv apakṣatā / nirākṛte bādhanataḥ śeṣe 'lakṣaṇavṛttitaḥ // 4.86
svayam iṣṭābhidhānena gatārthe 'py avadhāraṇe / kṛtyāntenābhisaṃbandhād uktaṃ kālāntaracchide // 4.87
ihānaṅgamiṣer niṣṭā tenepsitapade punaḥ / aṅgam eva tathāsiddhahetvādi pratiṣidhyate // 4.88
avācakatvāc cāyuktaṃ teneṣṭaṃ svayam ātmanā / anapekṣyākhilaṃ śāstraṃ tad abhīṣṭasya sādhyatā // 4.89
tenānabhīṣṭasaṃsṛṣṭasyeṣṭasyāpi hi bādhane / yathā sādhyam abādhātaḥ pakṣahetū na duṣyataḥ // 4.90
aniṣiddhaḥ pramāṇābhyāṃ sa copagama iṣyate / saṃdigdhe hetuvacanād vyasto hetor anāśrayaḥ // 4.91
anumānasya bhedena sā bādhoktā caturvidhā / tatrābhyupāyaḥ kāryāṅgaṃ svabhāvāṅgaṃ jagat sthitiḥ // 4.92
ātmāparodhābhimato bhūtaniścayayuktavāk / āptaḥ svavacanaṃ śāstraṃ caivam uktaṃ samatvataḥ // 4.93
yathātmano 'pramāṇatve vacanaṃ na pravartate / śāstradṛṣṭe tathā nārthe vicāras tad anāśraye // 4.94
tat prastāvāśrayatve hi śāstraṃ bādhakam ity amum / vaktum arthaṃ svavācāsya sahoktiḥ sāmyadṛṣṭaye // 4.95
udāharaṇam apy atra sadṛśaṃ tena varṇitam / pramāṇānām abhāve hi śāstravācor ayogataḥ // 4.96
svavāgvirodhe vispaṣṭam udāharaṇam āgame / diṅmātradarśanaṃ tatra pretyadharmo sukhapradaḥ // 4.97
śāstriṇo 'py atadālambe viruddhoktau tu vastuni / na bādhā pratibandhaḥ syāt tulyakakṣyatayā dvayoḥ // 4.98
yathā svavāci tac cāsyā tadā svavacanātmakam / tayoḥ pramāṇaṃ yasyāsti tat syād anyasya bādhakam // 4.99
pratijñām anumānaṃ vā pratijñāpetayuktikā / tulyakakṣyā yathārthaṃ vā bādheta katham anyathā // 4.100
prāmāṇyam āgamānāṃ ca prāg eva vinivāritam / abhyupāyavicāreṣu tasmād doṣo 'yam iṣyate // 4.101
tasmād viṣayabhedasya darśanāya pṛthak kṛtaḥ / anumānābahirbhūto 'py abhyupāyaḥ prabādhanāt // 4.102
anyathātiprasaṅgaḥ syād vyarthatā vā pṛthak kṛteḥ / bhedo vāṅmātravacane pratibandhaḥ svavācy api // 4.103
tenābhyupagamāc chāstraṃ pramāṇaṃ sarvavastuṣu / bādhakaṃ yadi necchet sa bādhakaṃ kiṃ punar bhavet // 4.104
svavāgvirodho 'bhedaḥ syāt svavākśāstravirodhayoḥ / puruṣecchā kṛtā cāsya paripūrṇā pramāṇatā // 4.105
tasmāt prasiddheṣv artheṣu śāstratyāge 'pi na kṣatiḥ / parokṣeṣv āgamāniṣṭau na cintaiva pravartate // 4.106
virodhodbhāvanaprāyā parīkṣāpy atra tadyathā / adharmamūlaṃ rāgādi snānaṃ cādharmaśodhanam // 4.107
śāstraṃ yat siddhayā yuktyā svavācā ca na bādhyate / dṛṣṭe 'dṛṣṭe 'pi tad grāhyam iti cintā pravartate // 4.108
artheṣv apratiṣiddhatvāt puruṣecchānurodhinaḥ / iṣṭaśabdābhidheyatvasyāpto 'trākṣatavāg janaḥ // 4.109
uktaḥ prasiddhaśabdena dharmas tad vyavahārajaḥ / pratyakṣādim iti mānaśrutyāropeṇa sūcitaḥ // 4.110
tadāśrayabhuvām icchāvartitvād aniṣedhinām / kṛtānām akṛtānāṃ vā yogyaṃ viśvaṃ svabhāvataḥ // 4.111
arthamātrānurodhinyā bhāvinyā bhūtayāpi vā / bādhyate pratirundhānaḥ śabdayogyatayā tayā // 4.112
tadyogyatābalād eva vastuto ghaṭito dhvaniḥ / sarvo 'syām apratīte 'pi tasmiṃs tatsiddhatā tataḥ // 4.113
asādhāraṇatā na syāt bādhāhetor ihānyathā / tan niṣedho 'numānāt syāc chabdārthe 'nakṣavṛttitaḥ // 4.114
asādhāraṇatā tatra hetūnāṃ yatra nānvayi / sattvam ity abhyudāhāro hetor evaṃ phalo mataḥ // 4.115
saṃketasaṃśrayāḥ śabdāḥ sa cecchāmātrasaṃśrayaḥ / nāsiddhiḥ śabdasiddhānām iti śābdaprasiddhavāk // 4.116
anumānaprasādhyeṣu viruddhāvyabhicāriṇaḥ / abhāvaṃ darśayaty evaṃ pratīter anumā tv ataḥ // 4.117
athavā bruvato lokasyānumābhāva ucyate / kiṃ tena bhinnaviṣayā pratītir anumānataḥ // 4.118
tenānumānād vastūnāṃ sadasattānurodhinaḥ / bhinnasyātadvaśād vṛttis tad icchājeti sūcitam // 4.119
candratāṃ śaśino 'nicchan kāṃ pratītiṃ sa vāñchati / iti taṃ pratyadṛṣṭāntaṃ tadasādhāraṇaṃ matam // 4.120
nodāharaṇam evedam adhikṛtyedam ucyate / lakṣaṇatvāt tathāvṛkṣo dhātrīty uktau ca bādhanāt // 4.121
atrāpi loke dṛṣṭatvāt karpūrarajatādiṣu / samayād vartamānasya kāsādhāraṇatābhidhā // 4.122
yadi tasya kvacit sidhyet siddhaṃ vastubalena tat / pratītisiddhopagame 'śaśiny apy anivāraṇāt // 4.123
tasya vastuni siddhasya śaśiny apy anivāraṇam / tadvastvabhāve śaśini vāraṇe 'pi na duṣyati // 4.124
tasmād avastuniyatasaṃketadhvanibhāvinām / yogyāḥ padārthā dharmāṇām icchāyā anirodhanāt // 4.125
tāṃ yogyatāṃ nirundhānaṃ saṃketāpratiṣedhajā / pratihanti pratītākhyā yogyatā viṣayānumā // 4.126
śabdānām arthaniyamaḥ saṃketānuvidhāyinām / nety anenoktam atraiṣāṃ pratiṣedho virudhyate // 4.127
naimittikyāḥ śruter artham arthaṃ vā pāramārthikam / śabdānāṃ pratirundhāno na bādhyas tena varṇitaḥ // 4.128
tasmād viṣayabhedasya darśanāya pṛthakkṛtā / anumānābahirbhūtā pratītir api pūrvavat // 4.129
siddhayoḥ pṛthagākhyāne darśayaṃś ca prayojanam / ete sahetuke prāha nānumādhyakṣabādhane // 4.130
tatrāpy adhyakṣabādhāyāṃ nānārūpatayā dhvanau / prasiddhasya śrutau rūpaṃ yad eva pratibhāsate // 4.131
advayaṃ śabalābhāsasyādṛṣṭer buddhijanmanaḥ / tadarthārthoktir asyaiva kṣepe 'dhyakṣeṇa bādhanam // 4.132
tad eva rūpaṃ tatrārthaḥ śeṣaṃ vyāvṛttilakṣaṇam / avasturūpaṃ sāmānyam atas tan nākṣagocaraḥ // 4.133
tena sāmānyadharmāṇāṃ apratyakṣatvasiddhitaḥ / pratikṣepe 'py abādheti śrāvaṇoktyā prakāśitam // 4.134
sarvathāvācyarūpatvāt siddhyā tasya samāśrayāt / bādhanāt tadbalenoktaḥ śrāvaṇenākṣagocaraḥ // 4.135
sarvatra vādino dharmo yaḥ svasādhyatayepsitaḥ / tad dharmavati vādhā syān nānyadharmeṇa dharmiṇi // 4.136
anyathāsyoparodhaḥ ko bādhite 'nyatra dharmiṇi / gatārthe lakṣaṇe nāsmin svadharmivacanaṃ punaḥ // 4.137
bādhāyāṃ dharmiṇo 'pi syāt bādhety asya prasiddhaye / āśrayasya virodhena tadāśritavirodhanāt // 4.138
anyathaivaṃvidho dharmaḥ sādhya ity abhidhānataḥ / tad bādhām eva manyeta svadharmivacanaṃ tataḥ // 4.139
nanv etad apy arthasiddhaṃ satyaṃ kecit tu dharmiṇaḥ / kevalasyoparodhe 'pi doṣavat tām upāgatāḥ // 4.140
yathā parair anutpādyā pūrvarūpan na khādikam / sakṛc chabdādyahetutvād ity ukte prāha dūṣakaḥ // 4.141
tadvad vastusvabhāvo 'san dharmī vyomādir ity api / naivam iṣṭasya sādhyasya bādhā kvacana vidyate // 4.142
dvayasyāpi hi sādhyatve sādhyadharmoparodhi yat / bādhanaṃ dharmiṇas tatra bādhety etena varṇitam // 4.143
tathaiva dharmiṇo 'py atra sādhyatvāt kevalasya na / yady evam atra bādhā syān nānyānutpādyaśaktikaḥ // 4.144
sakṛc chabdādyahetutvāt sukhādir iti pūrvavat / virodhitā bhavet atra hetur aikāntiko yadi // 4.145
kramakriyānityatayor avirodhād vipakṣataḥ / vyāvṛtteḥ saṃśayād eṣa śeṣavad bheda iṣyate // 4.146
svayam iṣṭo yato dharmaḥ sādhyas tasmāt tadāśrayaḥ / bādhyo na kevalo nānyasaṃśrayo veti sūcitam // 4.147
svayaṃ śrutyānyadharmāṇāṃ bādhābādheti kathyate / tathā svadharmiṇānyasya dharmiṇo 'pīti kathyate // 4.148
sarvasādhanadoṣeṇa pakṣa evoparudhyate / tathāpi pakṣadoṣatvaṃ pratijñāmātrasaṃjñinaḥ // 4.149
uttarāvayavāpekṣo yo doṣaḥ so 'nubadhyate / tenety uktam ato 'pakṣadoṣo 'siddhāśrayādikaḥ // 4.150
dharmidharmaviśeṣāṇāṃ svarūpasya ca dharmiṇaḥ / bādhāsādhyāṅgabhūtānām anenaivopadarśitā // 4.151
tatrodāhṛtidiṅmātram ucyate 'rthasya dṛṣṭaye / dravyalakṣaṇayukto 'nyaḥ saṃyoge 'rtho 'sti dṛṣṭibhāk // 4.152
adṛśyasyāviśiṣṭasya pratijñā niṣprayojanā / iṣṭo hy avayavī kāryaṃ dṛṣṭyādṛśyeṣv asaṃbhavī // 4.153
aviśiṣṭasya cānyasya sādhane siddhasādhanam / gurutvādhogatī syātāṃ yady asau syāt tulānatiḥ // 4.154
tan nirguṇakriyas tasmāt samavāyi na kāraṇam / tata eva na dṛśyo 'sāv adṛṣṭeḥ kāryarūpayoḥ // 4.155
tadbādhānyaviśeṣasya nāntarīyakabhāvinaḥ / āsūkṣmād dravyam ālāyās tolyatvād aṃśupātavat // 4.156
dravyāntaragurutvasya gatir nety aparo 'bravīt / tasya krameṇa saṃyukte pāṃśurāśau sakṛd yute // 4.157
bhedaḥ syād gaurave tasmāt pṛthak saha ca tolite / krameṇa māṣakādīnāṃ saṃkhyāsāmyaṃ na yujyate // 4.158
sarṣapād āmahārāśer uttarottaravṛddhimat / gurutvaṃ kāryam ālāyā yadi naivopalakṣyate // 4.159
āsarṣapād gurutvaṃ tad durlakṣitam analpakam / taulyaṃ tatkāraṇaṃ kāryagauravānupalakṣaṇāt // 4.160
nanv adṛṣṭo 'ṃśuvat so 'rtho na ca tatkāryam īkṣyate / gurutvāgativat sarvatadguṇānupalakṣaṇāt // 4.161
māṣakāder anādhikyamanatiḥ sopalakṣaṇam / yathā svam akṣeṇādṛṣṭe rūpādāv adhikādhike // 4.162
abhyupāyaḥ svavāgādibādhāyāḥ saṃbhavena tu / udāharaṇam apy anyad diśā gamyaṃ yathoktayā // 4.163
trikālaviṣayatvāt tu kṛtyānām atathātmakam / tathā paraṃ pratinyastaṃ sādhyaṃ neṣṭaṃ tadāpi tat // 4.164
pratyāyanādhikāre tu sarvāsiddhāvarodhinī / tasmāt sādhyaśrutir neṣṭaṃ viśeṣam avalambate // 4.165
tenāprasiddhadṛṣṭāntahetūdāharaṇaṃ kṛtam / anyathā śaśaśṛṅgādau sarvāsiddhe 'pi sādhyatā // 4.166
sarvasya cāprasiddhatvāt kathaṃcit tena na kṣamaḥ / karmādibhedopakṣepaparihārāvivecane // 4.167
prāgasiddhasvabhāvatvāt sādhyāvayava ity asat / tulyasiddhāntatā te hi yenopagamalakṣaṇāḥ // 4.168
samudāyasya sādhyatve 'py anyonyasya viśeṣaṇam / sādhyaṃ dvayaṃ tadāsiddhaṃ hetudṛṣṭāntalakṣaṇam // 4.169
asaṃbhavāt sādhyaśabdo dharmivṛttir yadīṣyate / śāstreṇālaṃ yathāyogaṃ loka eva pravartatām // 4.170
sādhanākhyānasāmarthyāt tadarthe sādhyatā gatā / hetvādilakṣaṇair vyāpter anāśaṅkyaṃ ca sādhanam // 4.171
pūrvāvadhāraṇe tena pratijñālakṣaṇābhidhā / vyarthā vyāptiphalā soktiḥ sāmarthyād gamyate tataḥ // 4.172
viruddhateṣṭāsaṃbandho 'nupakārasahāsthitī / evaṃ sarvāṅgadoṣāṇāṃ pratijñādoṣatā bhavet // 4.173
pakṣadoṣaḥ parāpekṣo neti ca pratipāditam / iṣṭāsaṃbhavyasiddhaś ca sa eva syān nirākṛtaḥ // 4.174
anityatvasahetutve śabda evaṃ prakīrtayet / dṛṣṭāntākhyān ato 'nyat kim asty atrārthānudarśanam // 4.175
viśeṣe bhinnam ākhyāya sāmānyasyānuvartane / na tadvyāpteḥ phalaṃ vā kiṃ sāmānyenānuvartane // 4.176
syān nirākaraṇaṃ śabde sthitenaivety ato 'bravīt / viruddhaviṣaye 'nyasmin vadann āhānyatāṃ śruteḥ // 4.177
sā ca bhedāpratikṣepāt sāmānyānāṃ na vidyate / vṛkṣo na śiṃśapaiveti yathā prakaraṇe kvacit // 4.178
sarvaśruter ekavṛttir niṣedhaḥ syān na tāvatā / so 'sarvaḥ sarvabhedānām atattve tadasaṃbhavāt // 4.179
jñāpyajñāpakayor bhedād dharmiṇo hetubhāvinaḥ / asiddher jñāpakatvasya dharmyasiddhaḥ svasādhane // 4.180
dharmadharmivivekasya sarvabhāveṣv asiddhitaḥ / sarvatra doṣas tulyaś cen na saṃvṛtyā viśeṣataḥ // 4.181
paramārthavicāreṣu tathābhūtāprasiddhitaḥ / tattvānyatvaṃ padārtheṣu sāṃvṛteṣu niṣidhyate // 4.182
anumānānumeyārthavyavahārasthitis tv iyam / bhedaṃ pratyayasaṃsiddham avalambya ca kalpyate // 4.183
yathā svaṃ bhedaniṣṭheṣu pratyayeṣu vivekinaḥ / dharmī dharmāś ca bhāsante vyavahāras tadāśrayaḥ // 4.184
vyavahāropanīto 'tra sa evāśliṣṭabhedadhīḥ / sādhyaḥ sādhanatāṃ nītas tenāsiddhaḥ prakāśitaḥ // 4.185
bhedasāmānyayor dharmabhedād aṅgāṅgitā tataḥ / yathānityaḥ prayatnotthaḥ prayatnotthatayā dhvaniḥ // 4.186
pakṣāṅgatve 'py abādhatvān nāsiddhir bhinnadharmiṇi / yathāśvo na viṣāṇitvād eṣa piṇḍo viṣāṇavān // 4.187
sādhyakālāṅgatā vā na nivṛtter upalakṣya tat / viśeṣo 'pi pratijñārtho dharmabhedān na yujyate // 4.188
pakṣadharmaprabhedena sukhagrahaṇasiddhaye / hetuprakaraṇārthasya sūtrasaṃkṣepa ucyate // 4.189
ayogaṃ yogam aparair atyantāyogam eva ca / vyavacchinatti dharmasya nipāto vyatirecakaḥ // 4.190
viśeṣaṇaviśeṣyābhyāṃ kriyayā ca sahoditaḥ / vivakṣāto prayoge 'pi tasyārtho 'yaṃ pratīyate // 4.191
vyavacchedaphalaṃ vākyaṃ yataś caitro dhanurdharaḥ / pārtho dhanurdharo nīlaṃ sarojam iti vā yathā // 4.192
pratiyogivyavacchedas tatrāpy artheṣu gamyate / tathā prasiddheḥ sāmarthyād vivakṣānugamād dhvaneḥ // 4.193
tad ayogavyavacchedād dharmidharmaviśeṣaṇam / tadviśiṣṭatayā dharmo na niranvayadoṣabhāk // 4.194
svabhāvakāryasiddhyarthaṃ dvau dvau hetuviparyayau / vivādād bhedasāmānye śeṣo vyāvṛttisādhanaḥ // 4.195
na hi svabhāvād anyena vyāptir gamyasya kāraṇe / saṃbhavād vyabhicārasya dvidhā vṛttiphalaṃ tataḥ // 4.196
prayatnānantaraṃ jñānaṃ prāk sato niyamena na / tasyāvṛttyakṣaśabdeṣu sarvathānupayogataḥ // 4.197
kadācin nirapekṣasya kāryākṛtivirodhataḥ / kādācitkaphalaṃ siddhaṃ talliṅgaṃ jñānam īdṛśam // 4.198
etenaiva prasiddho 'pi svabhāvasya pṛthak kṛtiḥ / kāryeṇa saha nirdeśe mā jñāsīt sarvam īdṛśam // 4.199
vyutpattyarthī ca hetūktir uktārthānumitau kṛtā / prabhedamātram ākhyātaṃ lakṣaṇaṃ tu na bhidyate // 4.200
tenātra kāryaliṅgena svabhāvo 'py ekadeśabhāk / sadṛśodāhṛtiś cātaḥ prayatnād vyaktijanmanaḥ // 4.201
yannāntarīyikā sattā yo vātmā svo 'vibhāgavān / sa tenāvyabhicārī syād ity arthaṃ tat prabhedanam // 4.202
saṃyogyādiṣu yeṣv asti pratibandho na tādṛśam / na te hetava ity uktaṃ vyabhicārasya saṃbhavāt // 4.203
sati vā pratibandhes tu sa eva gatisādhanaḥ / niyamo hy avinābhāvo 'nityaś ca na sādhanam // 4.204
aikāntikatvaṃ vyāvṛtter avinābhāva ucyate / tac ca nāpratibaddheṣu tata evānvayasthitiḥ // 4.205
svātmatve hetubhāve vā siddhe hi vyatirekitā / sidhyaty ato viśeṣe na vyatireko na cānvayaḥ // 4.206
adṛṣṭimātram ādāya kevalaṃ vyatirekitā / uktānaikāntikas tasmād anyathā gamako bhavet // 4.207
prāṇādyabhāvo nairātmyavyāptīti vinivartane / ātmano vinivarteta prāṇādir yadi tac ca na // 4.208
anyasya vinivṛttyānyavinivṛtter ayogataḥ / tadātmā tatprasūtaś cen naitad ātmopalambhane // 4.209
tasyopalabdhāv agatāv agatau ca prasidhyati / te cātyantaparokṣasya dṛṣṭyadṛṣṭī na sidhyataḥ // 4.210
anyatrādṛṣṭarūpasya ghaṭādau neti vā kutaḥ / ajñātavyatirekasya vyāvṛtter vyāpitā kutaḥ // 4.211
prāṇādeś ca kvacid dṛṣṭyā sattvāsattvaṃ pratīyate / tathātmā yadi dṛśyeta sattvāsattvaṃ pratīyate // 4.212
yasya hetor abhāvena ghaṭe prāṇo na dṛśyate / dehe 'pi yady asau na syād yukto dehena saṃbhavaḥ // 4.213
bhinne 'pi kiṃcit sādharmyād yadi tattvaṃ pratīyate / prameyatvād ghaṭādīnāṃ sātmatvaṃ kiṃ na mīyate // 4.214
aniṣṭaṃ cet pramāṇaṃ hi sarveṣṭīnāṃ nibandhanam / bhāvābhāvavyavasthāṃ kaḥ kartuṃ tena vinā prabhuḥ // 4.215
smṛtīcchāyatnajaḥ prāṇanimeṣādis tadudbhavaḥ / viṣayendriyacittibhyas tāḥ svajātisamudbhavāḥ // 4.216
anyonyapratyayāpekṣā anvayavyatirekabhāk / etāv atyātmabhāvo 'yam anavasthāny akalpane // 4.217
śrāvaṇatvena tattulyaṃ prāṇādivyabhicārataḥ / na tasya vyabhicāritvād vyatireke 'pi cet katham // 4.218
nāsādhyād eva viśleṣas tasya nanv evam ucyate / sādhye 'nuvṛttyabhāvo 'rthāt tasyānyatrāpy asau samaḥ // 4.219
asādhyād eva viccheda iti sādhye 'stitocyate / arthāpattyāta evoktam ekena dvayadarśanam // 4.220
īdṛgavyabhicāro 'to 'nanvayeṣu na sidhyati / pratiṣedhaniṣedhaś ca vidhānāt kīdṛśo 'paraḥ // 4.221
nivṛttir nāsataḥ sādhyād asādhyeṣv eva no tataḥ / neti saiva nivṛttiḥ kiṃ nivṛtter asato matā // 4.222
nivṛttyabhāvas tu vidhir vastubhāvo 'sato 'pi san / vastvabhāvas tu nāstīti paśya bāndhyavijṛmbhitam // 4.223
nivṛttir yadi tasmin na hetor vṛttiḥ kim iṣyate / sāpi na pratiṣedho 'yaṃ nivṛttiḥ kiṃ niṣidhyate // 4.224
vidhānaṃ pratiṣedhaṃ ca muktvā śābdo 'sti nāparaḥ / vyavahāraḥ sa cāsatsu neti prāptātra mūkatā // 4.225
satāṃ ca na niṣedho 'sti so 'satsu ca na vidyate / jagaty anena nyāyena nañarthaḥ pralayaṃgataḥ // 4.226
deśakālaniṣedhaś ced yathāsti sa niṣidhyate / na tathā na yathā so 'sti tathāpi na niṣidhyate // 4.227
tasmād āśritya śabdārthaṃ bhāvābhāvasamāśrayam / abāhyāśrayam atreṣṭaṃ sarvaṃ vidhiniṣedhanam // 4.228
tābhyāṃ sa dharmī saṃbaddhaḥ khyātyabhāve 'pi tādṛśaḥ / śabdapravṛtter astīti so 'pīṣṭo vyavahārabhāk // 4.229
anyathā syāt padārthānāṃ vidhānapratiṣedhane / ekadharmasya sarvātmavidhānapratiṣedhanam // 4.230
anānātmātmatayā bhede nānāvidhiniṣedhavat / ekadharmiṇy asaṃhāro vidhānapratiṣedhayoḥ // 4.231
ekaṃ dharmiṇam uddiśya nānādharmasamāśrayam / vidhāv ekasya tadbhājām ivānyeṣām upekṣakam // 4.232
niṣedhe tad viviktaṃ ca tad anyeṣām apekṣakam / vyavahāram asatyārthaṃ prakalpayati dhīr yathā // 4.233
taṃ tathaivāvikalpyārthabhedāśrayam upāgatāḥ / anādivāsanodbhūtaṃ bādhante 'rthaṃ na laukikam // 4.234
tatphalo 'tatphalaś cārtho bhinna ekas tatas tataḥ / tais tair upaplavair nītasaṃcayāpacayair iva // 4.235
atadvān api saṃbandhāt kutaścid upanīyate / dṛṣṭiṃ bhedāśrayais te 'pi tasmād ajñātaviplavāḥ // 4.236
sattāsādhanavṛtteś ca saṃdigdhaḥ syād asan na saḥ / asattvaṃ cābhyupagamād apramāṇān na yujyate // 4.237
asato 'vyatireke 'pi sapakṣād vinivartanam / saṃdigdhaṃ tasya saṃdehād vipakṣād vinivartanam // 4.238
ekatra niyame siddhe sidhyaty anyanivartanam / dvairāśye saty adṛṣṭe 'pi syād adṛṣṭeṣu saṃśayaḥ // 4.239
avyaktivyāpino 'py arthāḥ santi tajjātibhāvinaḥ / kvacin na niyamo dṛṣṭyā pārthivā lohalekhyavat // 4.240
bhāve virodhasyādṛṣṭau kaḥ saṃdehaṃ nivartayet / kvacid viniyamāt ko 'nyas tatkāryātmatayā sa ca // 4.241
nairātmyād api tenāsya saṃdigdhaṃ vinivartanam / astu nāma tathāpy ātmā nānairātmyāt prasidhyati // 4.242
yenāsau vyatirekasya nābhāvaṃ bhāvam icchati / yathā nāvyatireke 'pi prāṇādir na sapakṣataḥ // 4.243
sapakṣāvyatirekī ced dhetur hetur ato 'nvayī / nānvayavyatirekī ced anairātmyaṃ na sātmakam // 4.244
yan nāntarīyakaḥ svātmā yasya siddhaḥ pravṛttiṣu / nivartakaḥ sa evātaḥ pravṛttau ca pravartakaḥ // 4.245
nāntarīyakatā sā ca sādhanaṃ samapekṣate / kārye dṛṣṭir adṛṣṭiś ca kāryakāraṇatā hi te // 4.246
arthāntarasya tadbhāve 'bhāvo niyamato 'gatiḥ / abhāvāsaṃbhavāt teṣām abhāve nityabhāvinaḥ // 4.247
kāryasvabhāvabhedānāṃ kāraṇebhyaḥ samudbhavāt / tair vinā bhavato 'nyasmāt tajjaṃ rūpaṃ kathaṃ bhavet // 4.248
sāmagrīśaktibhedād dhi vastūnāṃ viśvarūpatā / sā cen na bhedikā prāptam ekarūpam idaṃ jagat // 4.249
bhedakābhedakatve syād vyāhatā bhinnarūpatā / ekasya nānārūpatve dve rūpe pāvaketarau // 4.250
tat tasyājananaṃ rūpam anyasya yadi saiva sā / na tasyājananaṃ rūpaṃ tat tasyāḥ saṃbhavet katham // 4.251
tataḥ svabhāvau niyatāv anyonyaṃ hetukāryayoḥ / tasmāt svadṛṣṭāv iva tad dṛṣṭe kārye 'pi gamyate // 4.252
ekaṃ katham anekasmāt kledavad dugdhavāriṇaḥ / dravaśakter yataḥ kledaḥ sā tv ekaiva dvayor api // 4.253
bhinnābhinnaḥ kim asyātmā bhinno 'tha dravatā katham / abhinnety ucyate buddhes tadrūpāyā abhedataḥ // 4.254
tadvad bhede 'pi dahano dahanapratyayāśrayaḥ / yenāṃśenādadhad dhūmaṃ tenāṃśena tathā gatiḥ // 4.255
dahanapratyayāṅgād evānyāpekṣāt samudbhavāt / dhūmo 'tadvyabhicārīti siddhaṃ kāryaṃ tathā param // 4.256
dhūmendhanavikārāṅgatāpade dahanasthiteḥ / anagniś ced adhūmo 'sau sadhūmaś cet sapāvakaḥ // 4.257
nāntarīyakatā jñeyā yathā svaṃ hetvapekṣayā / svabhāvasya yathoktaṃ prāk vināśakṛtakatvayoḥ // 4.258
ahetutvagatinyāyaḥ sarvo 'yaṃ vyatirekiṇaḥ / abhyūhyaḥ śrāvaṇatvokteḥ kṛtāyāḥ sāmyadṛṣṭaye // 4.259
hetusvabhāvavyāvṛttyaivārthavyāvṛttivarṇanāt / siddhodāharaṇety uktānupalabdhiḥ pṛthag na tu // 4.260
tatrāpy adṛśyāt puruṣāt prāṇāder anivartanāt / saṃdehahetutākhyātyā dṛśyārthe seti sūcitam // 4.261
anaṅgīkṛtavastvaṃśo niṣedhaḥ sādhyate nayā / vastuny api tu pūrvābhyāṃ paryudāso vidhānataḥ // 4.262
tatropalabhyeṣv astitvam upalabdher na cāparam / ity ajñajñāpanāyaikānupākhyodāhṛtir matā // 4.263
viṣayāsattvatas tatra viṣayi pratiṣidhyate / jñānābhidhānasaṃdehaṃ yathādāhād apāvakaḥ // 4.264
tathānyā nopalabhyeṣu nāstitānupalambhanāt / tajjñānaśabdāḥ sādhyante tadbhāvāt tannibandhanāḥ // 4.265
siddho hi vyavahāro 'yaṃ dṛśyādṛṣṭāv asann iti / tasyāḥ siddhāv asaṃdigdhau tatkāryatve 'pi dhīdhvanī // 4.266
vidyamāne hi viṣaye mohād atrānanubruvan / kevalaṃ siddhasādharmyāt smāryate samayaṃ paraḥ // 4.267
kāryakāraṇatā yadvat sādhyate dṛṣṭyadṛṣṭitaḥ / kāryādiśabdā hi tayor vyavahārāya kalpitāḥ // 4.268
kāraṇāt kāryasaṃsiddhiḥ svabhāvāntargamād iyam / hetuprabhedākhyānena darśitodāhṛtiḥ pṛthak // 4.269
ekopalambhānubhavād idaṃ nopalabhe iti / buddher upalabhe veti kalpikāyāḥ samudbhavaḥ // 4.270
viśeṣo gamyate 'rthānāṃ viśiṣṭād eva vedanāt / tathābhūtātmasaṃvittir bhedadhīhetur asya ca // 4.271
tasmāt svato dhiyor bhedasiddhis tābhyāṃ tadarthayoḥ / anyathā hy anavasthānād bhedaḥ sidhyen na kasyacit // 4.272
viśiṣṭarūpānubhavān nāto 'nyānyanirākriyā / tadviśiṣṭopalambho 'taḥ tasyāpy anupalambhanam // 4.273
tasmād anupalambho 'yaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ / svamātravṛtter gamakas tadabhāvavyavasthiteḥ // 4.274
anyathārthasya nāstitvaṃ gamyate 'nupalambhataḥ / upalambhasya nāstitvam anyenety anavasthitiḥ // 4.275
adṛśye niścayāyogāt sthitir anyatra vāryate / yathāliṅgo 'nyasattveṣu vikalpādir na sidhyati // 4.276
aniścayaphalā hy eṣā nālaṃ vyāvṛttisādhane / ādyādhikriyate hetor niścayenaiva sādhane // 4.277
tasyāḥ svayaṃ prayogeṣu svarūpaṃ vā prayujyate / arthabādhanarūpaṃ vā bhāve bhāvād abhāvataḥ // 4.278
anyonyabhedasiddher vā dhruvabhāvavināśavat / pramāṇāntarabādhād vā sāpekṣadhruvabhāvavat // 4.279
hetvantarasamūhasya saṃnidhau niyamaḥ kutaḥ / bhāvahetubhavatve kiṃ pāraṃparyapariśramaiḥ // 4.280
nāśanaṃ janayitvānyaṃ sa hetus tasya nāśanaḥ / tam eva naśvaraṃ bhāvaṃ janayed yadi kiṃ bhavet // 4.281
ātmopakārakaḥ kaḥ syāt tasya siddhātmanaḥ sataḥ / nātmopakārakaḥ kaḥ syāt tena yaḥ samapekṣyate // 4.282
anapekṣaś ca kiṃbhāvo 'tathābhūtaḥ kadācana / yathā na kṣepabhāg iṣṭaḥ sa evodbhūtanāśakaḥ // 4.283
kṣaṇam apy anapekṣatve bhāvo bhāvasya neti cet / bhāvo hi sa tathābhūto 'bhāve bhāvas tathā katham // 4.284
ye 'parāpekṣatadbhāvās tadbhāvaniyatā hi te / asaṃbhavād vibandhe ca sāmagrī kāryakarmaṇi // 4.285
anadhyavasitāvagāhanam analpadhīśaktināpy adṛṣṭaparamārthasāram adhikābhiyogair api / mataṃ mama jagaty alabdhasadṛśapratigrāhakaṃ prayāsyati payonidheḥ paya iva svadehe jarām // 5.1